Mundaı salıqaly saıasat óz nátıjesin berdi. Memleketimiz shırek ǵasyr ishinde elin de, erin de tanytty. Bereke-birlikke, tatý tirlikke uıyǵan halqymyz dostyqtyń týyn kóterip, bilekteı birikti, judyryqtaı jumyldy. Soǵan kýá bolǵandyqtan da eldik jaıyn aıtqanda kókeıde kórikti sóz, kórkem oı ózinen ózi qanattanyp ketip jatady eken.
El áleýeti artqan, tamyrymyz bekigen soń rýhanı jańǵyrýǵa bet burdyq. Munyń da uly ıdeıasyn Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev usyndy. Ol onyń kemel oıynan, tegerýindi baılamynan bastaý alyp, ózi jarııalaǵan úshinshi jańǵyrýdan tamyr tartyp otyr. Bul degenińiz, saıası reforma men ekonomıkany jasampazdyqpen damytý, álemdegi beldi de bedeldi 30 eldiń qatarynan oryn alý bolyp esepteledi. Osy bir keremet jumysty atqarý barysyndaǵy maqsattar men mindetter Prezıdenttiń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty aıtýly maqalasynda baıandaldy.
Elbasynyń maqalasy shaǵyn bolǵanmen, kótergen júgi úlken.
Arǵy-bergi tarıhymyz saralanyp, ulttyq úlgi ádemi kórsetilgen «Men elimiz myqty, ári jaýapkershiligi joǵary Birtutas Ult bolý úshin bolashaqqa qalaı qadam basatynymyz jáne buqaralyq sanany qalaı ózgertetinimiz týraly kózqarastarymdy ortaǵa salýdy jón kórdim», deı kelip, rýhanı kod týraly aıtyp «Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý. Onsyz jańǵyrý degenimizdiń qur jańǵyryqqa aınalýy op-ońaı», deıdi. Sońǵy mysaldan ne ańǵarýǵa bolady? Sózge boı aldyrmaı, naqty jumysty atqarý kerektigin tapsyrady. Aqıqatyna kelsek, bul maqala memleketimizdiń erteńine baǵyt-baǵdar, keı tusta batyl qadamdar jasaý qajettigin kórsetip otyr. Máselen ulttyq kodty júıeli júrgizý isinde aqyl men parasat alda turý qajet dep eskertedi. «... Ulttyq kodymdy saqtaımyn dep boıyńdaǵy jaqsy men jamannyń bárin, ıaǵnı bolashaqqa senimdi nyǵaıtyp, alǵa bastaıtyn qasıetterdi de, kejegesi keri tartyp turatyn, aıaqtan shalatyn ádetterdi de ulttyq sananyń aıasynda súrlep qoıýǵa bolmaıtyny aıdan anyq», deıdi.
Prezıdent damý jolymyz revolıýsııalyq emes, evolıýsııalyq jolymen bolý kerektigin de eskertedi. Búgingideı qubylyp turǵan zamanda ár qadamymyzdy oı tereńinde qorytý kerektigin tereńnen qozǵap, ótken ǵasyrdyń alasapyranynan dáıekter keltiredi. Odan sabaq alýdy usynady. Sózimiz jalań bolmas úshin Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasyna kóz júgirtip kórelik.
«О́tken HH ǵasyr halqymyz qasiretke toly, zobalań da zulmat ǵasyr boldy. Birinshiden, ulttyq damýdyń kóneden jalǵasyp kele jatqan ózimizge ǵana tán joly birjola kúıretilip, qoǵamdyq qurylymnyń bizge jat úlgisi eriksiz tańyldy. Ekinshiden, ultymyzǵa adam aıtqysyz demografııalyq soqqy jasaldy. Onyń jarasy bir ǵasyrdan beri áli jazylmaı keledi. Úshinshiden, qazaqtyń tili men mádenıeti qurdymǵa kete jazdady», deıdi de qazaq tili álipbıiniń tarıhyn taratady.
