Jarkent óńiriniń ejelgi qalalary

Sebebi  tarıh ǵylymyna súbeli úles qosqan ataq­ty ǵa­lym­darymyz – V.V.Bartoldtyń, N.Iа.Bı­chýrınniń, P.P.Rýmıansevtiń jáne otandyq tarıhshy K.Aqyshevtyń taǵy basqa zertteýshilerdiń ǵy­ly­mı dálelderi boıynsha «...qazirgi Jetisýdy, onyń quramyndaǵy Jarkent óńirin b.z.d. VII-III ǵasyrlarda saq taıpalary meken etken» degen tujy­rymdamalary bar. Jáne bir derek arab geografy – M. Ál-Makdısıdiń ejelgi Ispıdjab (qazirgi Shym­kent) aımaǵy týraly jazyp qaldyrǵan eńbeginde: «...Ispıdjab aımaǵy Maýrennahrdyń (bul jerde Oń­tústik Qazaqstan) orta tusynda ornalasqan. Onyń Qur­luq, Jumyshlaǵý, Barab, Taraz, Balý t. b. kóptegen qa­lalary bar deı kele (barlyǵy 51 qala), sóz sońyn Jarkent qalasynyń atymen aıaqtaıdy. Bas qalasy – Ispıdjab» dep kórsetilgen. Munyń jalǵasy ispetti qyzyqty aqparat – akademık V.V.Bartoldtyń «Jetisý tarıhynyń ocherkteri» atty ǵylymı eńbegine qosymsha kómekshi qural retinde jasalǵan «Orta ǵasyrlar kartasyna» kóz júgirtsek, sol dáýirdiń ózinde qazirgi Jarkenttiń ornynda qala bolǵandyǵy belgilengen eken.

Endi jerlesimiz, birneshe kitaptardyń avtory, aýdanǵa tanymal tarıhshy Molot Soltanaev aǵamyz óziniń «Eskerýsiz jatqan eleýsiz eskertkishter nemese keıbir ataýlardy jańasha paıymdaý» atty eńbeginde Shyǵý (Qyzylańǵar) qalasy týraly: «Menińshe, úısinderdiń Qyzylańǵar qalasy, el-jurt ejelden-aq myńdaǵan jyldardan beri mekendep kele jatqan kóne qonystyń ornynda boı kótergen qala. Chıgý, Chıgýchen, Qyzylańǵar – ataýly qalalardyń orny Jarkent aımaǵyndaǵy Qorǵas ózeniniń taý ańǵarynan shyǵyp orta tusynda ornalasqan Basǵunshy aýylynyń mańaıy deı kele oǵan birshama dálelder keltiredi. Sonyń biri, Basǵunshy aýylynan 20 shaqyrymdaı jerdegi Shejin ataýymen baılanystylyǵy. Sebebi, Qytaı derekterinen uqqanymyzdaı – Han áýletiniń bıleýshisi úısin kúnbıi Eljaýǵa óziniń týysqany Jandý Ýańnyń qyzy Shıjuń hanshany úlde men búldege orap uzatqany. Mundaǵy Shejin aımaǵynyń ataýy qytaıdyń Chıjuń (Sıýnzıýn) hanshaıymynyń atymen túbirles, maǵynasy bir, tek aıtylýy ǵana bólek ekendiginde.

Qoryta aıtqanda, qazirgi Jarkent aımaǵyndaǵy Shejin aýyly Chıjuń hanshaıymnyń qonysy bolǵan jer deı kelip, odan árige ǵundarǵa qatysty derekterge oıysady, máselen: ...Ǵun táńir­qutynyń uly daladaǵy ústemdigin birjolata qurtýǵa kirisken Han patshalyǵynyń qalyń áskeri b.d.d. 71 jyly ǵundardyń jerine basyp kirip, qantógis urys júrgizip, aıaýsyz qyrǵynǵa ushyratady. Nátıjesinde, Han patshalyǵyna baǵynǵysy kelmegen soltústik ǵundardyń Táńirquty (Chjıchjı qazaqsha Shóje) batysqa qaraı yǵysqan. Ol qańlylarmen odaqtasyp b.d.d. 44 jyly úısin eline shabýyl jasap, astanasy Chıgý (Qyzylańǵardy) qalasyn basyp alyp b.d.d. 44-33 jyldary bılik júrgizgendigin osy «Basǵunshy» ataýynyń ózi-aq dáleldep tur» dep, sózin aıaqtaıdy. Mundaǵy «Bas» sózi – bas, bastaýshy, basty adam, al, «qun» kún, ǵun – sózderi ǵun taıpasyn meńzeıdi, «shy», «shaq» – sózderi, el, jurt degen uǵymdy bildiredi. (Ejel­gi dáýir ádebıeti, Almaty 1991j. 13-14 better, Q.Salǵarauly Kómbe. Almaty 1989 j. 20-bet) Árıne, bul áli de túpkilikti, jan-jaqty zertteýdi qajet ete­tin dúnıe ekendigi daýsyz.

