Tizerlep qorjynnyń atqa miner jaǵyna qol saldy. Julqyp, tıegin aǵytyp ishindegilerdi kórý úshin aýzyn kerip sol jaqqa oqys qısaıyp jaryqqa tosty. Suǵanaq saýsaqtaryn qorjyn túbine deıin súńgitti de izdegenin tappaı lezde qaıta sýyrdy. Sol kezde qorjynnan naýat oraǵan qaǵazdyń sytyry estildi. Bala eleń etti. Endigi sátte tútigip ketken Aıtannyń qoldaryna álgi naýattar ilese shyqty. Bólme ishi alakóleńke bolsa da, bala anyq kórdi. Jyldam ári sabyrsyz qoldar qorjynnyń kelesi qamshy basaryna aýysty. Sýyq qaryǵan áınek bótelke qolyna ilingende «jyn qamalǵan qasıetti qumyrany» tapqandaı bop kóńili jaılandy. Kenet áldekimniń jelkesinen tónip turǵanyn baıqady. Oqys keri burylsa, bala eken. Kózderi túıisti. Naýatqa bir, buǵan bir qaraıdy. Aıtan balanyń qalaýyn túsinip naýatqa qol sozǵanymen, áldeneden sekemdenip irkilip qaldy. Joq, bul janarlar jalynyshty suraýdyń keıipinde emes, qalaǵanymdy alam degen ústem, ári tákappar keıipte. Onyń kóńiline bala kóziniń aıtyp turǵan oıy emes, aldyńǵy kúnnen beri muny sarylyp kútken úsh balasynyń, Qaıraǵynyń jáýdiregen muńly, Sanattyń jasqanshaq, Qamarynyń móldir kózderi qarap turǵandaı áser qaldyrdy. Sol-aq eken baǵanadan bergi karta utysyna qunyǵyp, ashý qysyp doldanyp, saýdadan túsken tabysyn túgel taýysyp, báske salarǵa eshteńe tappaı ózeýrep kep qorjynǵa qol salǵandaǵy boıyna jınalǵan yzaly kúsh lezde ǵaıyp bop, taýy shaǵylyp táýbesine bir-aq keldi. Ákelik mahabbaty men boıyn bılegen nápsiniń kúresi arasynda meń-zeń bop otyrǵanda:
– Eı, Aıtan, balany jaýtańdatpaı táttińnen berseńshi, bizge araǵyńdy ákel. Seni kedeılikten araq arashalar bolsa oıyndy jalǵastyraıyq, – dedi úı ıesi buıyra. Qabaǵy qatýly Quryshty qasyndaǵylar da qostap, keketip murtynan kúldi. Aıtannyń ashýy qaıta tasydy, biraq arnasy basqa. Baǵana kelgende bári buǵan úrpıisip qabaq shytqan, boı úırene kele sózben tistep, keıde muqatyp otyrǵan. Esil-derti oıynǵa aýǵan ol asa mán bermegen-di. Ornynan qarǵyp turyp:
– Já, jeter, shańyraǵyńda qutyrma! Átteń qolym júrmedi, áli-aq eselep qaıtaramyn,– dedi syzdana. Sosyn janynan ketpegen balaǵa naýatty ustatyp jatyp, onyń áli de qymsynbaı alaqandaǵyny pań bop alǵanyna yzylanyp:
– Ákelerimen qoımaı qyńsylaǵan kúshikteri de óktemdik kórsetedi. Ury ıttiń artyn sury ıt jalapty degen... – Synyqqa syltaý tappaı otyrǵandardyń ortasynda ańdamaı artyq aıtylǵan sózinen ózi tiksinip qaldy. Aıtyp aýyz jıǵansha Quryshtyń tutyǵyp:
– О́ı atańa nálet, balanyń kóńili túsken bes túıir naýatyńdy buldap, til bitken eken saǵan, toqta bálem,- dep qatty ekpinmen ishki bólmege kirip ketti. Basqalar da qalyspaı, qyzynyp sóılep jatyr.
– Aıazda ajal qushpasyn dep úıge kirgizsek, as iship astaýǵa sıgenin qara myna ıttiń,– osyny aıtyp shyrt túkirgen Ojardyń túsi sýyp ornynan turyp, qonyshyna qystyrǵan qamshyny aldy. Quryshtyń qımylynan bir báleniń bolaryn sezgen qaba saqaldy Sálim, tórden tura jaqyndap,
– Qasqyr soǵyp qanyń qaraıǵan eken, boıyńa bóriniń rýhy bitken-aý shamasy. Qasqyrdyń janyn sen alyp júrseń, seniń janyńdy men alaıyn, – dedi bar aıbatyn shegip. Daýryǵa shyqqan boǵaýyz tabalaýdy «sart» etken qamshynyń daýsy pyshaq keskendeı toqtatty. Kózine qan tolyp tursa da, tabytshy tilektes bulardy jeńe almasyn bilip, jetimdik jasyqtyqpen esikke bettegende, oqystan tıgen qamshy, basyndaǵy túlki tymaǵyn oqqa ushqan qyrǵaýyldaı jalp etkizdi. Boıyndaǵy bar qany basyna tepkendeı aýyrlap ketti. О́ń men tústiń arasynda eseńgirep turǵanda mańdaıdan quldılap kóz quıryǵyna qulaǵan jylymysh kúreń qan esin jıdyrdy. Qoly qalsh-qalsh etip, qorjyn túbine áli salynbaǵan bótelkemen qas-qaǵymda lyp etkizip, qolynyń syrtyn ala qulashtap Quryshtyń qaq shekesinen qoıyp qaldy. Aıaz qysqan bótelke pars etip shaǵyldy. Ishindegi «qasıetti jyn» aram bastan shyqqan ystyq qanmen aralasyp qulap bara jatqan Quryshtyń omyraýyn boılap tógildi. Úı ishi azan-qazan, aıǵaı shý. Qalǵan úsheýi qarap tursyn ba?! Satyrlatyp qamshymen osyp, búırek baýyryn bólerdeı saptama etikpen aıaýsyz teýip jatyr. Boqtyq sózdiń arasynda, «úıine qondyrǵan Quryshty soqqansha, qatynyń men qaqpandaǵy qasqyrdyń qyzyǵyn kórgen Shonaıdy toqtat áliń jetse» – dep, arsyz aıanysh aıtty. Myna sózder qulaǵyna qamshydan qatty tıdi. Namysy boıyna ál bitirip, búk túsip búktetilgen jerinen eńbektep esikke qaraı umtyldy. Qarýly qoldarmen qalyń ishikke osqylanǵan qamshynyń siresken órimi, bul kezde jıdip te qalǵan. Qasqyr ishik qorǵan bolmaǵanda áldeqashan terisiniń tilim-tilimi shyǵyp, qabyrǵasyn qaýsatyp tastar edi. Basyn qorǵashtap bara jatyp, bilek búkpesinen kózi shalǵany, shyńǵyrǵan bala men Quryshtyń basyn qushaqtap ozandatqan áıeli. Jaýyn jaıratqanyn kóńiline medeý etip, endigi jetip qalǵan esikti ıyǵymen soǵyp ashty. Arttaǵylar shyǵa sala ıt aıtaqtap, atyna minýge mursha berer emes. Baılaýly atyna burylyp, tońazyp siresken júgen-shylbyrdy sheship mingenshe ajal quryǵyna túserin uqty. Jan kerek, kókala qoıdaı sabalyp, barynan tonalyp, dal-duly shyqqan ishigimen jalańbas kúıde býyrqanǵan boranda, at qulaǵy kórinbes qarańǵyda baqytsyz beıshara baǵytsyz basy aýǵan jaqqa sińip bara jatty.
