Rýhanı jańǵyrý jáne Muhtar Áýezov

Bul eńbekte uly Abaıdyń dana­­lyǵy men M.Áýezovtiń ǵula­malyǵyn, jyr alyby Jambyldyń jyrlary men daryndy kompozıtor Qurmanǵazynyń kúılerin, ǵasyrlar qoınaýynan kele jatqan babalar únin tilge tıek etip, mysalǵa keltiredi. Muny Elbasy jaıdan-jaı aıtyp otyrmaǵany anyq. О́ıtkeni, bıyl týǵanyna 120 jyl tolyp otyrǵan uly jazýshy M.Áýezovtiń ómiri men shyǵarmashylyq álemine zer salǵanda uly jazýshynyń ǵulamalyǵyna mán berip otyr.

Prezıdent óz eńbeginde HHI ǵasyrdaǵy ulttyq sanaǵa baıla­nysty pragmatızm, Ulttyq bire­geı­likti saqtaý, Qazaqstannyń revo­lıý­sııalyq emes, evolıýsııalyq damýy, básekege qabilettilik, sana­nyń ashyqtyǵy syndy másele­ler­men birge, taıaýdaǵy jyldarda at­qaratyn mindetter retinde elimizdegi bilimniń saltanat qurýyna arnaıy toqtaldy. Bilim – ult órke­nıetiniń ólshemi deıtin bolsaq, ulttyń sapalyq kórsetkishi de bi­limmen tikeleı baılanysty bol­maq. Bilimniń negizgi irgetasy álipbıden, ulttyq jazý úlgisinen qalanady. Búgingi ana tilimizdiń, jazý emlemizdiń latyn álipbıine negizdelgen jańa grafıkaǵa bet bu­rýy ótken ǵasyrda (1929-1940 j.j.) qoldanǵan álipbıimizge – latyn jazýyna qaıta oralyp, ulttyq sa­na­myzdyń jańǵyrýyna yqpal etedi.

Biz ótken tarıhymyzdan 1929 jyldyń 7 tamyzynda burynǵy KSRO Ortalyq Atqarý Komıteti men KSRO Halyq Komıssarıaty Ke­ńe­siniń Tóralqasy latyndan­dy­rylǵan jańa álipbı – «Birtutas túrki alfavıtin engizý» týraly qaýly qabyldaǵanyn bilemiz. Osy rette M.Áýezovtiń 1929 jylǵy latyn álipbıin engizý jumysyna belsene qatysqanyn, latyn jazýynyń utymdy jaqtary jóninde salmaqty oılar bildirgenin aıtpaı ketýge bolmaıdy. Ol arab álippesiniń kemshilikteri qazaq tiliniń jazý emlesine de salqynyn tıgizgenin, arab jazýynyń tusynda sezilmegen burynǵy emleniń bar kemshilikteri jańa álipbıge kóshken soń kózge aıqyn túskenin eskertedi. «Qazaq jańa emlesi týraly» dekret qabyldanarda úkimettik qaýlyǵa Qazaq Ortalyq Atqarý Komıtetiniń tóraǵasy retinde M.Áýezov, hatshysy degen tusqa Ándijanuly qol qoıady. 1929 jyldyń 25 shildesinde qabyldanǵan osy qujatta: «...Ok­tıabr tóńkerisinen soń uly má­denıet-sharýashylyq jumysyn óz qolymen isteı bastaǵan qalyń qazaq eńbekshileriniń múddesi, jurnaqshyl-úndesshil qazaq tiliniń dybys zańdary, jańa álippeniń aıryqsha qasıetteri – bári qosylyp emleni ózgertýdi amalsyz kerek qylady.

