Keshegi keńestik kezeńde kesenesin kóterýge ynta bildirgenderdi jazalap, beıitin traktormen túrip tastaǵysy kelse de halyq Eset batyrdaı asyl tulǵasyn esten shyǵarmaı, ony áýlıe tutyp, ardaqtady. Al, elimiz táýelsizdik alǵannan keıin alǵashqylardyń qatarynda Eset batyrdyń 325 jyldyǵy Aqtóbe topyraǵynda ulan-asyr toılanyp, atap ótildi. Egemendiktiń eleń-alańyndaǵy óliara shaqtyń qıyndyǵyna qaramastan aqtóbelikter 160 kıiz úı tigip, qonaqtardy kútip, báıgege úsh júzden astam júırik qosyp, balýandar kúrestirip, baba rýhyn asqaqtatyp tastap edi.
Mine arada 25 jyl ótken soń, Eset batyrdyń 350 jyldyǵy oblysta keńinen merekelenip ótti. Osyndaı merekelik sharanyń aıasynda Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe memlekettik óńirlik ýnıversıtetiniń Stýdentter saraıynda «XVII jáne XVIII ǵasyrlardaǵy qazaq-jońǵar qaqtyǵystaryndaǵy halyq batyrlarynyń róli: qazaq biregeıliginiń qalyptasýy» degen taqyrypta halyqaralyq ǵylmı-tájirıbelik konferensııa ótkizildi. Bul sharaǵa zııaly qaýym, tarıhshy ǵalymdar, ólketanýshylar, zertteýshiler, mýzeı isiniń mamandary qatysty. Konferensııanyń maqsaty XVII jáne XVIII ǵasyrlardaǵy qazaq-jońǵar qatynasy barysyndaǵy batyrlardyń róli jáne Eset batyrdyń qoǵamdyq-saıası qyzmetin saralaý jáne qazirgi zerttelýiniń nátıjelerin baıandaý, jańa muraǵattyq qujattardy ǵylymı aınalymǵa engizý bolyp tabylady. Tama Eset batyr qazaq halqynyń jońǵar-qalmaq basqynshylaryna qarsy kúreste esimi elge tanylǵan daraboz batyrlarynyń biri ǵana emes, biregeıi deý oryndy bolmaq. Ol belgili tarıhı tulǵa, kishi júzdiń hany, jońǵarlarǵa tuńǵysh ret kúırete soqqy bergen áskerı qolbasshy Ábilqaıyrdyń senimdi serigi bolǵan.
Konferensııany qysqasha kirispe sóz sóılep ashqan oblys ákiminiń orynbasary Erbol Nurǵalıev urpaǵyna uran bolǵan uly tulǵanyń óshpes erligi men ómir joly keıingilerge ónege ekenine toqtaldy. Baba rýhyna baǵyttalǵan sharalardyń buǵan deıin de ótkizilgenin tilge tıek ete kelip, Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda týǵan ólkeni tanýdy, tarıhymyzdy túgeldeýdi, ulttyń uly tulǵalaryn keıingi urpaqqa ulaǵat etýdi alǵa qoıǵanyn atap ótti.
– Eldiń birligin nyǵaıtýda, syrt jaýlardan qorǵaýda jan aıamaı kúresken, ulty úshin uly ister istegen Eset batyr jońǵar-qalmaq shapqynshylaryna qarsy «Bir jeńnen qol shyǵaryp, bir jaǵadan bas shyǵaryp» tize qosyp kúreskeni tarıhtan belgili. Batyrdyń rýhyna baǵyshtalǵan sharalar kóp. Batyrǵa degen qurmet munymen aıaqtalmaıdy, jalǵasa beredi, – dedi budan ári ol.
Konferensııada sóz alǵan UǴA korrespondent-múshesi, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti «Qazaqstan tarıhy» kafedrasynyń meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory Bereket Káribaev Tama Eset batyr jáne HVIII ǵasyrdaǵy qazaq tarıhy máseleleri týraly tereńirek toqtaldy. Ol qazaq handyǵyn eki kezeńge bólip, túıindi oılarymen sabaqtastyryp, tarqata áńgimeledi. El basyna kún týǵan alasapyran zamanda qara halyqtyń qamyn jegen qaharman uldyń biri Eset batyr týraly oıyn órbitti. Sol kezdegi qoǵamdyq jaǵdaıdy jan-jaqty saralady.