***
Bazarshylap júrip, ótkizgen jeti qasqyrdyń terisinen túsken paıdaǵa Ǵalııanyń tapsyrysymen úıge shaı-tuz, balalarǵa mámpázı-naýat, ózine qajetti «boı jylytary» men jańa qaqpan satyp alyp, ustaǵa atyn taǵalatyp bolǵansha qysqy qysqa kúnde batty. Qyzyl ińirde kóz ushynda áreń kóringen shalǵaıda jatqan taý bókterindegi qystaýyna qaraı at basyn burǵan. Kókjaldy atalatyn ıtqus kóp mekendeıtin taý eteginde, qasqyr aýlap ókimetke teri ótkizip jan baǵatyn jalǵyz qarasha úı osyniki. Bala kezinde jetimdik kórip, ár qolǵa jaýtańdap óskesin, er jetip eseıgende de atadan qalǵan mura joq, malǵa jarymady. Zaman aýysyp, qaramaǵyndaǵy aýylyn asyraǵan arly baılardyń ornyn, sol ózi qaraıtyn aýyly asyraıtyn aýylnaılar basty. Keneze kepkende shól basyp, dertke shıpa, boıǵa qýat sýsyn qymyzdyń ornyna, berse ıt ishpeıtin araqqa áýestik artyp qunyqqan kez. Qolyna naıza alyp jaýǵa shappaı, «jaýdan» gramota men prıkaz alyp aýylǵa shapqan jandaraldar jaramsaqtanyp, eldi tatýlastyrǵan júıeli sózdi, ótkir tildi sheshenderdiń tektileri taýsylyp, qany qazaq jany orys, jaǵympaz teksiz tilmashtar jetilgen ókinishti ólara kezi. Bilim alyp baıýdyń zamany týǵanymen keń jazıra, qyrqa-qyrqaly qazaq dalasynda «bólip alyp bıleı beretin» óz qulqynynyń qamyn ǵana oılaıtyn shaqtyń jetken dertti dáýiri-tin. Kásibi ózge demeseń bireýdiń aldy, bireýdiń arty bolyp el qatarly barǵa shúkir, joqqa sabyr qylyp tirshiliktiń azdy-kópti taýqymetin tartyp, qara qazan sary balanyń qamy úshin júrip jatqan. Boıdaq kezinde aýylǵa túsken qasqyrdy soǵyp, sodan keıin aty shyqty. О́zine degen senimi de artty. Otaý qurǵan soń, birer jyl qoıdyń artynan erdi. Kúndiz-túni qasqyrdan qoryp baqqany berekesiz bolǵasyn, ıkemdi isi qolaıly kásibi qasqyrdyń ózin «baqqan». Qas qaraıyp, el jatar ýaqyt bolǵanda, qatal qystyń úskirik jeli údeı tústi. Qystaýlyǵyna áli qozy kósh jer qalǵan. Aty aýyzdyǵyn qarsh-qarsh shaınap, taǵaly tuıaǵy qasat qardy oıyp kele jatyr. Boıyn sýyq soryp, boran tipti kúsheıip budan árige shydatpady. At qulaǵy kórinbeıtin qarańǵyda qystaýlyqqa jetkenshe boı jylytyp damyldap almaq oıǵa bekinip, jaqyn mańdaǵy bir qystaýǵa jetýdi oılady. Bir jalǵa shyqqanda shamamen sút pisirim ýaqyt júrgen soń jetetin aldyńǵy bettegi syǵyraıǵan jaryq sáýle kózge ottaı basyldy. Qos qulaǵyn qaıshylap aldyǵa tikken kúreń qasqa, júrisin baıaý jorǵaǵa aýystyrdy. Taıaǵan saıyn maıaly qoramen toqal tamnan soǵylǵan úı aıqyndalyp, Aıtan óziniń adaspaı durys kele jatqanyn jáne osy mańdaǵy kóp baı malshynyń biri Quryshtyń qystaýy ekenin tanydy. Burynda bir eki ret osynda soǵyp qumar oınap ketken-di. Ataǵashqa jetkende ıtter abalap, borandy túni ıt qutyradynyń kebin kıdirip, úı ıesi shyqqansha attan túsirmeı qoıǵan. Úıdiń ystyq aýasyn burqyratyp esik ashyldy. Oıynnyń qyzyǵyna kirse de ıtterdiń jan-ushyra úrgeninen, qoraǵa qasqyr shapty ma dep shoshyna shyqsa kerek qolynda myltyǵy bar. It úrgen jaqqa qosaýyzdy kezenip úı ıesi kele jatyr. Oǵan dybys berip, qudaıy qonaq ekenin aıtqan soń baryp, qarýy ıyqqa asyldy. Alaıda jaqyn kelip júz tanysqanda Qurysh qapelimde abdyrap qaldy. Aıtannyń tyǵyrshyqtaı denesin keń shapany tipten úlkeıtip jiberipti. Bastyra kıgen tumaǵynyń mańdaıynyń astyndaǵy qyraý qatqan kirpikteri aýyr jypylyqtaıdy. Terezeden shyqqan jaryq qana qos janarynda jyltyldap tur. Qalyń murtyndaǵy qyraýdyń muryn tesiginen shyqqan jyly dep eritken tusy ǵana bolmashy qaraıady. Bet ajaryna jalynyshy jasyrylmaǵan jymıys taby bilinse de janaryn tike qadap, – Qusheke, men ǵoı qasqyrshy Aıtan, boran qatty, qystaýǵa jete alar emespin, jylynyp alsam,– dedi. Osydan keıin ǵana Quryshtyń kóńili jaılanyp úıge bastaǵan. Bosaǵaǵa qorjynyn tastap, úı ishindegi qonaqtarǵa amanadasyp, jaǵalaı nazar salyp edi, bári tanıtyn adamdar bolyp shyqty. Biraq sýyq qarsy aldy.
–О́ı, sen, Aıtanbysyń, ne boldy, jaı júrsiń be? Álıksalam,– dep abyrjyp amandast. Úıdegilerdiń salqyn kózqarasyn Aıtan ózinshe, qý kedeı oıynnyń shyrqyn buzar dep jatyrqap jaratpaǵany bolar múmkin, dep topshylady da saýdadan artqan aqshasyn kórsetip oıynǵa da ket ary emestigin sezdirip edi, júzderi jylyp jandarynan syrylyp oryn bergen.
Osylǵyr oıynnyń sońy endi mine, kúsh-qaıratynan aıyrylyp azapty adymdar basyp, adasyp barady.
***
Quryshtyń kópten kútken kókeıin tesken oraıly sáti ońtaıyna kelip tur. Aldyn ala aqyldasyp, sóz jasap alǵan Sálim men Ojar, Qurysh úsheýi Shonaıdy taqyrǵa otyrǵyzyp, óler balany molaǵa júgirtip, eki oqpen bir qoıan atýdyń amalyn izdegen. Kóktemde bolystyqta Quryshtyń Sahan aǵasyna baqtalastyń biri Shonaıdyń ákesi Baıbek edi. Quryshtyń ózi bolys bolmasa da aǵasy shen alsa keler kúniniń jaman bolmasyn biledi. Ásirese baqtalasyn joldan taıdyrsa... «Buzaqy balasyna durys tárbıe bere almaǵan áke, el basqaryp, halqynyń kósegesin qalaı kógertpek?» Qarsylasynyń aldyna qamshy tastap sóılegende mysyn basyp, aıaqtan shalýdyń taptyrmas tásili. Ekinshi bir esebi, Aıtannyń salǵan qaqpandaryna qasqyrdyń kóp túsip, únemi qandy bolatyny shymbaıyna batyp, qyzǵanyshtyń qyzyl túlkisi quıryǵyn bulańdatqaly qashan! Tek yńǵaıyn tappaı júrgen.