Jáne qolda bar arhıv qujattarynan mynadaı aq­pa­rattardy usynamyz: Patshalyq Reseı kezinde Jar­kent qalasy ońtústik-shyǵystaǵy iri saýda jáne mádenıet ortalyǵy boldy. Jetisý kazak áskerleriniń basqarmasy 1854 jyly óz qyzmetin bastap, 1918 jy­ly joıyldy. Orys úkimetiniń otarlyq ezgisine qasqaıyp qarsy turyp esimderi ańyzǵa aınalǵan, sýannan shyqqan qos batyr Átike – Nurjekelerdiń erlik isteri osy jyldarmen tyǵyz baılanysty. Jáne Býraqojyr men Jarkent arasynda telefon baılanysyn uıymdastyrý men Batys Qytaıdaǵy – uıǵyrlar , dúngenderdi osynaý atalǵan aımaqqa kóshirý máselesi de sóz bolǵan. Jarkent aımaǵynyń ýezdik basqarmasy 1883-1919 jyldary qyzmet jasady, sondaı-aq bul basqarmanyń arhıvinde jergilikti sýan taıpasy týraly mol málimetter saqtalynǵandyǵyn aıtýdy da jón kórip otyrmyn. 1906-1907 jyldary Jarkentte Reseı Memlekettik Dýmasynyń saılaýy ótkizildi. Odan keıin Keńes ókimeti tusynda aýdan ortalyǵy boldy, al 1942 jyly Keńes Odaǵynyń Batyry general I.V.Panfılovtyń esimi berildi, 1991 jylǵy Tá­ýelsizdikten keıingi jyldary ózindik tarıhı tól ataýy Jarkent bolyp qaıta túledi. Biraq únemi este saqtap, urpaq sanasyna urandaı jattatatyn bir nárse bar – ol, «qazirgi Jarkent qalasy men búkil Jarkent óńiri – ejelgi saqtardan bastap, ǵundardyń, úısinderdiń, túrkilerdiń jáne solardyń tikeleı urpaǵy bizdiń, ıaǵnı qazaqtardyń atamekeni» ekendigi.