Odan keıin sóz alǵan Eset batyrdy tarıhı tulǵa retinde arhıvtik qujattarmen tiriltken tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Zákiratdın Baıdosov Eset batyrdyń el basyna kún týǵan qıyn kezeńde Ábilqaıyr hannyń aqylshy dosy, senimdi serigi bolǵanyn jetkizdi.
О́z pikirin «Saıası kúrdeli kezeńderde han Jánibekti, Bókenbaıdy, Esetti janynan tastamaǵandyǵy arhıvtik qujattarmen dáleldendi» – deı kelip, ol Eset batyrdy tarıhı tulǵa retinde urpaqqa ulaǵattaýdyń alǵash ret qalaı bastalǵanyn áńgimeledi.
Reseı kásipkerlik akademııasynyń birinshi prorektory Dmıtrıı Vasılev XVIII ǵasyrdaǵy qazaq dalasyndaǵy handyq bılik máselelerine toqtaldy. Qostanaı memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýty «Qazaqstan tarıhy» kafedrasynyń meńgerýshisi О́tegen Isenov Eset batyr Kókiulynyń ǵumyrnamasyna qatysty keıin tabylǵan keıbir derekterdi áńgime ózegine aınaldyrdy. Sankt-Peterbýrg «Ekonomıka joǵary mektebi» ulttyq zertteý ýnıversıtetiniń professory, zań ǵylymdarynyń kandıdaty Roman Pochekaev XVIII ǵasyrdaǵy Reseı saıahatshylarynyń derekterindegi Hıýa handyq bıliginiń qyr-syryn baıandady. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń «Qazaqstan tarıhy» kafedrasynyń meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Svetlana Kovalskaıa jańa dáýirdegi qazaq qoǵamynyń áleýmettik qurylymynyń negizgi sıpattaryna toqtaldy.
M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy Jánibek Ismýrzın jáne Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri Rashıd Orazov Eset batyr týraly tyń derekterdi alǵa tartyp, batyrdyń týǵan jáne ómirden ozǵan jyldarynda ózgerister bar ekenin muraǵattyq qujattarmen dáıekteı kelip, ony ǵylymı aınalymǵa túsirý jaıyn áńgimeledi. Konferensııaǵa qatysýshylardyń biri, Eset batyrdyń urpaǵy Qudaıbergen Ońǵarov bizge óz pikirin bylaısha jetkizdi:
– Men Eset batyrdyń toǵyzynshy urpaǵymyn. Babam qazaqtyń jerin qorǵaǵan asyl tulǵa, jaýynger jan. Biz bala kúnimizden jadymyzda toqyp óstik.
Táýke han – jońǵar qalmaqtaryna qarsy soǵystarda kórsetken erligi úshin Kishi júz qazaqtarynyń Sozaqta turaqtaýyna rızashylyǵyn bergen, biz solardyń urpaǵymyz, Eset ataǵa osyndaı dýmandy-dúbirli toı jasap jatqan óńirdiń basshylyǵyna rızashylyǵymyz erek.
Sondaı-aq óńirde Eset batyrdyń týǵanyna 350 jyl tolýyna oraı halyq batyryna eskertkish ornatyldy.
Uly qolbasshyǵa arnalǵan monýment «Týǵan jerge taǵzym» aksııasy aıasynda turǵyzyldy. Jobany júzege asyrýǵa 32 mıllıon teńge bólingen. Monýmenttiń bıiktigi 11,5 metr.
Jańa eskertkish oblystyń basty mádenı jáne tarıhı kórneki jerleriniń biri – Eset batyr atyndaǵy memorıaldyq kesheniniń bir bólshegi ispettes. Búginde keshenniń quramyna batyrdy jerlegen jerde 1992 jyly salynǵan kesene, murajaı men kelýshilerge qyzmet kórsetetin birqatar ǵımarattar bar.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqsan»
AQTО́BE
