Sı Szınpın qolyndaǵy bılik Qytaıdaǵy reformany odan ári tereńdete túsedi

Ońtústik pen shyǵystaǵy kórshi elder úshin qazan aıy qyzý oqıǵalarǵa toly boldy. Qyrǵyz Respýblıkasynda 15 qazan kúni jańa prezıdent saılansa, odan keıin Qytaıdaǵy basty saıası naýqan – Qytaı Kompartııasy XIX seziniń aıaqtalǵanyna da aptaǵa jýyq ýaqyt bolyp qaldy.

Ár bes jyl saıyn ótetin sezd qory­­tyn­dysy boıynsha, bul joly QHR joǵa­ry saıası elıtasy shamamen jar­t­y­­sy­na jýyǵy ózgerip, jańarǵan. De­gen­­men aldyn ala boljanǵandaı, el bı­l­igi­ne QHR-dyń qazirgi tóraǵasy Sı Szın­pın­niń jaqyn jaqtas­tary sho­ǵyr­­la­na tústi. Qytaı bıligine kelgen jańa kósh­bas­shy­lar endigi jerde aldaǵy besjyldyqta eldi bas­qaratyn bolady. Bul degenimiz qa­tary kóbeıe túsken Sı Szı­n­pın bı­ligi­niń seriktesterimen Qazaq­stannyń ózara árekettesýin nyǵaıta túse­tindigin bil­diredi. О́ıtkeni búgingi tańda Qytaı – biz úshin ekonomıkalyq tur­ǵy­da senimdi serik­tes eldiń biri. О́t­ken sez­diń qorytyndysy Qy­taı­dyń ishki saıası prosesiniń basym bóli­gin qyzyq­tyr­ǵanymen, óz kezeginde ol syrt­qy saıasatqa da ózindik yqpaly baryn aı­qyn sezdirdi. Sondyqtan da bizge Qytaı Kom­partııasynyń HIH seziniń negizgi sh­eshim­derine muqııat kóńil bólgenimiz jón.

Kadrlar bárin sheshedi

Kóptegen qytaıtanýshy maman­dardyń aıtýynsha, bul sezd boljap bolmaıtyn qupııa, qaltarysy kóp kúrdeli naýqan boldy. Sı Szınpın ózi taǵaıyndalǵan bes jyl ishinde bıliktiń barlyq tarmaǵyn óz qolyna shetsiz-sheksiz shoǵyrlandyra aldy. Sybaı­las jemqorlyqqa qarsy naýqannyń aýqymdy júrgizilýi oǵan bıliktegi óziniń qaýipti qarsylastaryn yǵystyrýy­na múmkindik berdi. Nátıje­sinde Saıası bıýronyń Turaqty komı­tetine 26 qazan kúngi BAQ ókilderimen kez­desý­ge QHR joǵary saıası organynyń 7 saıa­satkeri shyqty. Alaıda olardyń ishin­de Sı Szınpınniń murageri bolmady. Bul qalaı bolǵanda da onyń óz ustanymyn ótkizip, senim artqan adam­daryn negizgi oryndarǵa qoıa alǵa­nyn kórsetedi. Sondyqtan keıbir sarap­shy­lar Sı Szınpınniń mańyna sho­ǵyr­lanǵan quramǵa qarap, ony Qytaı ım­peratorlarynyń dáýirin eske túsi­re­tindigin aıtady. Anyǵynda Sı Szınpın búgingi tańda sheksiz bılikke ıelik etedi. Ol – QHR tóraǵasy, Kompartııanyń bas hatshysy, Qytaı áskeriniń bas qolbas­shysy jáne Ortalyq áskerı keńestiń tóraǵasy (QHR joǵary áskerı organy).

Al endi joǵary deńgeıdegi laýazym ıeleri jóninde aıtar bolsaq, Saıa­sı bıýro Turaqty komıtetiniń jańa qura­­my mynadaı úlgide kórindi:  Lı Kesıan – úkimettegi óz rólinde qaldy. Lı Chjanshý – Sı Szınpınniń jaqyn serik­tesi, Chjao Leszı – Van Sıshannyń ornyn basyp, Sı Szınpınniń sybaılas jem­­qorlyqqa qarsy naýqanynyń jańa «baqy­­laýshysy», Van Hýnın – Sıdiń keńes­­shisi ári teorııashyl ıdeologi, Van Iаn – bilikti ekonomıst ári reformator jáne Sıge jaqyn adamdar retinde sana­la­­dy, sondaı-aq Han Chjen de osy sanatta.

Osylaısha quramy 25 oryndyq Saıası bıýronyń Turaqty komıtetinde eki ókili eń jas múshe retinde oryn tabady degen sáýegeılik shyndyqqa aınaldy. Onyń biri – Hý Chýnhýa edi. Tipti osydan bes jyl buryn keıbir mamandar ony 2022 jyldan keıingi Qytaıdyń jańa kóshbasshysy retinde ataǵan. О́ıtkeni Hý Chýnhýa Qytaı kóshbasshylyǵynan ketip jat­qan Hý Szıntaonyń tórtinshi tol­qyny retinde tańdalǵan bolatyn. Qazirshe ol Qytaıdyń eń iri pro­vın­sııalarynyń biri – Gýandýndy bas­qarady. Al sezd qar­sańynda ǵana komsomol fraksııasynyń ózge kósh­bas­shylarynyń biri Sýn Chjen­saı­dyń tutqyndalǵanyn eskersek, Hý Chýn­hýanyń bolashaq mansabynyń jarqyn bolatyndyǵyna senim joq.

Qytaıdyń ekinshi bir jas kóshbas­shy­sy – Chen Mıneer. Keıbir senimdi de­rek­terge súıensek, ol Sı Szınpın­niń qam­qorlyǵyndaǵy adam. Biraq ol Turaq­ty komıtet quramyna enbedi. Osylaısha Sı Szınpın muragerligine qatysty másele taǵy bes jyl merzimge, partııanyń kelesi sezine deıin qaldy.

«Partııa ıadrosy»

Kompartııanyń tutas tarıhynda bul sezd Sı Szınpınniń kadrlyq áleýetiniń ornyn nyqtap, rólin arttyra tústi. Quryltaıdyń sońǵy kúnindegi qorytyndy jıynda barlyq delegattar QKP jarǵysyna Sı Szınpın ıdeıasynyń enýine biraýyzdan daýys berdi. Aýyzeki tilde «Sı Szınpınniń ıdeıasy» dep atalatyn qujat 14 tarmaq­tan turady jáne ol birden «Mao Sze­dýnnyń ıdeıasy» men «Den Sıaopınniń teorııasyn» eske túsiredi. Endigi jerde QHR-dyń barlyq qujattary mynadaı sózdermen bastalatyn bolady: «Uly qytaı sosıalızminiń týyn joǵary ustap, marksızm-lenınızmdi jetekshilik­ke alyp, Mao Szedýn ıdeıasy men Den Sıaopın teorııasyn, úshtik ókildik ıdeıasyn mańyzdy sanap, damý­dyń ǵylymı tujyrymdamasyna súıe­nip, qytaı sosıalızminiń erekshe­ligin Sı Szınpın ıdeıasymen ushtas­tyryp dáýirdiń jańa kezeńine ótemiz…».

Sonymen qatar bul sezd Sıdiń jeke róliniń artqanyn aıryqsha sez­dirdi. О́ıtkeni «Partııa ıadrosy» degen ataq resmı túrde onyń atyna telin­di (munyń aldynda atalym tek Mao Szedýn men Den Sıaopın­ge ǵana tıesili edi). Osylaısha Qytaı­dyń mem­lekettik basqarý pro­sesi kóshbas­shyǵa táýeldengen sátte Sı Szın­pınniń dástúrli jetekke alý úrdi­si jańǵyrdy. Mao Szedýn men Den Sıaopın kezinde de osylaı bol­ǵan edi. Mundaı kóshbasshylardan soń joǵa­rydaǵydaı jazylmaǵan qaǵıda­lar beki­tilip, Qytaı­dy basqarý isinde tol­qyn­­dy aýystyrý júıesi men ujym­­dyq basqarý úrdisi qalyptasty. Sóıtip Sı Szınpınniń sońǵy sheshimi birinshi men ekinshi qaǵı­dany is júzinde ózgertti.

Uzaq merzimdi maqsattar

Partııa seziniń basym bóligi ishki saıası jaǵdaılarǵa negizdelip, eko­no­mıkalyq damý josparlaryna joba­lanǵan. Beıjińdegi Halyq jınalysy úıine jınalǵan 2000-nan astam dele­gattyń aldyndaǵy Sı Szınpın par­tııa­nyń jańa maqsattaryn jarııa etti. Qytaı basshysy ásirese eki jańa mezgildi aı­ryqsha atady. Áńgime 2035 jylǵa qaraı Qytaı ál-aýqaty men tehnologııalyq jáne ekonomıkalyq jaǵy­nan damýy «baıyǵan batys aımaq­tyń orta turpaty» deńgeıine jetý jóninde órbıdi. Al 2050 jylǵa qaraı Qytaı bıligi AQSh-ty qýyp jetip, barlyq kórsetkishterimen ba­syp ozyp qýatty, demokratııaǵa negiz­del­gen jańǵyrtylǵan memleket qurýdy kózdeıdi.

Sonymen birge Qytaı bıligi óziniń ekonomıkalyq úlgisin az-azdap transformasııalaý maqsatyn alǵa qoıyp otyr. Sı bıliginiń qolyndaǵy eń kúshti shoǵyrlaný – jańa memlekettik qury­lymdar esebinen qamtamasyz etý arqyly «Jumysshy toptar jetek­shileriniń» qurylýy boldy. Mundaı toptar partııalyq organdar men QHR Memlekettik keńesinen joǵary deńgeıde qoıyldy jáne top jetek­shileri Sı Szınpınniń ózine ti­ke­leı baǵynyshty. Osynyń barlyǵy da Qytaı kóshbasshysy men onyń koman­dasyna el ishindegi reforma­lar­dy júzege asyrýda baqylaýdy tolyq qolda ustaýyna múmkindik beredi. Ásirese Sı komandasynyń baqylaý­syz qalǵan mem­le­kettik apparattyń aýqymdy refor­masynda óziniń bıligin bekemdeý arqyly Den Sıaopınniń «reforma men ashyqtyq» baǵdary aıasynda qabyldanǵan Qytaıdyń saıası-ekonomıkalyq damý úlgisin ózgertý maqsaty jatqany jasyryn emes.

Aldyńǵy úlginiń ornyna eksporttyq áleýetke negizdelgen ınfraqurylymdyq qurylys pen syrtqy saıasattaǵy enjar­lyq áreketter  belsendi áreketterge sep bolmaq. Ásirese sońǵy jyldarda Qy­taı­daǵy ınfraqurylymdyq jarylys ınfraqurylymdyq kópirshikke aınalyp, jergilikti úkimetti 3,4 trln AQSh dollaryna qaryzǵa kirgizdi. Soǵan oraı Qytaıdyń IJО́ qaryzy 2016 jyly 280 paıyzǵa deıin joǵarylady. Sondyqtan da QHR jetekshileri ekonomıkalyq damý­dyń úlgisin anaǵurlym transformasııalaý jóninde sheshim qabyldady.

Transformasııa úlgisi ekonomı­ka­daǵy óndiristik qýattylyq kórset­kishi men ishki tutyný mólsherin orta deńgeı­de teńestiredi dep boljanýda. Sol sebep­ten de Qytaıdyń alpaýyt kásiporyn­darynyń aýqymdy bóligin eldiń syrtqy aýmaǵynda áreket etý tıimdiligimen tú­sin­­dirýde. Jalpy, bul sezd alda eko­no­­mı­kany birtindep baıaý­latý tapsyr­ma­sy turǵandyǵyn rastap berdi. Mun­da­ǵy basty uran «joǵary yrǵaqty ósýden – joǵary sapaly damýǵa kóshý» bolmaq.

Múmkindikti jasyrýdyń kúni ótken

Qytaı reformasynyń «ákesi» Den Sıaopın óziniń qytaı jetekshilerine arnap jazǵan ósıetinde syrtqy saıasatta ózderin salmaqty ustap, halyqaralyq uıymdarǵa kirmeý men basqarmaýdy, óziniń múmkindikterin sezdirmeýdi jáne sátti saǵatty kútý qajettigin aıta­dy. Uly reformatordyń mundaı pos­tý­lattary búginde ótken kúnniń en­shi­sinde qal­dy. Qytaıdyń jańa kóshb­as­shy­lary ózderiniń sátti saǵaty kelgen dep sheshim qabyldaǵan syńaıly jáne aqyryn­dap syrtqy saıasattaǵy pozısııalaryn da transformasııalaı bastaǵany baıqalady.

Beıjińniń naqtylanǵan keı qadam­darynan búgingi Qytaıdyń qazirgi ame­rı­kalyq ortalyqtandyrylǵan sheńber­diń balamasy bolatyn álemdik tártip qurýǵa baǵyt alǵany kórinip turǵan­daı. Sı Szınpın óziniń baǵdarlamalyq sózinde «endi Qytaıdyń ózgeler  jasa­ǵan erejemen júretin el emes, ózi ja­sa­ǵan erejemen júretin derjavaǵa aınalatyn sát kelgenin» jetkizdi jáne ol óz­ge­lerge de arnalýy bek múmkin dedi. Oǵan qosa ol óziniń basshylyqqa kelgen 2013 jyldardaǵy sózinde Sı Szınpın syrtqy saıasattaǵy enjarlyq árekettiń aıaqtalǵanyn, Qytaıdyń óz serik­testeriniń talaptaryna saı múm­kin­dikteriniń de óskenin málimdep, soǵan oraı qarym-qatynastardy da qaıta qury­lymdaýdy bastady. Mundaı saıasat­tyń jarqyn kórinisin biz álemniń 65 elin qyzyqtyrǵan 2017 jylǵy «Bir bel­deý – bir jol» bastamasynan baıqaımyz.