Jáne orta ǵasyrlyq qala, kentter men qorǵan-beki­nister qataryna jatatyn turaqtardyń qırandy jurt­tary bizdiń óńirde de barshylyq. Solardyń biri – Túrgen qorǵany. Túrgen qamal bekinisiniń orny aýdanymyzdaǵy Úsharal aýylynyń soltústik jaǵynda 1,5-2 km qashyqtyqtaǵy Jarkent – Saryózek tas jolynyń bo­ıynda. Kúre jol qorǵannyń ońtústik-batys jaǵynyń biraz jerin ala tike kesip ótedi. Shamalap alsaq, Túrgen qorǵanynyń 95 paıyz bóligi úlken tas joldyń ústińgi (soltústik) jaǵyn alyp jatyr. Jalpy aýmaǵy shamamen 15-20 ga jerdi quraıdy. Aınaldyra sary topyraqpen soqpa arqyly soǵylǵan qamal qorǵanynyń syrtqy dýalynyń qalyńdyǵy 2,5 m, bıiktigi 3-4,5 m (qazirgisi). Buryndary, árıne bu­dan da bıik bolǵany belgili. Dýal syrtynda eni 6 m bolatyn or bar, sirá bul qorǵanys qajettiligi maq­satynda sý toltyrý úshin qazylǵan bolýy kerek. Syrt­qy qabyrǵadan ishki jaǵyna qaraı 10 m aralyq bos, sodan keıin ǵana turǵyn úılerdiń qabyrǵalary bas­talady, olardyń qabyrǵasynyń qalyńdyǵy 70 sm bolatyn soqpalar. Turǵyn úılerdiń kópshiligi qamaldyń soltústik bóliginde ornalasqan. Halyqty, baqsha ósimdikterin sýmen qamtamasyz etý úshin arnaıy qazylǵan toǵandar orny birden kózge urady. Al bekinistiń ońtústik-batys jaǵy ashyq alańqaıly bolyp kelgen, biraq taǵy bir ereksheligi uzyndyǵy 60-80 m, eni 30-36 m bolyp keletin uzynsha tamdar osy bólikte ornalasqan. Turaq-jaılar qatar- qatar qorjyn tamdar sııaqty úlkendi-kishili bolyp salynǵan. Bólmeler kólemi 10h7, 8h7, 7h7, 5h7m, taǵy basqa árqalaı kólemdi bolyp salynǵan. Qurylysqa tek topyraq, aǵash, qamys qana paıdalanylǵan. Qazylǵan (bizge deıin) shuńqyrlardan baıqaǵanymyz, qamaldyń soltústik-shyǵys jaǵynan 50-70 sm tereńdikte 3-5sm kúl qabaty bar ekeni baıqalady. Soǵan qaraǵanda bul qorǵan sońǵy ómir súrýin toqtatar kezeńde jermen-jeksen bolyp órtelgen sııaqty. Tozǵan tamdardyń mújilgen qanattary, tómpeshik bolyp úıilgen qırandylarynyń jurnaqtary ǵana qalǵan. Qorǵannyń qıraǵan jurtynan ótken dáýirdiń belgisi bolyp bizge jetken qysh qumy­ralardyń shoıyn, temir, shyny ydystardyń synyqtary kóptep kezdesedi.

Túrgen qorǵanynyń syrtqy jaǵyna toqtalar bol­saq onyń, shyǵys jáne soltústik jaǵy bir-birine jalǵasqan obalarǵa toly. Obalardyń bıiktigi 4-6 m, eni 10-12 m bolyp keledi. Meniń óz tujyrymym boıynsha bul beıitter b.z.b II-b.z. V ǵasyrlarda ómir­ súrgen úısinderdiń obasy bolýy kerek. Sebebi bir­shama aqsaqaldarymyz ózderiniń bala kúninde qazir Qý, Taqyr atalatyn osy mańaıdan túrli kólemdegi kóptegen qysh qumyralardy, jarmaq tıyndardy (ortasy tesik mys aqshalar) taýyp alyp oınaǵandaryn ańyz etip aıtady.

Qamal qorǵanynyń soltústigindegi keıbir obalar Keńes ókimeti tusynda traktormen (býldozer) tegistetilip egistik jerlerge aınaldyrylǵan eken. Ol týraly Úsharal ujymsharynda kóp jyldar traktor júrgizýshisi bolǵan, qazir zeınettegi О́mirzaq Atýbaev (Torǵaı) qarııamyz: «...kóptegen obalardy túzetip egis­tikke aınaldyrý kezderinde ártúrli bıiktigi 1 m, 70 sm qysh ydystardyń tipti, syıymdylyǵy 3-4 l bolatyn bútin qumyra taýyp alǵanyn (sýrette), 1h1m bolatyn qysh plıtalardy, keıbir obalardan jer betinde ashyq qalǵan tabyt buryshtarynan túrli-tústi qytaıdyń jibek matalarynyń qıyndylaryn kórgenin, tegistelip júgeri egilgen oba ornyn sýǵarǵan kezde, aıaq astynan uńǵymalar paıda bolyp, sol sýlardyń 5-6 saǵattan astam ýaqyt jer astyndaǵy belgisiz qurdymǵa sińip, keıin qaıta óz arnasymen aǵatyn» degen sózderin estip tańǵaldyq. Dál osy О́mirzaq aǵamyz sóz etip otyrǵan Qý jáne Taqyr atalatyn Býraqojyr ózeniniń alqaby týraly orys saıahatshysy N.M.Iаdrınsev: « ...basa nazar aýdara otyryp, Túrgenkenttiń jelke tu­syndaǵy atalmysh egistik jerlerge ekken bıdaı men ta­rydan mol ónim alynatyndyǵyn, bedeniń de jaqsy óse­tindigin, maqtanyń da egilgendigi týraly» óziniń 1882 jyly Peterbýrgte shyqqan «Otarlyq Sibir» kita­bynda birshama málimetter jazyp qaldyrǵan eken. Kezinde osynaý jeruıyq ólkeni arnaıy zerttep «Jetisý tarıhynyń ocherkteri» atty eńbekti jaz­ǵan Shyǵys, Batys Túrkistandy, Azııa tarıhyn jete meńgergen akademık V.V.Bartoldtiń osy Túrgen qor­ǵany týraly qysqa ǵana: «...Ile ózeninen ótkennen keıingi birinshi beket Pochtavoı stanısa 15 verst, ekin­shi beket 25 verst qashyqtyqta ornalasqan. Sol mań­daǵy Býraqojyr ózeniniń boıynda Kóktaldan keıingi jerde qıraǵan qalanyń orny bar, qalandy úı­lerden, qorǵannan birneshe zattar tabylǵan, biraq naq­ty zerttelmegen» dep aıtqan anyqtamasy bar.

