Prezıdent shaǵyn jáne orta bıznestiń el ekonomıkasyndaǵy mańyzy qanshalyqty zor ekendigin osylaı meńzese kerek. Soǵan oraı oqyrman nazaryna ǵylymı zertteýlerimizdiń nátıjeleri boıynsha osy salanyń búgingi sıpatyn baıandaǵandy jón kórdik.
Elimizdegi ShOB-tyń ahýalyn taldaý úshin biz 10 ekonomıkalyq kórsetkish qoldanamyz, olar qarastyrylyp otyrǵan salany tolyq sıpattaı alady. Birinshi kórsetkish – eldegi 1000 turǵynǵa shaqqandaǵy shaǵyn jáne orta kásiporyndar sany. Bizdegi bul kórsetkish 13,7 bolsa, álemdegi damyǵan elderde 1000 turǵynǵa 30-50 shaǵyn kásiporynnan keledi. Endeshe áli de 3 eseden astam ulǵaıtý qajet.
Ekinshi kórsetkish – ShOB-ta jumys isteıtinderdiń barsha eńbekpen qamtylǵandar sanyna qatysty úlesi. Bul kórsetkish AQSh-ta – 53 %-dy, Japonııada – 71,7%-dy qurasa, Qazaqstanda bar bolǵany – 31%.
Úshinshiden, shaǵyn kásiporyndardyń shyǵarǵan ónimderiniń IJО́-niń quramyndaǵy úlesi nazarǵa alyndy. Sóz basynda Elbasyna silteme jasaı otyryp, bul kórsetkish elimizde 26 % degen edik. Al Fransııada – 50%-ǵa, Germanııada 57%-ǵa teń. Iаǵnı bul Elbasynyń tapsyrmasynyń ózektiligin ańǵartady.
Tórtinshi – shaǵyn jáne orta kásiporyndardaǵy eńbek ónimdiligi. Bizdiń esebimiz ondaı kásiporyndardaǵy eńbek ónimdiligi ulttyq ekonomıkamyzdaǵy ortasha kórsetkishten 1,6 ese, al aldyńǵy qatarly elderdegi osy saladaǵy eńbek ónimdiliginen 8 ese tómen. Osy oraıda Qazaqstanda barlyq kásiporyndardyń 7-aq paıyzyn quraıtyn iri kásiporyndar IJО́-niń 70%-yn óndiretinin aıta ketý kerek.
Besinshi kórsetkish – shaǵyn jáne orta kásiporyndardyń elimizdegi barsha kásiporyndar sanyndaǵy alatyn úlesi. Ol 93%-dy qurap otyr. Derekter bul salanyń áli de bolsa osal ekenin, otandyq ekonomıkany ártaraptandyrýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetedi, óıtkeni joǵarda aıtylǵan iri kásiporyndardyń bári derlik tek shıkizat óndirýshi ken salalarynda ekeni belgili.
Altynshy ólshem – memlekettik tirkeýden ótken shaǵyn jáne orta kásiporyndar men belsendi áreket etip otyrǵan kásiporyndardyń ara salmaǵy. Bul kórsetkish 90%-dan sál joǵary.
Jetinshi – shaǵyn jáne orta kásiporyndardyń uıymdyq-quqyqtyq qurylymdarynyń arasalmaǵy. Jeke kásipkerlikterdiń úlesi jyldan jylǵa ulǵaıyp, 72%-dan asyp jyǵylsa, al fermerlik sharýashylyq úlgisindegi kásiporyndar sońǵy 10 jyl ishinde 2 ese qysqaryp, 14%-dy, zańdy tulǵa túrindegi kásiporyndar bar bolǵany 15%-dy qurap otyr. Demek, usaq jeke kásipkerliktiń zańdy tulǵa quraıtyn irileý kásiporyndardan basymdyǵy shaǵyn jáne orta bıznestiń tıimdiliginde ǵoı dep oılaımyz.