Josparlaǵandaı Shonaıdyń qoly júrmeı, aqyry júni jyǵylyp saǵy synyp qaryz alýǵa bir-aq keldi. Qurysh Ojar men Sálimge kózin syǵyraıtyp qarady da, basyn ızep «bastańdar» degendeı ym jasady. Osy kezde Sálim Shonaıǵa balǵa ý qosqandaı nıetpen «kómektesip», tyǵyryqtan shyǵar jol kórsetti:
– Ákeń seniń qumar oınaǵanyńdy bilse ońdyrmaıdy, al sen eseńdi jiberetin ez emessiń. Aqylymdy alsań Aıtannyń qurǵan qaqpandaryn jınap bizge ber, jolyń bolyp oljanyń ústinen tússeń ol da seniki, – ezý tartyp, Ojarǵa qarady. Shonaı qapelimde aýzyna sóz túspeı abdyrap qaldy. Ol otyrǵan jaqqa Ojar sál jyljyp, arqasynan qaqty:
– Shonaı, seniń neden alańdap turǵanyńdy bilem, biraq biz de aqymaq emespiz. Aıtanǵa áliń jetpesi anyq árıne. Biraq qatyny men shalajansar bóltirikterge shamań keledi emes pe? Ol aldyńǵy kúni bazarlap aýylǵa ketkenin estidik, birer kúnde kele qoıýy neǵaıbyl. Aldyń orap ketseń artyńnan daýlasa biz barmyz, bildeı bolys bolar ákeń turǵanda neden qorqasyń?! Tek tyńǵylyqty atqarsań bolǵany. Asyǵyńnyń alshysynan túskeni deı ber... Bizdiń aldymyzdaǵy qaryzyń solaı óteledi. Qoı da tynysh, qora da tynysh... Amaly taýsylyp otyrǵanda myna usynystyń aldy tumandy bolsa da, táýekel etýden basqa jol joq-ty. Et kesip otyrǵan kezdigin qynyna salyp shyǵyp ketti. Qalǵan úsheýi, oń qolymen dostaı qushaqtap, sol qolymen dushpandaı pyshaq suqqanda, júrek qolqasyna dál tıip, baı balasyn ońaı shalǵandaryna masattanyp otyrǵan. Bıe saýym ótkende Aıtan keldi. Alǵash kórgende alańdap abdyrap, Shonaı ustalyp, qorqaq neme aıdap salǵan osylar degesin qýalap kelgen bolar dep qoryqqany sol edi. Alaıda eshteńeden qapersiz jan saýǵalap júrgenin kórip, esh syr aldyrmady. Úsheýi Aıtandy úıge kirgizip, qaltasyn qaqqan soń jolyna salýǵa shyn asyqty. Quryshtyń túlen túrtkendeı aıaq astynan ashýǵa minip, qamshy ala júgirgeni sondyqtan. Baǵana ketken Shonaıdy óksheleı izine tússe óz úıinde qatynynyń, ne bolmasa qaqpandaǵy qasqyrdyń qasynan tabary anyq. Qaıdan kezdesse de biriń ólip biriń qal. Quryshqa keler zııan joq, paıda kóp. Aıtannyń ashýy Shonaıdyń ólimimen tynsa, ózi abaqtyǵa aıdalyp ıtjekkennen bi-raq shyǵady. Kókjal saıdyń qojasy Qurysh. Eger Shonaıdyń kezdigi Aıtannyń qanymen sýalsa, qandy qoldyń ákesine qara kúıeniń jaǵylǵany sol, jalǵyz ulyn arashalap ta, shen qýyp ta shekesin qyzdyrmaıtyny málim. Quryshtyń asyǵy alshysynan tússe, bildeı Sahan bolystyń baýyry...
***
Ǵalııa túsinen shoshyp oıandy. Túsinde keshegi Aıtan ákelgen bóriniń azý tisimen bóltiriktiń asyǵyn qanshyq qasqyr surap jatyr. «Yrr-rr-r eki aıaqty haıýandar, bóltirikterimniń tirsegin qıyp asyǵyn, arlanymyzdyń azýyn aldyńdar. Jasaǵan jaqsylyǵymyzdy tabıǵı mindetimizdi senderge jamandyq etip tanytqan, jansyz súıek asyq pen azý tisterimizdi aıbar qylyp kórsetken, sheksiz jatqan aq qardy emes, kıeli kók bizdi kóretin kózderińdi qylǵytam a-ý-ýýý» dep ulyǵanda qany qashyp shoshyp oıandy. Esine kúıeýiniń yrymdap asyqty jipke ótkizip Qaıraqtyń moınyna taǵyp jatqany tústi. Sosyn kúıeýi Aıtannyń bazarǵa teri ótkizýge ketkeni de oıyna oraldy. Kenet jalǵyzdyqtyń qorqynyshy júregin dir etkizdi. Tań raýandap keledi, terezeden jaryq túsip tur. Keń kórpeniń astynda qatar-qatar jatqan balalaryna qarady. Qaıraq shetinde. Kórpesin syrǵytyp, bajaılap qarady, moınynda taǵylǵan asyq bar. Shik jaǵynda shıki bolǵandyqtan ba sińirine aralas qan qatypty. Ersi kórinse de elemedi. Búgin túnde keshegi túsin taǵy kórdi. Qaıtalap kórgeninen áldeneniń tegin emesin sezse kerek kóńili tipten qulazydy. Kúni boıy oı qursaýynda júrdi. Aqyry kishkene sań túbinen kelige túspegen bıdaıdan ýystap aq shytqa túıdi de dán shashyp yrymdaýǵa bel býdy.
Keshqurym balalarynyń tamaǵyn daıyndap jatqan. Qazan astyna otty údete jaǵyp, úıdi sýytpaı keshki tamaǵyn kúndegiden erterek berip, oıyna alǵan dán shashý yrymyn jasap, kekilik shilder úrikpeı qonatyn molaǵa baryp kelmek. Qabirdiń ústine kóktemde shóp shyqsa, ne qustar dán terip jese jatqan arýaqtyń saýaby artyp rıza bolady eken. Arsha túbiri men byqsyǵan qıdy kósep mazdatqaly jatyr edi, kenet shoshynyp oıanǵan Qamardyń daýysy beıqam oıǵa shomyp otyrǵan ony selk etkizdi. Qolyndaǵy arshasy shoqqa túsip, ózi pesh erneýine qolyn qaryp aldy. Qolynyń kúıigin baýyr eti balasyn oılaǵanda baıqamaı da qaldy. Ana úshin tán jarasy – balasynyń bir ińgásinen sadaǵa. Hantalapaı oınap otyrǵan Qaıraq pen Sanat qorqyp ketti. Kózderi atyzdaı bop, aýzynan shyqqan úzdiksiz «Bismillá, saqta Allasyn» aıtyp, qaıta-qaıta shyryldaǵan qaryndastaryn baýyryna qysyp súıip jatqan analaryna qaraǵan qalpy. Tústen shoshyp oıanǵanyn túsinip, qańtarýly besiktiń basynan buzaýdyń tompaıyndaı qorǵasyndy ákep qalaqqa salyp, endigi mazdap janǵan otqa tosty. Balasynyń neden shoshyǵanyn «qoryqtyq» quıyp bilmek. Jaýlyǵyn sheship kózinen jas parlap jatqan qyzynyń betine japty. Jaýlyqta ana ıisi. Ana ıisi kez kelgen balanyń maýqyn basady. Jannat átirimen para parǵoı. Shyryldap jylaǵan bóbek sál saıabyrsydy. Taǵatsyzdyqpen Qaıraqqa temir tabaqty aldyryp Qamardyń janyna qoıyp qumannan az sý quıǵyzdy. Qorǵasyn ábden erigesin biletin duǵasyn oqyp, balasynyń basynan úsh márte aınaldyryp tabaqqa quıdy. Bý burq etip byjyldap shyqqanda óksip jatqan bala short basyldy. Qorytylǵan qorǵasyn jalpaq tabaqqa lezde jaıylyp, sý túbinde sál kólkildep turyp qatty. Ǵalııa salynǵan beıneni kórip seń soqqandaı eseńgirep, tizesinen ál ketip, betin basyp otyryp qaldy. Taǵy da qasqyr. Bujyr-bujyr bóriniń beınesi. Ah uryp qarǵys aıta jazdap, balalarynyń záresin odan beter alǵysy kelmeı, ernin qyrshyp ózin áreń basty. Qansha otyrǵany belgisiz, kishi uly Sanat kelip ıyǵynan yrǵaǵanda ǵana oı shyrmaýynan qutylyp ózine keldi. Janyndaǵy qyzy betine japqan jaýlyqty bir qalypty demmen jeńil búlkildetip uıyqtap qalypty. Kóje ıisi tanaýyn qytyqtady. Sýyq sýmen betin jýyp sergidi de, beıýaqta sharshap uıyqtaǵan qyzyn oıatty. Dastarqan jaıyp asqa bas qoıdy. Dala áli jaryq bolǵanymen bólme ishi kúńgirttene bastaǵan. Kesh túspeı dán shashyp úlgerse jaqsy. Sony oılap, ortalanǵan ydysyn úrlep sýytyp qyzynyń aldyna qoıyp, uldaryna qaryndastaryn toıǵyzýdy tapsyryp, ózgede eskertýler jasady. Qazan túbindegi bir kerden kójeni sarqa quıyp, Aıtan keler degen úmitpen asadaldaǵy balalardyń boıy jetpeıtin ydystar arasyna qoıdy. Dán túıilgen shytty qolyna qysyp:
- Qaıraqtaı, ákeń kelip meni surasa taý jaqty nusqa, jaraı ma qulynym? Esikti ilip ala ǵoı, shamań jetpese syrtynan ózim bastyryp ketem,– dep shyǵyp ketti. Qaırat júgirip baryp taqa jabylǵan esiktiń tutqasyn tartyp turyp, ilgekti tómen basyp edi, ádettegideı emes tez ilindi. Alaıda anasyna ilgekti ońaı ilgenin qalaı jetkizerin bilmeı, «syrtynan bastyrma» dep te aıta almaı, eshteńeden beıhabar baýyrlaryna qarady. Áldene aıtpaq bop aýzyn ashqanda muń uıalaǵan kózinen jas tamdy. Anasynyń taý jaqty «nusqa» degeni jáne onyń únsiz qalyp janarynan jas tamǵan sebebi – Qaıraq mylqaý bolatyn. Bes jasar Qaıraqtyń tili kúrmeýli bolsa, odan eki-úsh jas kishi Sanat jarytyp ne sóılesin. Al Qamar áli sábı ǵoı.
***
Búgin túnde taǵy túsine kirip mazamdy almasyn dep otyrǵanda, Qamardy shoshytyp túsine engen qasqyrlardy alastaý úshin dán shashý yrymyn tezirek jasaýǵa asyqty. Shyǵaryn shyqsa da balalaryn, ásirese qorqynyshtary áli arylmaǵan kúıde tastap ketkenine ókinip keledi. Orta joldan qaıtaıyn dese tún qursaýynan taǵy qorqady. Sheshingen sýdan taıynbas, atalarynyń molasyna dán shashsa, ol kisilerdiń qabirinen qustar rızyqtansa, odan Qudaı razy bolsa, jaman túster kórmeıtin bolady. Ájelerinen estigen ǵuryp. Qandaı bolsyn em-dom, yrym-ǵuryptardyń qasıetti bolyp, shıpasyn beretini oǵan degen adamdardyń senimine baılanysty. Eki ókpesin qolyna alyp, ombylap kóıleginiń etegi qardyń betin syzyp keledi. Taýdyń kúngeı etegindegi tómpeshikterdiń basyna ornatylǵan tastar jalǵyz basty áıelge súrkeıli kórindi.
«Alla- Qudaıym keshire gór, bále jaladan aýlaq, arýaqtar razy bolsyn, bismillá» dep túıinshektegi dánderdi qabirler ústine shashyp bitirdi. Úıden shyqqandaǵy jaryq seıilip, kún eńkeıip barady. Jel shyǵyp, qurǵaq qasattyń betindegi qarlardy ushyryp júr. Shytyn qaǵyp qaltasyna saldy. Turǵan jerinde júginip, ernin jybyrlatyp pátıhasyn baǵyshtap saýaby tısin dep, betin sıpady. Osy kezde zarlana shyqqan qasqyrdyń ulyǵany estildi. Qulaǵynan kirip boıyn shymyrlatyp qanynda júgirip ótkendeı boldy. Betin sıpaǵan qoly dir-dir etedi. Ornynan turýǵa kúsh joq. Beıýaqta, molanyń basynda, jalǵyz, qarýsyz, qaýqarsyz áıel qasqyr únin taǵy da estidi. O, táńirim-aı, mynaý daýys týra túsindegi qasqyrdikinen bir aýsashy. Jazbaı tanydy. Aýyq-aýyq estigen saıyn qulaq eti úırengendikten bolar, ulyǵan qasqyr ekendigi bolmasa daýysta úreı joq, esesine zarlylyq pen jalynysh bar. Quddy sóılesip turǵanyndaı. Ǵalııa qasqyrdyń qaqpanǵa túskenin bildi. Eki kúnnen bergi daýysy úıine jetpese de túsinde jetipti-aý. Bóriniń kıesi. Keýdesin belgisiz batyldyq bılep ornynan kóterilip daýys shyqqan jaqqa bet aldy. Dóńge shyqqanda kórdi. Kelesi saı tabanynda úlken tastyń qýysy apany bolsa kerek, aldynda basyn kóterip buǵan qarap ańdyp jatyr. Endi ulymaıdy. Qasynda ózge qasqyrlar bolsa talap tastar degen kúdigi seıilse de, saqtyq úshin mańaıynan kóz jeter jerge deıin sholyp edi kóldeneń aǵash joq. Bóltiriginen aıyrylǵan analyq qasqyrdy balalarynan aıyrylýdyń aldynda turǵan ana jan dúnıesimen túsindi. Sol úshin de ony qutqarmaq bolyp jaqyndaı berdi. Taıaq tastam jerge keldi. Yzaly, ash qanshyq. Tirsekteri qıylǵan tórt bóltiriktiń óleksesi. Úsheýi apannyń aýzynda, terileri sypyrylǵan jilinshikteri úzilip, asyǵy alynypty. Bireýi qasqyrdyń janynda jatyr. Aıtan ádeıi bireýin qaldyrǵan. Kekti qasqyr ózderine shappas úshin, bireýi aman qalsa sony baǵý úshin alysqa áketedi. Qyńsylaǵan bóltiriktiń daýysynan qanshyqtyń mindetti túrde keletinin, kelse qaqpanǵa túserin bilgen. Sirá, tiri qalǵan bóltirigin jańa apanǵa aýystyrý úshin, jelkesinen tistep kóterip bara jatqanda abaısyzda qaqpandy basqan. Aldyńǵy sol aıaǵynyń jiligin syndyryp jiberipti. Aýyr qaqpandy úsh aıaqtap bolsa da súırep ketpek eken. Eki-úsh adym jerdiń qary taptalǵan. Qan izi qatypty. Kóz aldyńda dármensiz kúıde, bóltirikteriniń qyńsylap jatyp azappen ólgenin kórý qandaı qıyn. Ǵalııanyń tizesi qarǵa kirdi. Basynan jaýlyǵyn sydyryp aldy. Ashtyq pen tán jarasy qajytyp álin ketiripti. Alaıda qasqyr kómekke muqtaj emes. Tektiligin tán jarasynyń aýyrǵanyna aıyrbastamaıdy. Synǵan sıraǵyn shaınap tastap kete berer, bóltirikterin qımaǵan. Jaqyn kelip qolyn sozyp edi, ars etti. Aýa qapty. Qaqpandy alyp aıaǵyn tańyp kómekteskisi kelgen Ǵalııa qalaı jaqyndaryn bilmeı biraz turdy. Taǵdyrlas analar ıgi nıette arbasyp kórdi. Túz taǵysynyń aqyldy bolatynyn oılap, anda-sanda synǵan sıraǵyn jalap aldyna salyp jatqanynda qarýsyz jalań qolymen ózinen keler qaýip joq ekenin bildirý úshin qaqpanǵa qol tıgizdi. Yryldap jatyp umtyla bergende qolyn tartyp alady. Yzasyn keltirse de úıretti. Kezekti sozǵanynda qaqpandy ustap edi, qasqyrda umtyla beregen de tartyp qalǵan qolynyń baǵanaǵy peshke qaryp alǵan jeri jyrylyp ketti. Qan shyqty. Qandy kórgen qasqyr qutyrynyp ketti. Aıbatyn shegip jatyr. Sonda