Son­daı-aq Túrgen qorǵany týraly jergilikti aqyn Sh.Jamanqaraulynyń «Shoınaq batyr» dastanynda aıtylady. Máselen, Uly júz qazaqtarynyń aǵa sul­tany Tezek tóreni osy Túrgende turǵan Saramba sibe jasaq jiberip tutqynǵa alady. Tutqynǵa túsken tóreni sýan­nan shyqqan Ábsúgir Shoınaq batyr óz jasaǵymen kelip bosatady. Shoınaqtyń qaharynan qoryqqan Sa­ramba sibe bir túnde júz túıe, eki júz atqa júgin artyp óziniń jasaǵymen Qytaıǵa qashyp, janyn áreń aman saqtap qalady.

Dál osy Túrgen qorǵany týraly kelesi qo­symsha málimetterdi aǵartýshy, qazaq ǵalymy Sh.Ýálıhanovtyń 1856 jylǵy Quljaǵa barǵan sapary jaı­ly jazylǵan kúndeliginen tabamyz jáne de sonda kartaǵa túsirilgen. Biraq osy kartadaǵy belgilengen orny túsiniksizdeý. Sebebi: Osy karta boıynsha О́sek (Úsek) ózeniniń Býraqojyr ózenine qosylyp baryp Ilege quıar saǵasynda «Týrgen» dep belgilenýi. Bu­rynǵy, keıingi jasalǵan basqa da kartalardy salystyrýmen qatar, jer jaǵdaıyn jaqsy biletin kónekóz qarııalarymyzdan da surastyra otyryp anyqtaǵanym – О́sek ózeniniń eshqashan Býraqojyrǵa qosylmaǵandyǵy. Jáne de Túrgen qorǵany О́sek pen Býraqojyr ózenderiniń Ilege quıar saǵasynan edáýir joǵaryda jatyr.

Endi buǵan meniń qosar óz oıym: Jo­ǵarydaǵy Burqansýdan Shoqandar dúrbi salyp qaraǵanda (olar Jarkent pen Túrgenge kelmegen) «...oń­tústik jaqta jaltyrap jatqan Ile men sol mańdaǵy qaraýytqan qala sulbalary Túrgen emes, Úsharal aýylynyń soltústik-shyǵys irgesindegi, qazirgi kezde jıi aıtylyp júrgen orta ǵasyrǵa jatatyn Ilebalyq qalasynyń orny bolýy kerek». Sebebi: ...joǵarydaǵy alystan dúrbi salǵan kezde tómendegi Túrgen men Ilebalyq qalalary bir sulba bolyp kórinýi múmkin ǵoı. О́ıtkeni Túrgen men Ilebalyq qalalarynyń arasy bar-joǵy shamamen 1,5-2 shaqyrymnan aspaıdy. Osydan baryp О́sektiń Býraqojyrǵa qosylýy, Ilebalyqtyń kórinbeı qalyp, Túrgen bolyp belgilenip ketýi sııaqty jańsaqtyqtar oryn alǵan-aý shamasy.

