– Aıdos aǵa, batyrdyń rólin oınaǵysy keletinder kóp, biraq adamnyń qalaý-tilegi bar da, talant pen múmkindik degen dúnıe taǵy bar. Teatr men kınoda bahadúrler beınesiniń galereıasyn jasap kele birden-bir akter bolǵandyqtan, sizdiń ónerdegi amplýańyzdy osy tóńirekten izdegenimiz durys pa?
– Buryn óner aınalasynda júrgen rejısserler, akterler úshin «amplýa» óte mańyzdy bolatyn. Qazir osy uǵym óz-ózinen qasań tartyp, qaltarysta qalyp bara jatyr ma deımin. Nege? Adam bolyp jaralǵannan keıin oǵan búkil sezim tán: ol kúledi, jylaıdy, oılanady, opynady. Al teatrǵa kelgen akter «men salmaqty adam edim, satıralyq róldi oınaı almaımyn» dep qarap turmaıdy. Aktersiń be – oına. «Shyn palýanǵa ońy men soly bir» degendeı, eger akter kásibı bolsa, ol tragedııany da, komedııany da tańdap jatpastan, birdeı dárejede oınap shyǵady.
Nashar akter ǵana «men komedııalyq akter edim», bolmasa «qolaıyma tragedııa jaǵatyn edi» dep san túrli syltaý aıtyp, darynsyzdyǵyna túrli sebepti dálel qyp jatady. Shúkir, Máskeýdiń Shepkın atyndaǵy teatr ýchılıshesin támamdap jatqanda dıplomdyq jumysym bolǵan Borıs Godýnovtan bastap, kúni búginge deıin tek geroılardy ǵana oınap kele jatyr ekenmin. Amplýaǵa baılanyp qalǵan jerim joq, teatr basshylyǵy senim bildirdi me, aqtap shyǵýǵa tıispin.
– Geroı bolǵanda da baı-manap pen batyrdyń róline quıylyp túsesiz.
–Túr-tulǵasy, júris-turysy, daýysy daıyn akter turǵanda, rejısserler de batyrdy alystan izdep, áýre bolǵysy kelmeıdi. Teatr, eń aldymen, estetıkalyq tárbıesi joǵary turatyn oryn. Kórermen sahnadan qoby jaýyryn, apaıtós naǵyz batyrdy, qara sózden quıyn turǵyzatyn ot aýyz, oraq tildi naǵyz bıdi, kebeje qaryn, kerdeń baıdy kóremin dep keledi. Sahnadaǵy akter, ol jasaǵan beıne kórermenniń osy túsinigimen qabyspaı qalsa, onyń qaıtadan teatr esigin ashýy ekitalaı. Syrtqy uqsastyq óz aldyna, obrazdyń astaryn ashý úshin sol keıipkerdiń ishine kirip, jan dúnıesin keıipteı alýy bárinen de mańyzdy. «Rýhanı jańǵyrý» dep el endi ǵana jappaı aıta bastady. Al teatrdyń baıyrǵy zamandardan bergi mindetiniń ózi adamnyń rýhyn oıatý, rýhtandyra otyryp jasampazdyqqa, adam retinde jaqsy jaǵyna ózgerip, jańǵyrýyna qyzmet etý.
– Akterdiń taǵdyryn túri de, tulǵasy da emes, eń aldymen úni, daýysy sheshetinin kóp rette baıqap júrmiz. Eshkimge uqsamaıtyn barıton daýysyńyzdyń arqasynda radıodaǵy kishkentaı kórermenderge «Aıdos ata» atandyńyz, bul ózi áý bastan qoıylǵan daýys pa?
– Bir akterdiń daýysyn ustazy kásibı ádis-tásilmen qoıyp beredi, endi bir akter úzdiksiz daıyndyq arqyly óz daýysyn ózi tárbıelep alady. Osy daýys úshin kezinde talaı rejısserlermen aramyzda renish te boldy. «Sen nege daýysyńdy ózgertip sóıleısiń, óz tabıǵı daýysyńmen sóıle» deıdi maǵan. «Tárbıe» kórmegen, tabıǵı daýysym ekenine senbeıdi. Betime aıtpasa da, «qatynósek jigitter ne demes deısiń syrtymnan» dep Mahambet aqyn aıtqandaı, «Aıdos anaǵan elikteıdi, joq, myna bir akterge elikteıdi» dep tý syrtymnan sybyrlap aıtylǵan sóz qulaǵyma aragidik jetip jatady. Adam – pándá, al pándániń qaı sózine renjısiń? Birinshiden, men elikteıtin-solyqtaıtyn jastan baıaǵyda ótip ketkenmin. Ekinshiden, eshqashan eshkimge eliktep kórmeppin. О́ner degen – jantalas. Jaryp shyqsań – shyqtyń, shyqpasań – jutylasyń.
– Alpysqa aıaq bastyńyz, jutylmaı aman qalǵanyńyzǵa qaraǵanda qorǵanys qabiletińiz myqty boldy ǵoı?