Onan soń emleni sosıaldyq qu­rylys jaǵdaıyna qaraı, tildiń damý baǵytyna qaraı ózgertý kerek-ti. ...qazaq emlesin, emleleriniń ishinde eń ońaı sanalǵan dybys júıeli emle negizine qurý kerek; qazaqtyń tól sózi úshin de, shetten kirgen sózder úshin de biryńǵaı emle jasaý kerek», degen talap qoıy­lyp, ony júzege asyrýdyń sharalary bekitildi. Bul ıgilikti istiń oń nátıjelerin halqymyz kırıll jazýyna kóshkenge deıin (on jyldan astam ýaqyt) kórdi. Mine, uly jazýshynyń osy úlgisi búgingi Qazaqstannyń rýhanı jań­ǵyrýynyń basty máseleleriniń biri – latyn jazýynyń qazirgi qabyldanýynda da ónege bolatyndaı elep-eskererlik jaıt.

Álipbı – dybysty tańbalap jazý úshin oılap shyǵarylǵanyn, al jazý – oıdaǵyny qaǵazǵa túsirýdiń, sol álipbıdi tutynǵan tildi kór­keı­týdiń, onyń qoldanylý aıasyn ny­ǵaıtýdyń amaly ekenin álem ǵa­lymdary aıtyp kele jatqany málim. Sol sebepti latyn álipbıi má­se­lesin órkenıetke jetýdiń, rýha­nı-áleýmettik damýdyń joly retinde qarastyrǵan oryndy.

Al bilim týraly aıtqanda uly Muhańnyń (M.Áýezovtiń) «Oqý­ǵa umtylatyn ýaqyt» atty maqa­lasyndaǵy: «Oqýdyń kerektigi týrasynda sóz jazyp otyrýdyń kerektigi joq! Aspandaǵy kúnniń bar­lyǵyna qandaı senim bolsa, oqý­dyń kerektigine de sondaı senim bolǵan: oqýsyz el – dúnıedegi tirshilik jarysyna ere almaı joq bolady. Biz: «Qazaq Húkimeti, qazaq ulty» degen sózdiń bárin de oqý tarazysymen ólsheımiz: oqýsyz ataq – órmekshiniń uıasy sııaqty bos nárse...», degen sózderi eske túsedi. Maqalada danyshpan sýretker eldi túzý jolǵa jeteleıtin azamattar, qazaq elin qatarǵa kirgizýdi maqsut etken azamattar, oqý jumysyn qarastyrýyn, oqý jumysy qasıetti jumys ekenin, saıasatqa qurban bolýǵa jaramaıtyn jumys ekenin, esh ýaqytta kóńilden shyǵarmaýyn, oqý bólimderine qazaq azamattary kirip, qazaq mektebin retke salýyn eskertedi. Bul mysal da kemeńger jazýshy oılarynyń búgingi kúngi bizdiń rýhanı jańǵyrý talaptarymen úndes keletinin baıqatady. Bul jaıtty Elbasy N.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda: «...Tabysty bolýdyń eń irgeli, basty faktory bilim ekenin árkim tereń túsinýi kerek. Jastarymyz basymdyq beretin mejelerdiń qatarynda bilim árdaıym birinshi orynda turýy shart. Sebebi, qundylyqtar júıesinde bilimdi bárinen bıik qoıatyn ult qana tabysqa jetedi», – dep aıryqsha atap aıtty.

Halqymyzdyń ótken ǵasyrda ómir súrgen zııaly azamattarynyń biri, qazaq mádenıetiniń iri qaı­rat­keri Ilııas Omarov: «Muhańdy (Áýe­zovti) eń alǵash sózinen tanyǵam, al sózdi eń alǵash Muhańnan tanyǵam» – deýi uly sýretkerdiń ana tilin óte jetik meńgergenin jáne ana tili men onyń tildik qoryn baıytýǵa orasan zor úles qosqanyn aıǵaqtasa kerek. Qalamger jazý ónerinde ózine úlken estetıkalyq talǵam men qatań da joǵary talap qoıǵanyn onyń qalamynan týǵan syrly sózderdi sóıletýinen, sóz qudiretin tanytýynan anyq bilemiz. Muny avtor ǵylymı-zertteý, pýblısıstıkalyq maqalalary men kórkem shyǵar­malaryndaǵy keıipkerler sózinde, sondaı-aq avtorlyq baıandaýlarda da jarqyrata kórsetedi. Oǵan qosa, budan kemeńger jazýshynyń jazý stılindegi bıik etıkalyq-este­tıkalyq parasat-paıymdary men tereń fılosofııalyq oı-tol­ǵaýlarynyń ózara tyǵyz baıla­nystylyǵyn ańǵaramyz. Máselen, sýretker tili týraly maqa­lasynda ol: «...jazýshynyń kórkem ádebıettegi tili tek jabaıy, jupyny uǵym tili ǵana bolyp qoıa almaıdy. Uǵym, túsinikpen qatar, oı, sezimge de birdeı áser eterlik aıshyqty tilmen ásem sóıleýi shart. Ylǵal joq, dám joq, tek grammatıkashyldyń sál ǵana bilgen, kúndelik qalypta tutynyp júrgen, shama-sharqyna ólshengen ádebıet tili kórkem bolyp jarytpaıdy», dep kesip aıtsa, endigi bir jerde: «...Búgingi bizdiń jazýshylardan baıqalatyn bir úlken olaqtyq – kóp jazýshylardyń sózdigi shaǵyn, tili kedeı... Birtalaı aqyndarymyzdyń... eńbekterindegi sózdik qorǵa kelsek, jıyny bes-alty myń sózden asa qoımaıtyn múlki ǵana bar ma deısiń», dep ókinish bildiredi. 

Aıtalyq, jazýshy 1948 jy­ly jazǵan «Bizdiń eldiń salt-saýy­ǵy» atty maqalasynda: «...Gúlde­nip tarıh, kórkeıip ómir, dáý­ren jańǵyrǵan zamanda san alýan salt ta jańǵyrady. О́ner, bilim taýyp ósken eldiń saltyna da óner, bilim úlgisi, órnegi kiredi. Bul jó­ninde burynǵy aýyl saltyn sa­nap, búgingi aýylymyzdyń jańa­lyqtaryn jalǵastyryp aıtsaq, kóp sóz bolar edi. Jalpy, salt de­genniń ózin de sansyz kóp salalarǵa bólip, taratyp aıtsa, sóz uzaq bo­lady... Saltty biz eki jaqtan sóz etpekpiz. Onyń biri – turmys sal­ty, ekinshisi – saýyq salty. Osy eki jaı bizdiń búgingi ónerli qala­myz ben óskeleń kolhozdarymyzda qalaı qalyptanyp keledi, sony aıtaıyq», dep keńestik kezeń­degi «túri ulttyq, mazmuny sosıa­lıstik» dep dáriptelgen salttarymyzdyń árqaısysyna jeke-jeke toqtalady. Maqalada avtor oqymysty qazaq qaýymynda án salmaıtyn, bı bılemeıtin, kúıdi qadir­lemeıtin jan joq ekenin, óıtkeni bizdiń jańa salt pen saýyǵymyzda barlyq azamattyq ózge qasıet­terimizdiń qatarynda saýyq-sá­nimiz, kórkemónerimiz asa qadirli qasıetterimizdiń birinen sanalatynyn, bul jaıdy keńestik aýyldaǵy barlyq elimizdiń ata-analyq, bala-baýyrlyq býyndarynyń barshasy tolyq túsinetinin jáne túgel súısine qostaıtynyn zaman talabyna saı qýanyshpen jazady. 