Al Ilebalyq qalasyna jeke toqtalar bolsaq my­nandaı tarıhı málimetterge júgineıik: Ilebalyq – óz ataýy habar berip turǵandaı Ile alqabynda oryn tepken Tálhız (Talǵar), Qoılyq, Dúngene, Al­malyq, Kóktuma sııaqty iri qalalardyń birine ja­tady. Degenmen, zertteýshi ǵalymdar arasynda bul qalanyń naqty orny týraly júıeli pikir áli qalyptasa qoıǵan joq. Mysaly, A.N.Bernshtam men V.V.Bartold – M.Qashqarı men V.Rýbrýktyń jazbalaryna súıenip, Ilebalyqty Sheńgeldi bekinisiniń ornyndaǵy «Ekiógiz» qalasy – dep, kórsetse, akademık Á.Marǵulan M.H.Dýlatıdiń derekterin alǵa tarta otyryp «Ilebalyq óz aldyna jeke qala bolǵan» dep, tujy­rymdaıdy.

Demek, bul áli zertteý jumystary júıelenbegen, naq­tylanbaǵan tek joramaldar ǵana. О́zimiz joǵaryda kór­setkendeı Ile aımaǵynyń iri qalalarynyń biri – Tál­hız (Talǵar) ekendigin aıttyq. Endi osy Tálhızden shyq­qan Uly Jibek joly ońtústik jáne teriskeı bolyp ekige bólinetinin bilemiz. Osynyń alǵashqysy Ońtústik jeli – Esik pen Túrgen – Shelek arqyly júrip otyryp Ile ózeniniń Býraqojyr mańyndaǵy ótkelinen ótip, ózenniń oń jaǵymen jele jortyp Horgos arqyly Almalyq qalasyna aparady. Mine osy joldyń boıynda Kóktalǵa taıaý jerde Ilebalyq qalasynyń jurty bar degen pikirler de aıtylǵan. Naqtylap aıtsaq, qazirgi Úsharal aýylynyń shyǵys jaǵyndaǵy kóne qala jurty. Jáne bir aıta ketetin jaǵdaı – munda shıki jáne kúıgen kirpishterdiń, qumyra ydystardyń, hýmdardyń, dıirmen tasynyń t.b. qaldyqtarynyń kóptep kezdesýi. Qorǵannyń jalpy sıpaty doǵa nemese sadaq tárizdi, kólemi 1,5 km aýmaqty quraıdy. Aınaldyra topyraqpen soǵylǵan qabyrǵasynyń eni 2,5 metrdeı, bıiktigi 6-8 metrdi quraıdy. Dýal syrtyn aınaldyra or qazylǵan shamamen 4-5 m orta ǵa­syrlyq qorǵan qalaǵa uqsaıdy...

Iá, bul taqyryp bo­ıynsha taǵy bir tarıhı jádigerge júginsek – Ile­balyq qalasynyń ataýy 1254 jyly Jetisýdy kókteı tilip ótip mońǵoldardyń astanasyna barǵan armıan patshasy I Getýmnyń (Gaıton) kúndeliginde bar. Onda qala «Ilanbalah» – dep jazylǵan, ıaǵnı bul sóz «Ile ózeni óńirindegi qala» degen uǵymǵa saıady. Ile ózeniniń oń jaǵalaýyna jasalǵan zertteýler bul qalany Jarkent qalasyna taıaý ornalasqan Kóktal aýy­ly mańaıyndaǵy ortaǵasyrlyq qalashyqqa sáıkes ke­letindigin anyqtaǵan. Bul qalanyń ómir súrgen ýaqyty shamamen HI-HIV ǵasyrlar aralyǵyn qamtıdy.