da ol essiz batyldyqpen qolyn qaıtadan sozdy. Ekpinimen ars etip qolynan tistedi. Qomaǵaılana qapqan eken sol qoly qasqyrdyń kómeıine kirip ketti. Qudaı saqtap ońynan bergende Ǵalııanyń bilezigi qasqyrdyń jaǵyn qarystyryp tańdaıyn tirep turyp qaldy. Aldyńǵy oń aıaǵymen osyp qalǵanda Ǵalııanyń betin tuıaǵy jyryp ketti. Ashy daýysy shyqty. Alaqanyna tıgen uzyn tilin erekshe batyldyqpen qysyp ustady. Qaqalyp jutqyna almaı amalsyz berildi. Eptiligine ózi tańdanyp, jambastap otyryp aıaǵymen astyńǵy tańdaıyn basyp qaqpandy ashty. Synǵan aıaǵyn jaýlyǵymen qysyp orap, shashyndaǵy eki aǵash túıreýishin tirek etti. Jalǵyz qolymen beshpentiniń omyraý túımesin aǵytty. Sýyq qoly ash etine tıgende boıy dir etti. Moınyndaǵy marjan kóz taǵylǵan alqany julqyp alyp, anasynan qalǵan jalǵyz asyl syıymen qasqyrdyń aıaǵyn orady. Bul kezde qasqyrdyń da demi bitip qyryldap qar tarpýyn údete tústi. Endi jaryp ketseń de jazyǵym joq, boryshymdy ótedim degendeı qasqyrdyń aýzynan qolyn silkip shyǵarmaq boldy. Arandaı ashylǵan aýyzǵa emin-erkin kirgen bilezik qarysyp jabyla bergende aldyńǵy uzyn tisterine ilinip qaldy. Aýa jutyp jan shaqyrǵasyn aıaqtaryn tirep artyna tartty. Oń qolymen qulaǵynan basyp qasqyrdan «shapalaq» jemeýge tyrysty. Endi tıse anyq kózin aǵyzady. Qasqyrdyń aýzyndaǵy qolyn kómeıletip baryp qaıta silkidi. Qarysqan jaq ashylyp, ars etti. Baj etken áıel úni qatty shyqty. Bilezik shyqqanymen qas qaǵym sátte sýyrylyp bolmaı tistiń arasynda qalǵan saýsaqtarynyń kóbeli býyny shaınalyp ketipti. Serippemen aralary alshaq ketti. Qasqyr qaıta turyp atylmaq edi, aldyńǵy aıaǵyna salmaq túskende aýyrsynyp kidirdi. Ári aýyr qaqpannan qutylǵanyn sezdi bilem artyna shegindi. Áıel de janaryn qadap mizbaqpaı tur. Keri burylyp bóltirigin tistep syltyp basyp bara jatyr. Beti jyrylyp, saýsaǵynan aırylyp tek et qyzýymen azapty aýyrsynǵanyn áli asa qatty sezinbedi. Ábigerlenip júrip baıqamapty kesh batýǵa taıanǵan. Alaıda, batyr áıelden qorqynysh ataýlynyń ózi úreılenetindeı. Júrip keledi, júrip keledi. Saýsaq ornynan aqqan qan toqtar emes. Sýyq soryp barady. Boıynan áli ketip kóziniń aldy qaraýyta bastady. Keń dalany qarańǵylyq taryltyp kóz baılanǵan shaq.
***
Shonaı óz oıymen arpalys ústinde. Ashýyn kimnen alaryn bilmeı, aıtaqtalǵan ıt qusap kele jatqan túri mynaý. Aýa raıy da máz emes. Surǵylt bult qoıýlanyp, kóp ótpeı doldanyp soǵatyn syrǵyma aq boran bastalatyn syńaıda. Keshki aspannyń tolǵaǵy aýyrlap, onsyz da eńsesin kóńilsiz zil basyp keledi.
Shıyrlap júrgen jeri bolǵandyqtan baǵytynan adaspaı, eski beıittiń janyna taıap qapty. Kenet jaraý aty osqyrynyp oqys toqtady. Jer tarpyp aldyǵa basar emes. Mıyn oraǵan oılar izim qaıym joǵalyp at qulaǵynyń ortasynan kóringen arqan boıyndaı jerdegi qarańdaǵan áldene munyń da záresin aldy. Ańdasa beıitke kelipti. O toba arýaqtar tirilip ketkeni me? Álde jyn ba joq peri me? Taǵy da jaqyndaı atyn tebinip: «Alla, Alla Bismillá, haıt-haıt,» dep daýystady. Kenet álgi búktetilgen zırat tasyna súıengen nárse qozǵalyp ornynan turdy. At shalqalap úrkkende Shonaı qasatqa gúp etip tústi. Jalma-jan aýnap turdy. Allalap qoldaryna kezdigimen qamshysyn ustady. Kózi sharasynan shyǵa qatty shoshydy. Qarańǵyda zırat ishinen shashy jaıylǵan, jalańbas, beti qan-qan áıel daýysty bireý sholaq saýsaqtaryn kólbeńdetip jaqyndap keledi. Shonaı siresip qatyp qalǵan, ún joq til joq. Qas qaǵymda bolyp, mıyna sımaǵan myna kórinis oıyn san-saqqa júgirtip aǵat istiń birine bastamaq. Súıretilip qasyna kelgen sátte, álgi bir estigen qıssalardaǵy jaǵymsyz keıipker jalmaýyz kempir ózine tóngendeı túsindi de qoryqqannan qolyndaǵy qamshysymen jyljyp kele jatqan álginiń basynan salyp qaldy. Nury taıǵan kózderindegi qarashyǵyndaı úmitin, qaıta-qaıta kólegeılegen ókinish pen qaıǵynyń salmaǵy basqan aýyr kirpigi taǵy kóterile bergende, qatty soqqydan sońǵy ret «jarq» etti de janary máńgilik sóndi. Alaıda onyń aýzynan shyqqan «Aıtan... qasqyr... qulyndarym – aı! Qutqar, qutqar...» degen sońǵy sózderi eshqandaı qıssa ertegidegi jalmaýyz emes, ajalyn qutqaryp ózi qurban bolǵan qyrshyn Ǵalııa edi.