Segizinshi kórsetkish – ShOB sýbektileriniń ulttyq ekonomıkanyń túrli salalaryndaǵy úlesi. Búgngi kúni ShOB sýbektileriniń 42 %-ǵa jýyǵy bólshek saýda salasynda. Aýyl sharýashylyǵynda
18%-y, qurylysta 2,7%-y, kólik pen baılanysta 7,6%-y, qyzmet kórsetý salasynda 26%-y, al ónerkásipte bar bolǵany 2,9 paıyzy ǵana áreket etýde. Osy shaǵyn jáne orta bıznes salasynda óndiriletin jalpy ónimniń saýdadaǵy úlesi – 23%, aýyl sharýashylyndaǵy úlesi – 12%, qurylystaǵy úlesi – 20%, kólik pen baılanysta – 9%, qyzmet kórsetý salasynda – 20%, al ónerkásipte – 16%. Iаǵnı Elbasynyń tapsyrmasyn oryndaý úshin ShOB sýbektileri ónerkásip pen qurylys salalaryna oıysýyn qamtamasyz etý qajet ekeni túsinikti.
Toǵyzynshydan, ShOB-tyń ınnovasııalyq belsendiliginiń deńgeıi de óteń mańyzdy ekenin eskergen jón. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Statıstıka komıtetiniń saýalnamasyna júginsek, saýalnama júrgizilgen 19 356 shaǵyn kásiporynnyń tek qana 1007-de ınnovasııalyq qadamdar baıqalǵan, bul bar bolǵany 5,2 paıyzy degen sóz. Innovasııalyq belsendi kásiporyndardyń sanatyna nátıje berse de, bermese de, áıteýir talpynys jasaǵandardy jatqyzady. Onyń ishinde ónimniń jańa túrlerin shyǵarý nemese jańa tehnologııa engizý, óndiristi uıymdastyrýdyń jańa ádisterin engizý aıtylady.
Onynshy kórsetkish kásiporyndardyń iri bıznespen ózara tyǵyz baılanysta, kooperasııa, ıntegrasııa jáne klasterleý arqyly árekettesý dárejesi bolyp tabylady. Sheteldiń ozyq tájirıbesine súıensek, ShOB iri kásiporyndardyń aıasynda, olarmen tyǵyz baılanysta, tipti olardyń qamqorlyǵynyń arqasynda órkendep otyr. Bir ǵana mysal, ataqty japonııalyq «Toyota Motor Corporation» korporasııasynyń tapsyrysymen avtomobıldiń quramdas bólshekterin shyǵaratyn 30 myńǵa tarta shaǵyn kásiporyn ózara árekettesip jumys júrgizedi, óıtkeni kóp jaǵdaıda iri kásiporynǵa usaq bólshekter óndirý múldem tıimdi emes. Oǵan qosymsha shyǵyndanǵansha shaǵyn bıznestiń kómegine júgingeni tıimdirek. Iаǵnı iri kásiporyn men shaǵyn kásiporyndardyń birin-biri tolyqtyryp árekettesýi ShOB-ty damytýdyń negizgi sharty deýge bolady. О́kinishke qaraı KSRO-dan muraǵa qalǵan óndiristik dástúr boıynsha bizdiń eldegi iri kásiporyndar shaǵyn kásiporyndarmen birleskisi kelmeıdi, olar kishigirim óz bólimshelerin ashýǵa tyrysyp baǵady. Shaǵyn kásipkerlerge senimsizdikpen qaraıdy. Tipti iri ulttyq kompanııalardyń ózderi de nebir kvazımemlekettik kásiporyndarǵa senim artyp, tıimsiz óndiristik qurylymdarǵa jol berip otyrǵany synǵa iligip jatady.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, búgingi Qazaqstandaǵy shaǵyn jáne orta kásipkerlik kúni búginge deıin el ekonomıkasynyń biriktirýshi, qalyptastyrýshy jáne turaqtandyrýshy kúshine aınalǵan joq. Ol ekonomıkamyzda sany bar, al sapasy tómen qurylym retinde oryn alýda. Bul salanyń órkendeýine septigi tıetin sharalardyń legi az emes. ShOB-qa memleket tarapynan qoldaý kórsetý árkezde de basty orynda turýy tıis. Bul másele kelesi áńgimemizdiń arqaýy bolmaq...
Jankeldi ShYMShYQOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty
