Ulttyq úlgi – rýhanı jańǵyrý kepili

Onyń aıǵaǵy Elbasy «Mádenı mura», «Halyq – tarıh tolqynynda», t.b. baǵdarlamalar arqyly birtindep júzege asyryp kelemiz. Sonyń arqasynda elimizde salt-dástúr, burynnan qalyptasqan jarasty ádet-ǵuryptyń shuraıly tustary qulpyryp, jańasha sıpatqa ıe bolyp, jastar tárbıesinde ózindik ornyn alýda. Buryn tumshalanyp kelgen til máselesinde, din máselesinde laıyqty ıgi qadamdar jasaldy. Eldiktiń órken jaıýyna kedergi keltirmek bolǵan jat dinniń kesiri, terrorızm men jemqorlyqqa qarsy kúres júıeli jolǵa qoıylýda. О́mir – kúres. Ol ásirese, qazirgideı zymyran zaman talabynda ushqyr sıpatqa ıe bolmaq. Sondyqtan adamnyń jan dúnıesi, rýhanı baılyǵy da jedel qarqynmen damyp, el ıgiligine qyzmet etýi qajet.                  

Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqala­syn­daǵy «Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý», – dep árbir qazaqstandyq azamattyń atqarýǵa tıis mindetterin aıqyndap bergen tarıhı qujat der edim.

Ýaqyt talabyna saı úsh tilde erkin sóı­leı­tin, bilim berý granttary boıynsha bi­lim alǵan jastarymyzdyń deńgeıin 2010-2015 oqý jyldary olardyń 90 paıyzy jumysqa ornalasqanynan-aq ańǵarýǵa bolady. Bul – Elbasy maqalasyndaǵy «Bola­shaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabı­ǵı baılyǵymen ǵana emes, adamdarynyń báse­ke­lik qabiletimen aıqyndalady» degen sózine aıǵaq bola alady.      

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev maqalasynyń «HHI ǵasyrdaǵy ulttyq sana» týraly birinshi bóliminde: «Kún sanap ózgerip jatqan dúbirli dúnıede sana-sezimimiz ben dúnıetanymymyzǵa ábden sińip qalǵan taptaýryn qaǵıdalardan arylmasaq, kósh basyndaǵy eldermen terezemizdi teńep, ıyq túıistirý múmkin emes», – deı kelip, myna máseleni ashyq aıtty, – «Jańa turpattaǵy jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saq­taı bilý. Onsyz jańǵyrý degenimizdiń qur jań­ǵy­ryqqa aınalýy op-ońaı». Bul oı sanamyzda jańǵyryp júr. О́tkenimizge topyraq shashyp, tarıhymyzdy, uly tulǵalarymyzdy joqqa shyǵarý adamgershilik ar-namysymyzǵa syn bolady. Ony Elbasy ózi de «Eger jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár almasa, ol adasýǵa bastaıdy», dep «Ulttyq kodty – ult jadynamasy» ekenin eskertip otyr.

Biz ómir súrip jatqan ǵasyr – bilim men ǵylym ǵasyry. Negizi, qansha qumaryń qanyp ishseń de sarqylmaıtyn, tereńine boılaǵan saıyn ózine baýrap alatyn janyńa jaqqan aqyl men danalyq shyryny bilim ekenine talas joq. Al bilim negizi – mektepte, damytý, jetildirý, qanattandyrý joǵary oqý oryn­darynyń úlesinde. Sol sebepti bizdiń ujym­nyń da aldyna qoıǵan maqsaty – Ota­nyn shyn súıetin patrıottar, kóp til bile­tin, kreatıvti já­ne synı turǵydan oılaýǵa qabiletti, salaýatty ómir saltyn us­tanatyn, saýatty, ózi­ne júktelgen mindetti oryn­daýǵa daıyn, jaý­apkershilikti sezine biletin urpaqty qa­lyp­tastyrýǵa qyzmet etemiz.

Barlyq ǵalymdardyń tujyrymy, jańǵy­rýdyń rýhanı jańarýsyz, adamı faktorsyz bolmaıtynyn aıtady. Osy oı tóńireginde fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Amangeldi Aıtaly mynadaı mysal keltiripti. «HH ǵasyrdyń 20-jyldarynda V.I.Lenınmen aıtysqan, keıin AQSh-qa ketken reseılik áleýmettanýshy-fılosof Pıtırım Sorokın bolshevıkter kósemine: «Siz sosıalızmdi, kimmen, qandaı adamdarmen qurmaqsyz? Reseı sosıalızmge daıyn emes. El nadan, adamı áleýeti tómen. Mundaı elde sosıalızmdi kúshpen, qýǵyn-súrginmen qurasyz. Bul túbi sosıalızmdi qurtady», – dedi. Aıtqany keldi. «Naqurystar men qabiletsiz adamdardan turatyn qoǵam eshýaqytta úlken tabysqa ıe bola almaıdy. Bir top saýatsyz nadandarǵa tamasha Konstıtýsııa berseńiz de tamasha qoǵam qura almaısyz. Al kerisinshe, talantty, daryndy, bilimdi, deni saý, jigerli azamattardan turatyn qoǵam sózsiz, ómir súrýdiń jańa, ilgeri joldaryn bastap, tabystarǵa jetedi», – dedi ol. Bul – óte qundy pikir. Keıin muny adamı kapıtal dep atady. Elbasynyń Qazaqstan halqyna Joldaýyndaǵy adamı kapıtal sapasyn jaqsartý týraly tapsyrmasy osy ıdeıamen úndesip jatyr. Negizinde, aqparattandyrý dáýiri, sóz joq, adamǵa, onyń rýhanı ustanymyna tireledi».