Máselen, «Qazaqtyń halyq mýzy­kasy men mýzyka teatry» atty maqalasynda keńestik Qa­zaqstandaǵy mádenıet tóńke­risi ólkeniń barlyq eńbekshi jurt­shylyǵyn qýantyp rıza etkendeı kóp-kóp tabystarǵa ıe bolǵanyn, ólke men eldiń burynǵy eshbir tarıhynda bolmaǵan mádenıet tabystary jańa tóńkerisshil jas jurtshylyqtyń óner tappaq bolyp, qanat qaqqan talaby kórkemóner salasynda da jańalyq ústine jańalyq týǵyzyp otyrǵanyn ataıdy. Bul oraıda, eldegi memlekettik tarıhı mán-mańyzy bar iri baǵyttaǵy úlken jańalyqtyń biri – Qazaqtyń memlekettik mýzyka teatry bolǵandyǵyn, onyń sol kezeńdegi eń aldymen aıqyndalyp kórinetin ereksheligi – án, kúı negiziniń tutasynan halyqtyń rýhanı qorynan shyqqandyǵyn, munda bul mura eńbekshi halyqtyń oı-qııaly men úmitiniń óshpes janar otyn ǵasyrlar boıy joǵaltpaı alyp kelgenin sóz etedi.

Jazýshy M.Áýezov: «...Shynynda da týǵa­nynan bastap ólimine sheıin ótetin kúıin alsaq, qazaqtyń ómirinde ánniń ilesip júrmegen eshbir úlken kezeńi joq deýge bolady. Onyń ómirinde ne ǵuryptan týǵan án, ne úı ishi turmys-saltynan týǵan án, ne bolmasa óz óneri arqyly óz janynan shyqqan ánder ylǵı egiz bolyp ilesip otyrady. Án ǵa­syrlar túkpirinen qaıǵyly hal baıa­nyn bizge jetkizedi», dep oıyn túıin­deıdi.

Avtordyń kez kelgen shyǵar­masy – meıli ol shaǵyn áńgime-hı­­kaıattary bolsyn, kólemdi epı­kalyq, dramalyq shyǵarmalary álde pýblısıstıkalyq jáne ǵylymı-zertteý eńbekteri bolsyn – bárinde de qazaqtyń ulttyq rýhanı qundylyqtary óte uqyptylyqpen, asqan izdenimpazdyqpen, úlken sheberlikpen paıdalanylady. Al ǵulama jazýshynyń «Abaı joly» roman-epopeıasynyń jóni bólek. О́ıtkeni qazaqtyń ulttyq brendine aınalǵan roman-epopeıa rýhanı baılyqtarymyzdyń taýsylmas keni ispetti. Sondyqtan, álemge áıgili shyǵarmadaǵy tildik, halyqtyq-etnografııalyq maǵlumattar jaıynda sóz arnaıy bolýy kerek. Biz alǵan taqyrybymyzdyń bir parasyna ǵana toqtaldyq. 
Sóz sońynda aıtarymyz, arqaly aqyn Juban Moldaǵalıevtyń:
Qaıran Muhań – kórkem sózdiń piri edi,
Abaıymyz ekeý bolsa, biri edi.
Tili barda halyqtardyń, qazaqtyń,
Tirilermen tirilershe júredi, – dep jyr arnaǵany bar.

Sol aıtqandaı, uly jazýshy, úlken oıshyl-qalamger, iri ǵulama ǵalym halqymen birge ómir súrip keledi. Olaı deıtinimiz, M.Áýezov shyǵarmashylyǵynyń ıdeıalyq-rýhanı, kórkemdik-estetıkalyq, tildik qubylystar álemin áde­bıet­shi, tilshi ǵalymdar qal-qadirinshe ár qyrynan, jan-jaqty zerttep-zer­delep keledi. Áıtse de, sańlaq sýretkerdiń búgingi kúnniń bas­ty ıdeıalyq talabyna aınalyp otyr­ǵan ulttyq bolmysymyzdy ta­nytatyn rýhanı jańǵyrý arnalary tolyǵymen júıeli túrde qarastyrýdy qajet etetini daýsyz dep oılaımyz.

Baqtııar SMANOV, 
UǴA akademıgi