***
Alańsyz otyryp tamaqtanyp alǵannan soń, Qaıraq dastarhandy túıip, shetke ysyrdy. Sál buryn qyzyq jerine kelip toqtaǵan hantalapaı asyq oıyndaryn qaıta jalǵastyrdy. Terezeden túsken jaryq alystaǵan saıyn, ánsheıinde baıqalmaıtyn birtúrli úreı enip jatqandaı. Qaıraq terezege aınalsoqtap kelip syrtqa kóz tastap qoıady. Aýyq-aýyq jol kútip, eleńdeýi jıiledi. Dalada tirshilik bilinbeıdi. Jalǵyzdyqtan jatyrqaǵan sebebi anasy áli kúnge deıin bulardan ajyrap, ıen qaldyryp osynshalyq alysqa, uzaǵyraq ýaqytqa ketpegen. Asyqtarynyń qalaı túskenin úńilmese bilinbeıtin bolǵan kezde, bilteli shamdy ortaǵa qoıyp, shoq qalǵan peshten shyrpy tutatyp biltege jalǵady. Úı ishi kúńgirtteý bolsa da jaryqqa toldy. Úıge enip, Qaıraqqa ishteı paıda bolǵan qorqynyshty terezeden ári qýyp tastady. Sálden ýaqytta, Qamar anasyn izdedi. Úlken aǵasy kóterip, úı ishinde biraz júrdi. О́zi es bilmeıtin sábı, aǵasynyń esikti nusqap ár túrli jasaǵan ym-sharasyn qaıdan bilsin!? Qaryndasyn jatqyzyp terezeden qarap edi, dala qap-qarańǵy, eshteńe kórinbeıdi. Analarynyń osynshalyq keshikkeni kóńilin júdetip jiberdi. Kúndelikti uıqyǵa jatar ýaqyttyń kelgenin Sanattyń oıynnan jalyǵyp jıi esinegeninen ańǵardy. Áıtpese qazirgi úrkek kóńilnen boıy áli sergek. Úı ishiniń jylýy qaıtty. Baýyrlaryna tósegin salyp, qymtap jaýyp, ózi basyn kórpeniń eteginen qyltıtyp jatyp esikti kúzetti, anasyn kútti. Anasynyń daýysy ashy shyǵyp aıǵaılap keledi eken. Artynda qorǵasynda beınelengen bujyr-bujyr qasqyr qýyp keledi. Anasy úıge jetip qaldy. Esiktiń aıaz qaryǵan syrtqy tutqasyn tartqylap jatyr. Ashylmaıdy. Jan ushyra qaıta-qaıta julqylaıdy. Bul Ishinen ilgekti asha almaı jatyr. Osy kezde álgi qasqyr anasyna atylyp, ars etip qaýyp aldy. Kórpeden basyn julyp aldy. Bastyrylyp qalypty. Aıǵaılaǵan daýys anasynyń emes gýildegen borandiki eken. Uıtqyp soqqanda esikti julqyp tur. Anasy kelse shynymen esikti asha almaı qalaryn oılap, bir túrli anasyna saǵynysh pa álde aıanyshtyń kúshi me tez baryp ilgekti aǵytyp qoıdy. Úı salqyn. Tońyp ketti de jyly ornyna jatty. Túsinde taǵy da anasyn kórdi. Kishkene kezi eken. О́zi besikte bólenýli jatyr. Aıaýly anasy emirene áldılep qulaǵyna jaǵymdy án aıtyp terbetip otyr. «Áldı, áldı aq bópem... Batyr bolar ma ekensiń, Ákim bolar ma ekensiń....» deıdi. Anasyn sondaı jaqsy kóredi, qushaqtaǵysy keledi, besikke tańýly bolǵasyn qozǵala alar emes. «Ákim de, batyr da, adal ulyń - adam bolam» dep aıtaıyn dese eshqandaı sóz bilmeıdi eken. Al qazir qushaqtaı alady. Biraq, anasy oǵan: átteń «apa» degen bir aýyz sózińdi estisem armanym joq»,- dep edi ǵoı. Aıtqysy keledi, anasynyń armanyn oryndaǵysy keledi. Amal ne? Qazir tili kúrmeýli. Tań atty. Qaıraq oıana salyp qaraǵany anasynyń orny áli bos, terezege júgirdi. Boran basylyp qalǵan. Úı aldyna kelgen eshqandaı da iz joq. Tek tas laqtyrym jerde qarǵa jartylaı kómilgen qara tómpeshik jatyr. Buryn baıqamaǵan ba, álde túnde paıda bolǵan ba?! Biraz kóz toqtatyp qarap edi, sulbasyn eshteńege uqsata almady. Buryn bolmaǵan nárse, ol anyq. Júgirip kelip inisin oıatty. Jyly kórpesinen turǵysy kelmep edi, aǵasynyń anasynyń ornyn bir, terezeni bir nusqap qolynan tarta bergen soń, súlesoq kóterildi. Ol anasynyń joq ekenin endi esine alsa kerek kóńili qulazyp, terezege tez jetti.
– Aǵa, ol ne náıse? Mende buıyn kóımeppin, – dedi suraýly júzben tańdana. Kúnde tańerteńgilik úı jyly, daıyn asqa turyp úırengen bular, búgingi anasyz tańdy neden bastaryn bilmeı biraz qıpaqtady. Oshaqtaǵy shoq sónipti. Anasynyń ot jaǵý tásilin esine aldy. Qolamtasyn kósep jyltyldaǵan shoǵyna oshaq aldyndaǵy kesheden qalǵan shyrpyny saldy. Urtyn toltyryp birneshe ret úrlegende kúl betine burq etti. Qaıta-qaıta úrlep shyrpyny tutatty-aý áıeýir. Qolqasyn ashy tútin qapty. Kózi ashyp, jas shyqty. Ejir túbinde qalǵan az sýdy shómishpen súzip, ot jalap qańsyta bastaǵan qazanǵa quıdy. Úmitsizder jatqan toshalanyń tútiginen shyqqan bolmashy tútin kóktegi jolyna erine kóterilgen kúnniń nurly sáýlesimen aralasyp, tańǵy shyńyltyr aýamen áýelep kóterilip jatyr. Ydys-aıaqtyń arasynan talǵajaý eter birdeńe izdep edi qolyna iline qoımady. Asylǵan sý men qatqan nannan ózge sáresige tiske basar joq. Túnde toıyp jatsań da ash turasyń, ash jatsań da ash turasyń. Keshe anasynyń ákesine alyp qoıǵan bir kerden kóje esine tústi. О́kshesin kóterip sozylyp edi sonda da qoly sál jetpeıdi eken erneýine ilingen saýsaǵy laq etkizip kerden toly kójeni túgel aýdaryp ketti. Áldeqashan sýyǵan kóje Qaıraqyń jeńin boılap tógildi...
Qara sýmen qatqan nandy jep júrek jalǵaǵany bolmasa balalar kúndegideı shala toıyp bolsa da oınaǵan joq. Aýyq-aýyq terezeden syrtqa qaraıdy. Anasy da, ákesi de keler emes.
Ýaqyt óte berdi. Jańadan júrip úırengen Qamar qýyqtaı tamnyń ishinde anasyn izdep kóp jylaıdy. Eki aǵasy ár tamaq saıyn óz nesibelerin aýyzdarynan jyryp qaryndasynyń aýzyna tosa berdi. Biraq, sýǵa shylap bergen nandary da eki kúnnen aspaı taýsyldy. Sý da bitti. Ashyqqan saıyn etteri shırap uıqylary azaıdy. Alǵashqy kúnderi kúnine eki ret dáret syndyryp bosaǵadaǵy dastyń túbin jasyrǵan edi. Qazir eki kúnde áreń tamshylatady. Otyn taýsylyp oshaqtan jylý óshkeli túnde tońǵan soń týlaqtardy qabattap tósep ishik kórpelerdi qalyńdap jamylatyn boldy. Ot óshpes buryn qoldaryna ilingen otqa janar zattardy oshaqtyń kómeıine tastaı berdi. Júkterdi jınaǵan sandyqty aqtaryp otyryp qaǵaz aqsha men sary maı saqtaǵan qoıdyń qarynyn taýyp aldy. Qaǵaz aqshany ákeleri balalarǵa ustatpaıtyn erekshe nárse edi. Eki estııary ary beri oılap bunyń ne keremet dámi bar ekenin bile almady. Aqyr sońynda tyǵyp qadirlegenmen jeýge de ishýge de jaramaǵasyn tamyzyq boldy. Anasy qaryndy nege tyqqanyn túsindi. Saqtap tuzdaǵan maı taýsylǵannan keıin keler jyldyń úlesine sandyqqa tastasa kerek, kepken qarynnyń syrtyna sory shyǵypty. Qýanǵandary sonsha úsheýi uıalas kúshikterdeı ár shetinen tistelep shaınady. Maı men tuzdyń sory tańdaılaryn jibitkenmen sálden keıin shóldetti. Birazdan beri kózderindegi jasy sarqylyp bozarǵan júzderine kúlkiniń bolmashy izderi baıqaldy. Qaıraq taǵy aqtaryp jatqan. Sanat pen Qamar endi ne tabylar dep eleńdep otyrǵan. Qarasa, aǵash esiktiń japsyrmalyryndaǵy qýysqa qatqan qyraý muzdy ekeýi tamsanyp turyp jalap jatyr. Ol da qosylyp ketti. Ertesinde terezege ustaǵan qaryndy da jep qoıdy. Qaryn degen aty bolmasa úsik shalǵan esh dám joq. Esesine ashylǵan terezeniń erneýinen qar kóp aldy. Qazanǵa eritip otqa janatyn sońǵy nárselerdi jaǵyp táýir shólderin basty. Otqa salǵan qaqyr-suqyrlardyń túrlerine baılanysty toshala ishiniń jylýymen ıisi de ózgerip turatyn. Kelesi kúni úı jylymaı tońazyǵanda, onyń ústine jylýy joq janǵan kónniń qońyrsyǵan ıisinen Qamar aýyryp qaldy. Kóp jylady, ýanbady. Erteńgi tańda oıanbaı qoıdy. Sanat: «Qamaı, Qamaı, tuı-tuıshy» dep shyryldasa, Qaıraq qolyna alyp ary beri julqydy, kóterip júrdi biraq oıanbady. «О́lim» degen sýyq sózdi de ólgen tirshilik ıesiniń qandaı bolaryn bilmeıtin ekeýi qaryndastarynyń aýzyna jaqtaýdaǵy qar muzdy eritip sý quıdy. Jylymysh qar sýymen aralas kóz jastaryda jansyz aýyzǵa tolyp asyp aǵyp jatty. Qaryndastary oıanǵansha tońbasyn dep kórpelerin qalyńdap japty. Ashtyq qansha qysqan saıyn ár túrli áreketter istep tamaq tapty. Búgin bárin bitirdik-aý dese erteń jeıtin taǵy birdeńe tabylady eken. Ashyǵýdyń deńgeıi kúsheıgen saıyn taldaý joǵalyp, kez-kelgen zattyń jeliný múmkindigi molaıady eken. Sóıtip ekeýi toshalanyń keregesiniń ár jerin uńǵylaı berdi. Sary topyraq, balshyqpen qosa sylanǵan saban, qaraǵaıdyń qabyǵyn kóbeleri sógilgenshe tyrnalap, tispen qajap nár tatýda. Úsh tal saban synyǵymen, asyqtaı jańqa tabylsa jartysyn Qamardyń qasyna qoıady. Oıanǵandy jeıdi dep. Analary ketkeli neshe kún bolǵanyn anyq bilmeıdi, bir bileri talaı túndi tońyp, aq tańdy jatyrqap atyrdy. Sol kúnnen keıin tabıǵat ana bulardy aıady ma eken qar jaýmaı, kún jylýyn meılinshe tókti. Álgi borandy túnnen keıin paıda bolǵan esik aldyndaǵy tómpeshiktiń de qary erip ketti. Qaıraq bir kúni sol nársege uzaq qarap, kenet terezege taǵy da taqala jaqyndap turyp, ne tanyp qýanǵannan ne sonsha kúnnen beri qozǵalyssyz jatqanynan qoryqqannan bolsa kerek, kózinen jasy aǵyl-tegil aqty. Terezeden shyǵyp ketpekshi edi tireýine qulaǵy myjylyp sımaı qoıdy. Ortasyna qaqqan qos aǵashty julqyp-julqyp jiberdi. Inisine kórsetip edi ol da birden uǵyp, typyrshyp ketti. О́ıtkeni olar bul tómpeshiktiń ákeleriniń ishigin jamylyp jatqanyn endi tanydy. Ekeýi ákesin tanyǵasyn esikke qatar umtylǵan. Anasy tirep ketken esik ótkendegideı emes eki-úsh yrǵaǵannan ashylyp ketti. Qoıǵan tireýdiń tistesken muzy erip bos qalypty. Súrine jyǵylyp kelse ekbetinen jatyp kóp «uıyqtaǵan» ákesi bop-boz. Kók ishiktiń keıpi qasqyr talaǵandaı. Úıge júr dep julqylasa ákeleri kózin ashpaı, uıqydan oıanbady. Ekeýi súırep edi shamalary kelmedi. Úıden shyqsam apamdy izdermin degen oıy esine tústi. Qaıraq Sanatqa suq saýsaǵymen úıdi kórsetti de, ózi anasyn izdeıtinin ısharat etti.
Anasyn izdep mola jaqqa qaraı kóp júrdi. Aınalasy shetsiz sheksiz kúnmen shaǵylysyp jatqan appaq qar. О́letin bala molaǵa qaraı júgiredi deıdi. Bul bala molany izdep shyqqanymen adasty. Taǵy da kóp júrdi, júrgen saıyn álsirep ashyqty. «A-aa» degennen basqa daýysy da shyqpaıdy. Endi ony aıtýǵa da dármen joq. Kenet kózi buldyrap etbetimen qulady. Esin jısa, aýzyna dám kelip tur. Bilegin betine bastyra qulaǵan eken, baıaǵydaǵy beshpentiniń jeńine tógilip qatqan kójeni demi jibitipti. Jeńin qomaǵaılana sordy. Kezinde súrte salǵan muryn boǵy da, jeńindegi tigilgennen bergi siride qatqan kójege osynsha dám bererin oılamasa kerek. Boıyna qan júrip ornynan turyp alǵa qaraı taǵy qadam basty.
Meńireý dala. Kún batýǵa jaqyn. Aldynan kishigirim saı shyqty. Jyltyldap muz astymen sý aǵyp jatyr. Jar qabaqtanyp qatqan qasatty basyp tur eken, býy býdaqtap kóterilip jatqan sýdy kórip aldyǵa júrgeninde turǵan jeri opyrylyp ketti de yńyrsyǵan kúıi qarmen ýmajdalyp tómennen domalap biraq shyqty. Ústiniń qaryn qaqpastan súıretilip sýǵa jetti. Býsanǵan sýǵa salǵan qolynyń dármensizdiginen ýysyna ilgen sý saýsaqtarynnyń arasynan tógildi. Alaqanynyń aıasynda qalǵan juǵyndy sý jarylǵan ernimen til ushynan ári aspady. Osy áreketin birneshe ret qaıtalady. О́ńeshinen ótkennen keıin tońyp, ishin áldene túınep ketkendeı boldy. Osy sátte art jaǵynan qasqyr ulydy. Jalt qarasa ózi qulaǵan jar qabaqtan batyp bara jatqan kúnge tumsyǵyn sozyp, dushpanymdy osynda jolyqtyrǵanyńa rızamyn degendeı kúńirene ulyp tur. Kózi sharasynan shyǵa jazdap, sýdy shalpyldatyp muzdan taıyp kelesi jaǵasyna ótti. Endi burylsa qasqyr jadaǵaı ótkelden asyqpaı túsip keledi. Turǵan tusynan tike órge qaraı ytqydy. Jantalasyp qos qolymen qardy qarmap júrip shyqty-aý áıteýir. Qasqyr da kep qaldy. Qabaqqa shyǵyp endi taıaq tastam jer júgirgende ars etip aýyr salmaq ústinen bir-aq basty. Betin keshki qurǵaq qarǵa súrdire jyǵyldy. Qasqyr ústinen sekirip aldyna tústi. Qalshyldap basyn áreń kóterip jatyp kóz aldyndaǵy qasqyrdyń aıaǵyna tańylǵan anasynyń marjan kóz alqasyn tanydy. Alqadaǵy kózden anasynyń kózi qarap turǵandaı elestedi. Endi ekeýi bir-birine miz baqpaı qadala qarap qaldy. Qanshyq qasqyrdyń da murny bala moınyndaǵy óz bóltiriginiń asyǵyn, shik jaǵyndaǵy shıki sińirli qan ısinen anyq tanydy. Mylqaý balamen tilsiz haıýan arbasyp qatyp qalǵan.
Az ómirindegi sońǵy kórgen (múmkin dala taǵysynyń kıesi atqan) azapty kúnderden keıin, saǵynǵan anasynyń artynda qalǵan asyl zaty, balaýsa kezinde ana omyraýyn emip jatyp osy alqamen oınaıtyn. Anasy áldılep án aıtýshy edi. Sosyn muńly júzimen qarap otyryp: «Aınalaıyn, «ana» degen bir aýyz sózińdi estisem ǵoı», dep arman etýshi asyl anasy. Bári esine túsken osy sátte tiliniń kúrmeýi sheshilip alǵash ret aýzynan «ana» degen sóz shyqty. О́kinishtisi sońǵy sózi de osy edi. Qarǵa kómilgen qoly eriksiz kóterilip qasqyr aıaǵyndaǵy alqaǵa qaraı sozyldy. Qasqyr yryldap bermeımin degendeı artqa jyljyp qabýǵa oqtaldy. Bala túsindi. Qoınyna qolyn salyp asyqty usyndy.
***
Sol túnde arýaq kórgennen keıin Shonaı kúndiz kúlkiden, túnde uıqydan aıyryldy. Kózin jumsa bolǵany beıit basynan shashty albasty qolyn erbeńdetip aldynan shyǵa keledi. Osylaı óz oıymen álek bolyp júrgende qoıyna qasqyr shaýyp talaıyn obaldy qylyp tamaqtap ketipti. О́tken joly qastyq nıette bolǵanymen aramdyq istemegesin, bar bolsa qasqyrshydan tabylar degen oımen Aıtannan birer qaqpan jáne kúshala suramaqqa at basyn solaı burdy.
Qystaýlyqqa jaqyndaı kele kópten beri munda eshkim at izin salmaǵanyn baıqady. Ataǵashtan alystaý jerde uzynynan jatqan Aıtandy kórip atynan qarǵyp túsip qarasa, áldeqashan o dúnıege ketken eken. Úıge qaraı arly-berli júrilgen iz kóp. Lezde úıge umtyldy. Jalǵyz bólmeli toshalanyń esigi tolyq jabylmapty. Aıqara ashyp kirip kelgende úı ishinde atys bolǵandaı keregeler túgel ortan belinen shuryq tesik saý tamtyǵy qalmapty. Ortada kórpe astynan shala jansar bir bala basyn kóterdi. Qur súlde, úrpıip áreń otyr. Kózi sýyq, nursyz. Ákesi kirip keldi eken dep boıyndaǵy bar kúshin jıǵany bolar. Úı ishi daladan beter sýyq. Tizerlep, baýyryna basty da qaltasynan malta qurttan bireýin aýzyna saldy. Bala burylyp kórpeni nusqady.
–Qudaı-aý, taǵy bar ma? Obal-aı,– dep qalyń kórpelerdi arshyp astynan kishkene Qamardy taýyp aldy. Kógerip ketken balaýsa múrdege kózin kóp toqtata almady. Sanatty kóterip shyǵyp atynyń qanjyǵasyndaǵy qorjynnan tulypty alyp shalap ishkizdi. Aldyna mingestirip, úıine tez jetip ystyq tamaq berip janyn alyp qalý úshin óz qystaýlyǵyna qaraı dalaqtap shaba jóneldi.
Súr ettiń sorpasyn berip oshaq janyna kórpesin qalyńdap jatqyzdy. Shonaıdyń kóńilin bir túrli sýyq sezim bılep aldy. Ańdasa Aıtan men qyzyn ózi óltirgendeı álgi eles saýsaǵyn nuqyp kórsete beredi. Sálden keıin Sanat tilge keldi.
– Aınalaıyn tirildiń be, atyń kim? – dedi qasyna tizerlep.
– Mazasyn almaı kútseńshi baıǵusty,– dedi baǵanadan beri zyr júgirip, Qudaıdan qyl kópirdegi balanyń amandyǵyn tilep júrgen báıbishesi.
– Sanat,– dedi ólim aýzynan qutqarǵan beıtanys kisilerge.
– Apań qaıda, ákeńe ne boldy? – dedi Shonaı taǵatsyzdanyp.
– Apam molaǵa ketken kóp boıdy, áli keımedi. Ákemmen Qamaı oıanbaı qoıdy, –dedi, kózinen aqqan jasy qos qolymen qysyp ustaǵan kesedegi sorpaǵa tamyp jatqanda.
– Apam molaǵa ketken deısiń be? – dep Shonaı bala sózinen shoshynyp, baǵanaǵy elesten sezgen kúnáli kúdiginiń ras bolǵanynan. Ile, – Qansha kún boldy? – dedi de, kún bilmeıtin baladan orynsyz suraǵanyn bilip ary qaraı tosylyp qaldy. Kenet Sanattyń kózi jarq etip ıegin kóterip:
-Qaılaq aǵam apamdy ijdeýge ketken, – dedi óńi qubylyp, ornynan turyp keterdeı. Ne alańdap qoryqqany, ne qutqarar degen úmit ekeni belgisiz.
–Oıbaı shap, tap aǵasyn tezdetip,– dedi betin shymshyp báıbishesi. Astyndaǵy attyń aq ter, kók terin shyǵaryp molaǵa kelgende tizgindi bir-aq tartty. Onyń jan ushyra izdegeni Qaıraqqa qaraǵanda, sirá jalmaýyz, álde jeztyrnaq, ne dıýana arýaq dep qamshymen sabap ketken jetimderdiń anasy bolatyn.
Molanyń batys jaǵynan ana máıitin tapty. Qasynda bala joq. Jan-jaǵynda iz de joq, ıaǵnı munda kelmegen. Bul mańǵa túsken sońǵy iz óziniń atpen kelgen ótkendegi izi eken. Aıtannyń toshalasyna qaraı tartty.
Jolda burylǵan izdi tanydy. Balanyń adasqany anyq. Kóp júrdi. Obal-aı mynda bir jyǵylypty. Artynan qasqyr izi qosylǵan. Shonaı endi barynsha asyqty. E-ee dúnıe-aı, qasqyr izine túsip aýlaıtyn adamnyń ulyn qasqyr ańdýda. Al sol adamnyń dushpany balany qasqyrdan qutqarmaq bop qamshy basyp, asyǵyp keledi. Iz jyra shetine baryp tirelipti. Qulasa kerek, oıylǵan qabaqpen buzylǵan qar tekke emes. Atty bastyrmalatyp edi úrkip bala qulaǵan qasattyń qyrynan túspedi. Jaǵalap júrip jadaǵaı ótkel taýyp ótti. Qasqyr júrgen iz jatyr. Sý iship arǵy jaǵaǵa tike tartypty. Tizgindi aǵash butasyna ilip, bala shyqqan tik betke jarmasty. Qamshysyn qadap-qadap kóterildi de qabaqtan asyp basyn qyltıtyp qarasa kózine birden shalynǵany búrisip jatqan bala. Jalma-jan asyǵa qamshysyn tirep yrshyp shyǵyp, janyna jetti. Bala óler aldynda jany shyqqansha úzdiksiz aýnap qımyldapty. Mynaý meńireý qatygez dúnıeni adammen jyrtqysh arasyndaǵy kektiń qurbany bola tura qımastyqpen ketkendeı. Jas múrdeniń judyryǵy qarysyp qapty. Ashsa, alaqanynda marjan kózdi alqa bar eken.
О́likti óńgerip, úmitpen asyǵyp kelgen izben, ashyna ókinip aýyr aıańmen artyna qaıtty. Uzaq júristen keıin jol Aıtannyń toshalasyna tireldi. Shyńyltyr aýa, sere qar kúnge shaǵylysyp kóz uıaltady. Ajaldy túnniń aıybyn jabaıyn dep, kún qansha jylýyn tókse de, Ázireıil qonǵan úı sýyq, susty. Oty óshken oshaqty álde qashan qyraý shalǵan. Dál qazir bul úıde oǵan janatyn zat ta, jaǵatyn jan da qalmapty.
Dýman Baqytkeldi