Elimizdiń úshinshi, ıaǵnı rýhanı jańǵyrýy men bilimdi ult, boıaý-bolmysyn joǵaltpaǵan jurt atanýy turǵysynan sanaly kózqaraspen zerdelesek, jahandanýdyń kúmándi tus­ta­rynan dereý bas tartýymyz qajettigi kóńilge qonady. Onsyz da olardyń arbaýyna erip salt, dástúr, ulttyq naqysh syndy qymbat qazynamyzdyń boıaýyn solǵyn tarttyryp aldyq. О́tkenge kóz júgirtsek, júreginde ımany, kókireginen ıba-ádebi úzilmegen, aýzynda dýa, saqalyna kıe daryǵan qazaq bolyp qalǵanymyzǵa ne jetsin! Ǵasyrlar boıy qalyptasqan daǵdymyzdan jańylý áste abyroı ápermesi aıan.

Batysqa essiz elikteýshilikke boı aldyryp, teledıdardaǵy maǵynasyz serıaldarǵa telmirip, ulttyq salt-dástúrlerdi mansuqtaý bizdiń sana-sezimimizge selkeý túsirgenin moı­yn­damasqa amal joq. Buryn kitap dese, ishken asyn jerge qoıatyn eresekter de ádetinen jańyldy. Jastarmen birge ınternetke telmiretini ótirik emes. Baspasózdi, radıo, teledıdardy jańalyqtyń jarshysy, ónerdiń taǵylymdy quraly degen uǵymdy adastyryp, teledıdar ánshilerdiń ermegine aınala bastady. Jýrnalıster qaýymy yǵystyrylyp, ártister teledıdardy jaýlap aldy.

Ulttyq sananyń qalyptasýy tarıhı sanadan bastaý alatyny málim. Tarıhı sana qalyptasý úshin de adam eń áýeli óziniń tól tarıhyn, shyqqan ata-tegin bilýi kerek. О́sken ortanyń el jadynda qalǵan eleýli oqıǵalaryn saraptamaı ósý múmkin emes. Ony aıtyp uǵyndyratyn ata-baba ónegesin qalaı nazardan tys qaldyrarsyz? Jastaıynan kózi qanyp ósken ólkeniń ár tasy keleshekte baǵyt silteıtin ǵasyrlar qoınaýyndaǵy máńgilik baǵdarshamyń bolyp qala bermek.

Baǵzy dáýirimizdegi tarıhı tulǵalarymyz turmaq, táýelsiz eldiń týyn jelbiretken mar­qasqa erlerdiń esimin jastardyń kóbi bil­meıdi. Elbasy sol úshin rýhanı jańarýdyń bir tetigi retinde qarastyryp: «Jahandaǵy za­manaýı qazaqstandyq mádenıetti qalyp­tas­tyrýdyń jobasyn» jasaýdy tapsyrdy. Ol úshin qazaq mádenıetin shyrqaý shegine shyǵaratyn tulǵalardy shetten izdemeı, óz áleýetimizdi paıdalanǵanymyz jón. Ol ult­tyq kodty saqtap, jańǵyrtýdy jedeldetýge sep­tigin tıgizedi. Sonda ǵana biz: «Birtutas Ult bolý úshin bolashaqqa nyq qadam basatyn bolamyz». Sol arqyly – álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylarymyz anyq.

Bizdiń ýnıversıtette jastardyń erikti ári erkin oıly azamat bolyp qalyptasýyna múm­kindikter mol. Olar oılaryn ashyq aıtyp, pikirtalastarda júıeli sóıleýge, tu­shym­dy jaýap berýge daǵdylanady. El jaı­ly tolǵanyp, bolashaqqa sanaly túr­de batyl qadam jasaıdy. QazEQHSÝ-da stý­denttik ózin-ózi basqarý Stýdenttik bir­les­tigi (SB) arqyly júzege asyrylady. Onyń qu­ramy 24 klýb pen úıirmeden turady: Kósh­bas­shylar keńesi, Intellektýaldyq damýdyń úı­lestirýshi klýby, Debat klýby, Stýdentter úıi­niń Stýdenttik keńesi, «Jas Otan» MK, t.b.

* * *

Qazaq jeriniń astynda asyl qazyna, ken baılyǵy mol dep ańyz qylady. Sondaı mol qazyna qazaq eliniń ón boıynda tunyp tur. Ol – ádebıet, án-kúı. Kún kórý tásiliniń, densaýlyq saqtaýdyń nebir tamasha amaly qazaq saharasynda erkin tynystaýdan bastalady.

Qazaqtyń kez kelgen salt-dástúriniń as­ta­rynda tereń maǵyna bar. Ony ǵylym dáleldep otyrǵany shyndyq. Endeshe «Rýh mádenıetin bótennen qaryzǵa alýǵa bola ma?! dep oı tolǵasańyz, nátıjesi kúndelikti qazaq turmysynda daıyn tur. Endeshe ózimizde bar dáýletti jattan alýǵa nege qumartýǵa tıispiz?

Osynyń bárin júzege asyrý baǵytynda bıylǵy Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Qazaqstan halqyna joldaýyndaǵy: «Memleket qurý jolynda teńdessiz, mol tájirıbe jınap, jańa kezeńge qadam basyp otyrmyz. Aldymyzda qandaı qıyndyqtar kezdesse de, olardy eńsere alatynymyzǵa senimdimin. Bizdiń basty kúshimiz – birlikte. Qazaqstandy keıingi urpaq úshin budan da ósip-órkendegen elge aınaldyramyz!», – degen tapsyrmasyn múltiksiz oryndaýǵa bar kúsh-jigerimizdi jumyldyratyn bolamyz.

Sársenǵalı Ábdimanapov,

Qazaq ekonomıka, qarjy jáne halyqaralyq saýda ýnıversıtetiniń rektory,
Joǵary mektep halyqaralyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi