QARYMDYLYQ

“Erdiń atyn eli shyǵarady, eldiń atyn eri shyǵarady” degen ataly sózge júginip, árbir adamǵa óziniń laıyqty baǵasyn berý kim-kimniń de aryna syn bolsa kerek. Ákim bol – meıli qara bol báribir. Tipti, zııa­lylyqtyń ózi laýazymda, qyzmette emes, is-árekette, adamı qasıet­terdiń astarynda jatqan joq pa. Ony tek tanyp, eksheı bilý lázim. Qaıratkerlik, tulǵalyq ta árkimniń atqarǵan isi ar­qy­ly aı­qyndalady emes pe? Iá, muny aıtyp otyrýy­myzdyń da ózin­dik sebebi bar. О́ıt­keni, búgin­gi áńgimemiz boıyna osy zııalylyq, qaıratkerlik qasıetter daryǵan, Astana nemese Almatyda emes, álem kóz tikken áıgili Aral­da qarapaıym halyqpen birge kún keship, osy óńirdi qaıta túle­týge bar qajyr-qaıratyn jumsap júrgen aýdan ákimi Nájmádın Musabaev týraly bolmaq. Árıne, sózimiz tushymdy bolýy úshin naqty dáıektermen baıandaǵan jón. Nákeńniń ómir jolyn qurǵaq sózge kólkitý qııanat bolar, sirá. Qoı­naýy qazynaǵa toly Qazaly aýdany­nyń kileń aqjarma kóńil sharýa adam­dary turatyn Aqsýat aýylynda mynaý jaryq dúnıege ińgálap kelgende-aq, ony aýyl aǵasy, ákesi Túrikben qolyna alyp, aýzyna túkirgen eken. Aınalaıyn keń peıil qazaǵymnyń yrymy ǵoı. Mine, áke yqylasy qabyl boldy ma, orta mektepti bitirgen soń Shymkent qalasyndaǵy Qazaq hı­mııa-tehno­logııa ınstıtýtyna bir­den túsip, ınjener-qurylysshy maman­dyǵy boıynsha bitirip shyq­ty. Zerek stýdenttiń alǵyrly­ǵyn ańǵarǵan ınstıtýt basshylyǵy ony ǵylym jolyna qaraı tartty. 1971-1972 jyldary ınstıtýtta ǵylymı qyz­met­ker bolyp eńbek jolyn bas­ta­dy (keıin, 1992 jyly Alma­ty­daǵy Qazaq menedjment, ekono­mıka jáne boljaý (KIMEP) ıns­tıtýtyn bitirdi). Alaıda, ózin tún uıqysyn tórt bólip, tal besikte ter­betken, álpeshtep, aıalap ósirgen súıikti anasy qaıtys bolǵan soń, amalsyz týǵan jerine oralýǵa týra keldi. 1973 jyly Qazaly jyljymaly mehanıkalandyrylǵan kolonnada qurylys sheberi, aǵa ınjener bo­lyp eńbek etip, aýdandaǵy kóp­tegen qurylys nysandaryna óz qoltań­basyn qaldyrdy. Bilimi men biligi mol jigerli jas kóp uzamaı qyzmet baspaldaǵymen kóterile berdi. Ár qyzmetke kelgen saıyn jan-táni­men berile jumys isteýge tyrysty. Kózi ashyq, kókiregi oıaý azamat árdaıym tyń isterdiń uıytqysy da bola bildi. Ásirese, aýyl-aýyldy aralaǵan kezde turǵyndardyń ótinish-tilekterine den qoıyp, onyń oryndalýyn qatty qadaǵa­laı­tyn. Sodan da bolar, kópshilik qurmetine bólene bastady, isi de ońǵa basty. Aýdandyq partııa komı­teti aýyl sharýashylyǵy, uıym­dastyrý bólimderiniń nusqaý­shy­sy, bólim meńgerýshisi, aýdan­dyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy, halyq depýtattary Qaza­ly aýdandyq keńesi atqarý komı­tetiniń tóraǵasy bolyp ómir aǵysy­men alǵa jyljı berdi. Al, 1991-1995 jyldary halyq depýttary Qyzylorda oblystyq keńesi atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary, Qyzylorda oblysy ákiminiń birinshi orynbasary qyz­met­terin atqardy. Bul – onyń 45 jasqa deıingi eńbek joly. Endi bir sát oı toqtataıyqshy. Jas qyran­nyń aýany tilip qııaǵa qanat qaǵýy kóz aldy­ńyzǵa elestemeı me? Qyran­­nyń qanaty talmaı kókke samǵaýyn ońaı dep kim aıta alady. En­deshe, ómirde de solaı, bıikke shyǵý ekiniń biriniń mańdaıyna jazyla bermeıtin taǵdyr tartýy. Bul – qanshama uıqysyz túnder men kúlkisiz ótken kúnderdiń, tynymsyz eńbektiń, izdenistiń nátıjesi. Osy jerde Nákeńniń ózi laýazym qýmaı, álgi qyzmetterdiń ony qýyp kelgenin basa aıtýymyz kerek. Oǵan, birinshiden, basshy­lyq­tyń senimi, ekinshiden, halyq­tyń kóńili septigin tıgizdi. Qaı jerde de alǵysqa bólenip júretin órenniń “Alǵyspen er kó­gerer, jaýynmen jer kógerer” demekshi, adal eńbegi arqasynda ǵana kósegesi kógerip, elge úlgi bolarlyq beınesi osylaı aıshyqtala tústi. Jyl ótken saıyn tasy órge domalaǵan jigitke qyzyǵýshylar da, qyzǵanýshylar da tabylmaı qalǵan joq. Qazaly aýdanynyń ákimi kezinde daý-damaıǵa ushyraǵany da bar. Kádimgi pendeshiliktiń saldary ǵoı, baıaǵy. Keńes Odaǵy tarap, naryqtyq qatynasqa kóshken jyldary respýblıkamyzdaǵy basqa oblystar tájirıbesin Qyzylorda oblysyna da engizý jaıly talap qoıyldy. Odaq kezinde kúrishtiń 20 paıyzyn óndiretin, Qazaqstanda birden-bir kúrish egetin Qyzylorda oblysynda da ınjenerlik júıege keltirilip, tegistelgen myńdaǵan gektar jer, gıdrotehnıkalyq qurylystar boldy. Bular birinen-birin ajyratýǵa kelmeıtin tutas bir júıe bolatyn. Muny túsinbegen basshylyq naryq talaptaryna sáıkes osylardyń bárin jekeshelen­dirip, eginshilerge jer, múlik úlesterin berý kerek, eginshilikpen olardyń ózderi aınalysatyn bolady dep sheshti. Mine, osyǵan qarsy pikir aıtqan adamdardyń biri edi. Usaq sharýashylyqqa bólgenshe, qaıta sharýashylyqtardan irilendirilgen ujym qurap, egis tanaptaryn saqtap qalý kerek degen ustanymynan qaıt­pa­dy. Sol oıynyń durys eken­digin ómirdiń ózi kórsetti. Úsh jyldan keıin Jer kodeksine ózgerister engizilip, aýyspaly egis tanaptary bólinýge jatpaıdy degen jańa bap kirgizildi. Sol ýaqytta keýde kerip, kóńili aspanda júrgen talaı myqtylar buǵyp qalǵan edi. Árýaqty syılaǵan azamat, ıisi qazaqqa máshhúr tarıhı tulǵa Áıteke bı esimin aýdan ortalyǵyna alyp berip, batyr babamyz Janqoja batyrdyń esimin jańǵyrtty. 1997 jyly Qyzylorda qalasy ákiminiń birinshi orynbasary qyz­metine keldi. Tynymsyz jan munda da talaı isterge uıytqy boldy. Qym-qýyt qala tirligine belsene aralasyp, qalanyń kór­keıýine, eko­nomıkalyq kórsetki­shiniń ósýine, mádenı-kópshilik sharalardyń júzege asýyna ózindik úlesin qosty. Bir qyzyǵy, 2000 jyly negizi­­nen aýyl sharýashylyǵymen aına­lysatyn Jańaqorǵan aýdany­na ákim bolyp barǵanynda óziniń joǵaryda aıtqan baǵyt-tásili boıynsha jumys istedi. Alǵashynda tanapty jekege bólip alǵan maıda sharýashylyq­tarmen jumys isteý qıynǵa soqty. Birte-birte olardyń basyn qosyp, irilendirilgen sharýa qojalyqtaryna aınaldyryp, memleketten iri kólemde nesıe, lızıngpen jańa tehnıka alýǵa qol jetkizildi. Kelesi jyly-aq, egin sharýashylyǵynda aýdan oblys boıynsha úshinshi orynǵa