Endigi áńgime kezegi ejelgi zamandardaǵy Jetisý ól­kesiniń Ispıdjab, Otyrar, Taraz t.b. qalalarynan tabylǵan kúmis aqshalaryna uqsas Reseı men Qytaı arasyndaǵy saýda salasynda qoldanysta bolǵan mystan jasalǵan monetalar, ıaǵnı jarmaq  jaıynda bolmaq. Ol jarmaqty otbasymyzben etene aralasyp týys bolyp ketken dosym Maıdan Munalıev berdi. Ony bıylǵy jyly kóktemde óz baqshasynda jer aýdaryp jatyp taýyp alǵanyn, ortasy oıyq dóńgelek formadaǵy tıynǵa uqsas zatty kórsetip «...mynanyń ne ekenin bilmedim qytaısha jazýlary bar eken, óziń baıqap kórshi» dep, maǵan usyndy. Qolyma alyp qaraǵanda kózime birden kóne qalalardan tabylǵan teńgelerdiń sýreti elesteı qaldy da: «áı mynaý orta ǵasyrlardaǵy mys aqshalar ǵoı» dedim. Qy­zyǵýshylyǵym oıanǵany sondaı birtalaı kitaptardy aq­tardym, sońynda Sh.Ýálıhanov kitabynyń 2-to­my­nan jaýabyn tapqandaı boldym: Demek, HVIII ǵa­syrdyń 50-60 jyldaryndaǵy derek boıynsha Reseı ımperııasy men Qytaı memleketteri arasyndaǵy saýda qarym-qatynasynda, mysaly: Qashǵardyń ózindik jeke aqshasy joq, tek «pul» dep atalatyn monetasy bol­ǵan, al túrkistandyq «pul» qytaı fenine (monetasy) túri men formasy, ortasyndaǵy tesikteri de uqsas bolǵanymen odan ózgesheligi taza sary mys­tan quıylyp jasalady. Túrkistandyqtar sol úshin qy­taıdyń myrysh qosylǵan mys aqshasyn «qara pul» ata­ǵan. Qun jaǵyn qarastyrar bolsaq, jipke tizilgen túr­kistandyq elý moneta bir «sardy» (bir sar – 36 g altyny bar qytaı lany) quraıdy. Bul mys aqshalardyń bir betinde manjur, ekinshi betinde túrki tilinde osy teńgeniń soǵylǵan qalasynyń aty arabsha jazylatyn bol­ǵan. Saýdada kóbinese ıloje kúmis monetalary, qytaısha – «ıamba» (jamby) atalatyn quımalar men jańaǵy atalǵan ortazııalyq mys teńgeler keńinen qoldanylǵan. Sondaı-aq budan burynǵy kezeńde, ıaǵnı HVIII ǵasyrdyń 30-shy jyldary tabıǵı taza kúmis jamby 100 sar jarmaqqa teń bolsa, al shaıdyń baǵasy jarmaqqa shaqqanda óte qymbatqa túskendigi aı­tylǵan, qoı saýdasyna kelsek, aqshamen alǵanda ár eki jasar qoılaryńyz 1000 jarmaqqa satylǵan eken. Joǵaryda aıtyp ótken Qý, Taqyr, Úsharal aýyly mańyndaǵy eski qala jurttarynan tabylǵan kóptegen jarmaqtardy (mys aqshalardy) Keńes ókimeti kezinde kóbine qysh qumyralardyń ishinen taýyp alǵan aýyl adamdary balalaryna oıynshyq retinde bergenderin, keıbirin at ábzelderin bezendirýge jaratqandaryn jyr qylyp aıtady. Árıne mundaǵy derekterdi áli de tereń zerttep, zerdeleýdi qajet etetini anyq.

Qoryta aıtqanda, egemen memleketimizdiń, tý­ǵan­ halqymyzdyń, babadan mıras bolyp qalǵan ata­mekenimizdiń tarıhy men mádenı bastaýlarynyń ótke­nine den qoıyp, zerdelep zertteý ár ultjandy aza­mattyń qasıetti paryzy. Bizder, qazaqtar: ulan-baıtaq jerimizben birge asa baı mádenıetimiz ben rýhanı qundylyqtarymyz, tamyry tereń tarıhy bar ultpyz. Demek, osyndaı qundy mádenı muralarymyzdy zertteý, zerdeleý, nasıhattaý jáne odan ári damytý máselesi keler urpaq pen ulttyń bolashaǵy úshin aýadaı qajet ekenin tunyq oımen túsingenimiz oryndy bolady.

Qalı IBRAIYMJANOV,
tarıh ǵylymdarynyń magıstri

Jarkent