Bul bir kúnniń emes, kóp jyldyń jemisi deýimiz kerek táýelsizdigimizdiń alǵashqy kezeńinde buryn bolǵan latyn álipbıin qaıta oraltý jaıy qozǵalǵan. Oǵan Elbasy úlken ázirlikpen birte-birte kelý kerektigin aıtqany bar edi. 2012 jyly «Qazaqstan-2050» uzaq merzimdi qamtyǵan strategııasynda Prezıdent «2025 jyldan bastap latyn álipbıine kóshýge kirisýimiz kerek» degen. Sol uly ıdeıa pisip-jetilip júzege asyrý qolǵa alynyp otyr.
Túp-tamyrymyz birdeı delinetin aǵaıyndar eldigin ala salyp latyn álipbıine kóship jatty. Biraq olar sol álipbıin áli jetildirýmen keledi. Bizdiń el bul iske salıqalylyqpen, jan-jaqty oılastyrýmen taban tirep otyr.
Latyn álipbıine ótýdiń basty tiregi, bul – ult tiliniń bolmysyn saqtaý, keı tusta jónsiz ózgeriske túsken sózderimizdi, ásirese adam attaryn halyqtyq qalyppen jazýdy júıeli túrde júzege asyrý. Keshegi keńes dáýirinde tilimizdiń arqaýy bosady. Árli de nárli tilimiz álsiredi. Sóz qudiretin kóp jaǵdaıda uǵyna berýden qalǵanymyzdy nesin jasyramyz. Sózge toqtaǵan halyqtyń urpaǵy shubar tildiń shyrmaýynda qaldy, sonyń zardaby áli joıyla qoıǵan joq. KSRO zamanynda ómir súrgen halyqtardyń bastapqy kezde 200-ge taıaý ulttyq tili bolsa, keıin sonyń 93-i ǵana qalyp, ózgesi joıylyp ketti. Muny Elbasy maqalasynda aıtylǵan zulmat demeı ne dersiń. Álemdik jaǵdaıǵa zer salsań, alty myń til bolǵan eken. Qazir sonyń kóbi qurdymǵa ketken. Zertteýshilerdiń boljamyna qarasań 2100 jyly júz tildiń qalý-qalmaýy ekitalaı kórinedi.
Sonymen kópten kútken nıetimiz aqtalyp, maqsat aıqyndaldy. Prezıdent Nursultan Nazarbaev «Qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly» tarıhı Jarlyqqa qol qoıdy. Bul ult rýhyn kótergen sát edi. Endi sol ult álipbıi tórge ozady. Muny babalar amanatynyń oryndalyp, táýelsiz el tarıhy ult álipbıimen jazylyp, qundylyqtarymyzdyń qulpyrýyna jol ashylady degen sóz. Dúnıe júzi buǵan deıin bizdi ózge jurttyń jazylýymen tanyp kelse, endi latyn qarpindegi qazaq álipbıi arqyly oqıtyn bolady.
Osy kúnderi álemniń 112 memleketi latyn álipbıin qoldanady eken. Buǵan qaraǵanda biz de sol kóptiń qataryna qosylyp, azat eldiń aıbynyn asyra beretin bolamyz. О́rkenıet kóshine irkilmeı qosylýǵa jol ashylady. Taǵy bir aıtarymyz, Elbasynyń osyndaı kemel isiniń nátıjesinde Qazaq eli dini bir, tiliniń de arqaýy ushtas jatqan túrki dúnıesimen bir maqsat, bir mindet jolynda jaqyn aralasatyn bolady. Ortaq isti júrgizýge de múmkindik týady. Ásirese alys-jaqyn shetelderde kún keship jatqan qandas baýyrlarmen til tabysýǵa da tıgizer septigi ólsheýsiz.
Jarty jyl talqylanyp qabyldanǵan qazaq tiliniń álipbıi qıyndyqsyz júzege asady desek artyqtaý bolady. Mundaı eldik iske búkil jurtymyz jumylýy tıis. Atqaratyn jumys jetip-artylady. Máńgi eldiń, máńgi álipbıi minsiz bolýdy Elbasy búkil zııaly qaýymǵa, onyń ishinde til biliminiń ókilderine, lıngvıst ǵalymdarǵa senip tapsyryp otyr. Tildiń qadir-qasıetin arttyrý úshin ár sózdiń jazý erejeleri, emleleri saraptalýy kerek. Keıbir dybystardy durys qoldaný máselesi orfografııalyq sózdikterde daý týdyrmaıtyndaı oryn alýy tıis dep bilemin. Jalpy, jurt júginetin sózdikter birinshi kezekte qolǵa alynsa quba-qup. О́ıtkeni kırıllısamen jazylǵan keıbir qazaq sózderi kúni búginge deıin birizdilik tappaı árkim óz topshylaýymen jazyp júrgeni belgili. Mundaı olqylyq táýelsiz el álipbıimen jazylatyn tirkesterden oryn almaǵany, ásirese urpaq úshin paıdaly bolar edi.
Meni de búkil ómirimdi ǵylymǵa arnaǵan azamat retinde osy máseleler qatty tolǵandyryp otyr. Ár jyldary jaryq kórgen sózdikterdi saralaǵanda baıqaǵanym, qazaqtyń baıtaq dalasynda jaratylǵan sózderimizdiń jazylýy men aıtylýy ártúrli bolyp keledi eken. Jahandaný zamanynda jas urpaqty ana tilin tereń bilýge baýlý barysynda ár sózimizdiń túp-tamyry tereń kórsetilip, onyń balamalary aıqyndalsa degen tilek bar. Munyń bári eń aldymen, til mamandary men aıtýly oqymystylarmen, zerdeli jandarmen keńese otyryp sheshetin jumys dep oılaımyn. Prezıdent naqtylap bergen 2025 jylǵa deıin osyndaı jumystardy aqaýsyz atqaryp alsaq utylmas edik. Endigi jerde sóz emes, naqty is nátıje beredi. Eń bastysy, álipbı irgesin bekitetin ǵylymı negizdi jasaý qajet sekildi. Buǵan Prezıdent mol múmkindik berip, jeti jylǵa taıaý ýaqyt belgiledi.
Bul shara júıeli júzege assa halyqtyń qoldaýy bolady. Osyndaı ıgilikti jumysty úlken qalalarda emes, qııandaǵy aýyl jurtyna jetkizýdi basty maqsat etý qajet. Buǵan jergilikti jerlerdegi ákim-qaralar erekshe mán berýi tıis.
Tehnıka men tehnologııa jaǵynan ne isteı alamyz degen suraq tóńireginde Qazaqstan Ulttyq ınjenerlik akademııa ǵalymdary da alýan túrli jospar-jobalar qarastyrý ústinde. Eldigimizdi tanytqan rámizdeı taǵy bir qundylyǵymyz – qazaq tili álipbıin qoldanysqa engizý isinde keshigýge de ýaqyttan utylýǵa da bolmaıtyn sát týyp otyr. Muny tarıhı kezeń dep baǵalaı otyryp, tıisti mekemeler, tipti búkil otandastarymyz jumylýy kerek. Al ony úılestiretin basty mekemelerdiń qatarynda Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saıası jumys komıteti, bolashaq urpaqqa qajet ekenin keń aýqymda túsinetin Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tursa nur ústine nur.
«Synaptaı syrǵyǵan ýaqyt eshkimdi kútip turmaıdy, jańǵyrý da tarıhtyń ózi sııaqty jalǵasa beretin prosess. Eki dáýir túıisken óliara shaqta Qazaqstanǵa túbegeıli jańǵyrý jáne jańa ıdeıalar arqyly bolashaǵyn baıandy ete túsýdiń teńdessiz tarıhı múmkindigi berilip otyr», dedi Prezıdent. Endeshe osy tarıhı múmkindikti durys túsinip, salǵyrttyqtan arylyp, oı sanamyzdy ýaqyt talabyna qaraı jańǵyrta alsaq, órkenıetti 30 eldiń qatarynan tabylarymyz sózsiz.
Baqytjan JUMAǴULOV,
Parlament Senatynyń depýtaty, Áleýmettik-mádenı damý jáne ǵylym
komıtetiniń múshesi