shyqty. Al, 2003-2004 jyldary kúrish egýde ekinshi oryndy ıelendi. Basqa óndiris oryndarynyń qol jetkiz­gen tabystary óz aldyna. Nájmádın Musabaevtyń qula­shyn keńge sermegen kezeńi – 2004 jyly Aral aýdanyna ákim bolyp kelgen kezi. Sodan beri 6 jylǵa jýyq ýaqyt ótipti. Búgingi kúnniń kózimen qarasaq, aýdandaǵy kóp­te­gen ıgi isterdi, oń ózgeristerdi baı­qar edik. Aýdanda qaı salany alyp qarasań da ósý bar. Aýyl sharýa­shy­lyǵynda bolsyn, óndiris oryn­darynda bolsyn, bıýdjetke kiris­ter­de de kórsetkishter joǵary. Soǵan baılanysty aýdannyń eko­no­mıkalyq-áleýmettik jaǵdaıy jaqsara tústi. О́tken bes jarym jyl ishinde 13 orta mektep, 24 feldsherlik-akýsherlik pýnkt jańadan salyndy. О́tken jyly ǵana qaladan taǵy da 1200 oryndyq mektep-gımnazııa, 140 oryndyq balabaqsha, balyq zaýyty, vagon qurastyrý zaýyty paıdalanýǵa berildi. Uly teńizdegi Kókaral bógeti bitti. Endi ekinshi kezeńi bastalmaq. Aqlaq sý tospasynyń qurylysy aıaqtalýǵa taıaý qaldy. Keleshekte bul jerden GES salynbaqshy. Aldaǵy jyldary Aral aýdany boıynsha 23 ınvestısııalyq joba­nyń 16-sy júzege aspaq. Olardyń ishinde “Qambash balyq” JShS-niń balyq ónimderin óńdeý sehy, mal soıý pýnkti, syıymdylyǵy 300 tonnalyq kókónis saqtaý qoımasy, “As Tuz-M” JShS-niń tuz shyǵarý zaýyty, “Fırma Dana” JShS-niń qıyrshyq qum baıytý zaýyty, peno­polıstrol buıymdaryn shyǵa­ratyn zaýyt, “Aral qurylysy” JShS-niń qurylys buıymdaryn shyǵaratyn zaýyty, Qambash kóli jaǵasyndaǵy kıiz úı oteli, jyly­jaı, Sekseýil kentindegi kirpish zaýyty, taǵy da basqa nysandar salynbaqshy. Bulardyń qaısybiri qazirdiń ózinde jumys istep tur. Osylardyń bári paıdalanýǵa berilgende 5 myń adam jumyspen qamtylatyn bolady. Aýdan ortalyǵy – Aral qalasy kún sanap ajarlana túsýde. Búginde qala ortalyǵynyń kórkem kórini­sine kóz súısinedi. Sorlar jaby­lyp, onyń ústine túrli nysandar salyn­dy. Jazdy kúnderi ol jer­lerde alqyzyl gúlderdiń shoqtaı jaınap turǵanyn kóresiz de, tańqalasyz. Ulylardy ulyqtaǵan ákimniń uıymdastyrýymen Uly Otan soǵy­synda erlikpen qaza tapqan jáne habar-osharsyz ketken 6 myń bozdaq­tyń esimi mármár tasqa ja­zyl­ǵan “Taǵzym alańy”, 16 Eńbek Eri men 2 Keńes Odaǵynyń Baty­ryna ar­nalǵan alleıa, Ana eskert­kish-alańy ashylsa, Jetes bıge, Jan­qoja batyrdyń serigi Bekmyrza hanǵa, qazaqtyń belgili aqyny Zeınolla Shúkirovke eskertkish turǵyzylyp, 2008 jyly Áıteke bı bastaǵan 11 bıge, Sartaı bastaǵan 11 batyrǵa, Nurtýǵan bastaǵan 11 aqyn-jyraýǵa taǵzym retinde esimderi oıylyp jazylǵan “Táýelsizdik alańy” ashyldy. Al, ótken jyly ǵana Aral aýdanynyń 80 jyldyǵyna oraı temir jol vokzaly aldynan balyqshylarǵa arnalyp “Aq keme” eskertkish-alańy, 1200 oryndyq mektep-gımnazııanyń aldynan Áıteke bı bıýsti ornatylsa, saly­nyp jatqan sporttyq-saýyqtyrý keshenine Jalańtós bahadúr esimi berilip, onyń aldyndaǵy alańǵa bahadúrdiń at ústindegi eskertkishi qoıyldy. Sonymen birge, “Táýel­sizdik alańyna” jalǵas­tyryp “Han shatyr” keshe­ni salyndy. Onda qazaqtyń 20 hanynyń esimderi mármár tasqa qashalyp, Qazaqstan­nyń tuńǵysh Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevtyń aty-jóni ortasynan oıylyp jazylǵan. Endi bıylǵy jyl aýdan ákiminiń ókimimen “Aqtan batyr jyly” dep jarııalandy. Osynyń báriniń jas urpaqqa úlgi-ónege bolsyn degen izgi nıetten týǵan sharýalar ekeni anyq. Al, jastardyń ózine arnalyp birneshe sport alańdary salynyp berildi. Aral aýdany kele­sheginiń kemel ekenine sengen halyq qazir basqa jaqqa kóshýdi toqtatty. “Arqada qys jaıly bolsa, arqar aýyp nesi bar” demekshi, kerisinshe, kóship kelýshiler kóbeıdi. 1999 jylǵy sanaq boıynsha aýdanda 68 myń halyq bolsa, 2009 jyly 73 myńǵa jýyqtady. Álbette, bul jergilikti turǵyn­dardyń ál-aýqaty­nyń jaq­sara túskenin kórsetedi. Oraıy kelgende aıta keteıik, osyndaı qyrýar jumys atqaryp júrgen Nájmádın Musabaev 2006 jyly respýblıkada tájirıbe retinde ótkizilgen aýdan ákimderin saılaýda Aral aýdany ákimdigine kandıdat bolyp qaıtadan túsken edi. Úsh úmitkerdiń ishinen tańdal­ǵany N. Musabaev bolypty. Onyń halyq aldyndaǵy abyroıy men bedeliniń qandaı dárejede eken­digin osynyń ózi aıǵaqtasa kerek. Ol sol senimdi aqtap ta júr. Nákeń o bastan Aral halqymen etene aralasyp keledi, osy óńirdiń tól perzenti ispetti. Oblys ákiminiń birinshi orynbasary retinde 1993 jyly Aral problemasyna baı­la­nysty Qyzylordada ótken halyq­aralyq konferensııany uıymdas­tyrýǵa basshylyq jasady. Osydan 10 jyl buryn qazir halyq ıgiligin kórip otyrǵan ekologııalyq koef­fısıentti engizýde sonyń basy-qasynda bolǵan azamattardyń biri. – Osy jyldarda Araldyń bolashaǵy úshin Elbasy Nursultan Nazarbaev, Úkimet basshysy Kárim Másimov, Búkilálemdik banktiń tór­aǵasy Robert Zellık aýdany­myzda bolyp, halyqpen kezdesip, ómirlik mańyzy bar Kishi Araldy saqtap qalýdyń máselelerin sheshýdegi qam­qorlyqtary barshaǵa aıan. Qudaı qalasa, Elbasy bıyl da kúzge salym keledi dep kútilýde. Sol kezde keıbir túıindi máseleler sheshiledi dep úmittenip otyrmyz. Jalpy, Araldyń bolashaǵy zor. Aıtylǵan sózdiń bári birtindep aqıqatqa aınalyp kele jatyr. Sondyqtan mundaǵy qyzmet istegen kezimdi ómirimniń eń aıshyq­ty jyldary dep esepteımin, – dedi bizben áńgimesinde aýdan ákimi. Áńgime barysynda baıqaǵany­myz, Nákeń sózge sheshen, aǵyp tur. Eko­no­mıka, sharýashylyq, menedj­ment jaıyn bylaı qoıǵanda, ádebıet, tarıh­qa kelgende kózi jaınap, arqalana túsedi... ...Jumystan sharshap kelgeninde nemereleriniń tátti qylyqtary bo­ıyn sergitip, júregine qýanysh uıala­tady. Sondaıda “O, qudaı, osy ber­genińe táýbe”, dep shúkirshilik etedi Nákeń. ...Áne, tań bozaryp aty­sy­men, ol taǵy da jolǵa shyqty. Aına­la appaq qar... Baǵyty – órisi tórt túlik malǵa toly malshy aýyl­dary. Maqsaty –aýyl turǵyndary aldyn­da óziniń bir jyldyq esebin berý. Biz de el múddesi úshin zyr júgirip, kóptiń qurmetine bólenip júrgen isker basshyǵa sáttilik tiledik. Shymkentbaı JYLMAǴANBETOV, jýrnalıst. Erkin ÁBIL, Qyzylorda oblysy, Aral qalasy.