Beıjińniń senimdi qadamdary Azııa – Tynyq muhıty aımaǵy elderi uıy­myndaǵy áreketterinen de aıqyn sezi­ledi. О́ıt­keni atalǵan uıymnyń ter­­rı­­torııa­lyq daýlarynda Qytaı bıligi óziniń qatań ári prınsıpshildik pozı­sııalaryn ustan­dy. Osynyń bári de halyqaralyq ister men ótken sezd qorytyndysynda Qytaı salmaǵynyń sózsiz artyp kele jat­qanyn aıǵaqtaıdy. Osyǵan qarap oty­ryp, endi bul Qytaı­dyń jaqyn kór­shileri úshin neni bildi­redi degen saýalǵa jaýap izdep kóreıik.

Sezde qabyldanǵan kadrlyq, eko­no­­mıkalyq jáne saıası ózgerister kórshi eldiń rasynda jahandyq alyp der­javaǵa aınalǵanyn kórsetedi. Jańa «áleýetti shoǵyr» saıası oıynnyń bu­ryn­­ǵy ere­jesine baǵynbaı, ózderiniń nus­qasyn usynady. Al Sı Szınpınniń qolyndaǵy bıliktiń baǵyty Qytaıdaǵy reformany odan ári tereńdete túsedi. Qytaı kósh­basshysynyń «Qytaı armany», «Bir beldeý – bir jol» sekildi úlken bas­ta­ma­larynyń oryndalýy jáne Beı­jińde Jibek joly taqyrybyndaǵy turaq­ty forým­dardy ótkizý men basqa da baǵyt­tar erekshe serpin alady.

Jemqorlyqpen jan-jaqty kúresý odan ári jalǵasa beretini anyq. Sı Szınpın bılikti óz qolyna shoǵyr­landyrǵanymen, óziniń qarsylas­tary­nyń «kózin qurtý» maqsaty tolyqtaı oryn­dalǵan joq. Buǵan Shanhaı frak­sııasynyń ókilderi men komsomoldardan quralǵan top pen Sıdiń adamdary arasyndaǵy elıtaaralyq kúres dálel bolady. Sı Szınpınniń kúsh salǵanyna qaramastan, osyndaı qyrǵı-qabaqtyń saldarynan Saıası bıýronyń Turaqty komıtetiniń quramyna eki komsomol (Lı Kesıan ı Van Iаn) men bir ǵana shanhaılyq (Han Chjen) endi.

Sezdiń qorytyndysynan «Bir beldeý – bir jol» bastamasynyń tereń­­detilgen oryndalý jumystaryn baı­qaý­ǵa bolady. Atalǵan bastama partııa jar­ǵy­syna engenin aıta ketken jón. Iаǵnı bastamanyń oryndalýyna bári kiri­se­di degen sóz. Endigi jerde bul – Sı Szın­pınniń bastamasy ǵana emes, búkil partııanyń maqsaty.

Mine, bular aldaǵy ýaqytta «Bir beldeý – bir jol» bastamasy aıasynda Ortalyq Azııadaǵy Qytaı kompanııa­larynyń belsendiligi arta túsedi degendi bildiredi. Bizdiń aımaqta qytaılyq kompanııalardyń jańa naryqqa enýge talpynysyn kútýge bolady. Sonymen qatar olardy munaı-gaz salasyndaǵy jobalar, paıdaly qazbalar jáne kólik pen ınfraqurylym salasyndaǵy jańa jobalar da qyzyqtyrady.

Qytaıdyń Ortalyq Azııaǵa qatysty strategııasy taıaý jyldary aıtarlyqtaı ózgeriske ushyraı qoımaıdy. Beıjiń óz múddesin oryndaý úshin ıkemdi saıasat júrgizedi. Osy oraıda negizgi baǵyt retin­de «Bir beldeý – bir jol» basta­masy­nyń naqty jobalaryn oryndaýǵa basa nazar aýdarylady.

Rýslan IZIMOV,
saıasattanýshy