MANFRED NOVAK QAZAQSTANNYŃ ADAM QUQYQTARY MÁSELESINDE QOL JETKIZGEN PROGRESIN RASTAIDY

Júıeli azaptaýlar joq – ahýal ózge TMD memleketterine qaraǵanda jaqsy Vena (ARA.28.01.2010 j.). Azap­taý­lardyń aldyn alý jónindegi BUU-daǵy avstrııalyq arnaıy baıan­­damashy Manfred Novak Qazaq­stan­nyń adam quqyn saqtaý máse­lelerinde qol jetkizgen pro­gresin rastaıdy. Ortalyqazııalyq memle­ket Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna (EQYU) tóraǵalyqqa “óte jaqsy daıyndal­dy”. Oǵan sondaı-aq adam quqyq­tary ahýalynyń jaqsarǵany­nyń da qatysy bar, dedi seısenbide naýryz­da BUU-nyń Adam quqyq­tary jónindegi komıtetinde Qazaq­stan týraly baıandama jasaýǵa tıis Novak ARA agenttigine bergen suhbatynda. Qazaqstanda ádil sot, prokýra­týra jáne túrme ákimshiligi “úlken” ilgerileýshilik jasady. Synı kóńil-kúıdegi úkimettik emes uıymdar men jýrnalıster úshin ahýal onda Belo­rýssııaǵa, tipti Reseı Federasııa­syna qaraǵanda da jaqsy, dep túsindirdi Novak. Ol, máselen, Cheshenstandaǵy bılikke ıe Ramzan Kadyrovtyń qarsylastarynyń basyndaǵy qaýipti jaǵdaıǵa silteme jasady. “Kadyrovtyń qarsylas­tary, bizge Vens Ýmar Izraılov­tyń qaza tabý jaǵdaıy kórset­kendeı, tipti shekaranyń syrtynda da qaýip-qatermen ómir súredi. Qazaqstanda osy sııaqty jýrna­lısterdi óltirgen jaǵdaı maǵan kezdesken joq”. Novak Qazaqstanǵa EQYU tóraǵalyǵyn senip tapsyrý sheshi­min túsinedi. “Eger bul laýazymda Keńes Odaǵy muragerleriniń qatarynan bir memleketti kórýge nıet bolsa, bul durys sheshim. Men Grýzııa, Arme­nııa, Ázirbaıjan, Moldova Respýb­lıkasy nemese Ýkraına sııaqty memleketter ol úshin jaqsyraq sáıkes keler edi dep oılamaımyn”. Keńes ýaqytynda Qazaqstan GÝLAG-tyń ortasynda boldy, dep túsindiredi odan ári Novak. Qaıta áleýmettendirýge emes, “qamap tas­taýǵa” baǵyttalǵan qylmystyq quqyq búginniń ózinde “óte jaza­la­ǵysh”. Neǵurlym joǵary jaza belgilengen saıyn soǵurlym qamaý­daǵylardy olarǵa kelip turý múm­kin­dikteri men quqylarynan shek­teıdi. “Bul nátıjeli emes”, dep syn turǵysynda atap ótti BUU sarap­shysy. Biraq Qazaqstan eýropa­­lyq standarttary bar memleket retinde tanylýǵa jáne Keńes Odaǵynyń eskilikti aýyrt­palyqtarynan arylý­ǵa múddeli. Avstrııadaǵy burynǵy qazaq elshisi Rahat Álıevtiń isi boıynsha Novak eshqandaı málimdeme jasaýǵa nıetti bolǵan joq, biraq ol azaptaýlar qoldanylady dep kiná taǵylatyn elderge ekstradısııa jasaý máselesi týraly jalpylama túrde pikir bildirdi. Onyń sózine qaraǵanda, óz zertteýleri arqyly ol, Qazaqstanda áli de azaptaý jaǵdaılarynyń bar ekenine qara­mastan, degenmen ózi azaptaýlar “júıeli de, keń taraǵan da emes” degen qorytyndyǵa kelgen. Álem­niń barlyq derlik elderinde túrli jıilikte azaptaýlar qoldanady degen kinálaýlar oryn alady. Taıaýda Avstrııada da ondaı jaǵdaı boldy, dep atap ótti Novak. Bosqyndy májbúrlep shyǵarýǵa tyıym salatyn halyqaralyq quqyq prınsıpterine sáıkes (Non-Refoulement) adamdar júıeli túrde azaptaý qoldanylatyn memleket­terge berilmeıdi, dep túsindirdi Vena­daǵy adam quqyqtary jónin­degi Bolsman ınstıtýtynyń bas­shy­sy. “Eger belgili bir eldegi adam quqyqtarynyń saqtalý jaǵdaıyna jasalǵan baǵa azaptaýlar júıeli qoldanylmaıdy degen qorytyn­dyǵa kelse, onda men árbir naqty isti óte muqııat qaraýym kerek”. Ondaı jaǵdaıda ekstradısııalaý jóninde sóz bolyp otyrǵan ár adam oǵan azaptaý qaýpi tónip turǵanyn dáleldeýi tıis.