– Negizi, baıaǵyda, jutylyp ketýim kerek edi, jutqylary keldi de, biraq tamaqtarynan ótpedim. Kóz aldyńyzǵa elestetińiz: óner degen – taý bolyp jınalǵan otynnyń janynda burq-sarq etip qaınap jatqan qara qazan. Otyn óshirmeı, árkim bir kelip, shoǵyn úrlep, ústine tamyzyq tastap, odan ári saqyrlatyp qaınata túsedi. Keıbiri laýlaǵan otqa, burq-burq etip qaınaǵan qazannyń býyna qarap turyp lázzat alatyn shyǵar. Al qazannan aýlaq, ózimmen-ózim júrgen mende kimniń ne aqysy bar? О́zimniń jumysymdy jaqsy kóremin, súıip atqaramyn, sahnadaǵy seriktesimdi bilemin, rólimdi bilemin. О́ner ortasyndaǵy alaýyzdyq, top-topqa bóliný túbi topalań astyrmaı tynbaıdy. Kezindegi qazaqtyń basyndaǵy túrli náýbet, qııamet, zobalań tap osy bólinýden boldy. Teń jartysy shybyndaı qyrylyp qalǵan qazaq tarıhtyń qandaı shyrǵalańynan ótpedi?
Jaraıdy, burynyraqta sanamyz tómen bolyp sazaıymyzdy tarttyq, nadandyqtan namysymyz taptalǵan bolar, al endigimizge ne joryq? Ekiniń biriniń joǵary bilimi bar, qolynda qos-qostan dıplomy júr, endeshe bólinýge bolmaıtynyn bilmeı me? «Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketetinin, tórteý túgel bolsa, tóbedegi keletinin» biledi, bile tura bólingenin qoımaıdy. Abaı «Qazaq ne nárseni ǵadet qylsa, ony ólgende ne bireýden qoryqqanynan qoıady» deıdi. О́lgende qoıatynymyz túsinikti ǵoı, óz aqylymyz ben parasatymyz jetpeıdi eken, endeshe qorqytyp qoıdyraıyq. Irilik tanytýdyń ornyna iritki salyp júretinderdi zańmen tizgindeıik. Bolashaqta yntymaqty ult bolyp qalamyz desek, muny toqtatý kerek. Búgingi turmysymyz, ómirimiz eshkimnen kem emes. Árıne, eger bólinbesek, budan da jaqsy ómir súrýimizge bolar edi. О́tkennen sabaq alar ýaqyt bolyp edi bu qazaqqa, nege oılanbaıdy, bilmeımin...
– «Qunanbaı» fılmi úshin tórt birdeı adam Memlekettik syılyq aldyńyzdar. Mártebeli ataqty kıno salasynan emes, ómir boıy qyzmet etip kele jatqan teatrdaǵy rólińiz úshin alǵanda tipti tamasha bolar ma edi degen oı keletini ras...
– Syılyq – bul seniń eńbegińniń nátıjesi. Teatrdaǵy rólderim úshin osy syılyqty bergende de, osylaı qabyldaǵan bolar edim. Eńbektiń jemisi, eńbektiń qýanyshy, basqa eshnárse emes. Syılyq meniń boıyma ne soıyma emes, eńbekke berilip tur. Bul fılmde Baraqty oınap, meniń de baǵym jandy. Kınodan alǵanym úshin esh ókinbeımin. О́ıtkeni birinshiden, tarıhı fılm. Ekinshiden, kerek fılm. Abaı sekildi ulyǵa ómir syılaǵanymen, kóleńkesinde kórinbeı kele jatqan Qunanbaı talaı jyldar tynystap jatyp qaıta tirildi. Osy ýaqytqa deıin qalyptasyp qalǵan túsinikten tysqary tulǵasymen tanyldy. Bul – rýhanı álemniń jańalyǵy.
– Biletin adamdar kınodan baǵyńyzdyń janyp júrgenin baıqaıdy. Ázirge Gollıvýdtyń fılmine túsken birinshi qazaq ózińiz bolyp tursyz. Álem kınosynyń búgingi táńirisi qıyrda jatqan sizdi qaıdan taýyp júr?
– Bul áńgimeni qozǵasam, ishimdegi ókpe-renishim de qosa qozǵalǵandaı bolady. 2014 jyly Almatyǵa Gollıvýdtan bir top prodıýser men rejısserden quralǵan top kelip: «Qazaqstanda Marko Polo týraly fılm túsiremiz», dedi. Keldi de, kastıng jarııalady. Sizge ótirik, maǵan shyn, aýzymen qus tistegen juldyzdarymyzdyń bári samsap sonda júripti. Batyrlar jyrynyń ishinen jaryp shyǵyp kelgendeı bileginiń bulshyq eti bultyńdaǵan ıyqty, jaýyryndy, Qobylandynyń naızasyndaı uzyn boıly jigitter, symbaty kelisti sulý qyzdar amerıkalyqtardyń synyna tótep berý úshin neshe kún boıy janyn salyp synaqtan ótip jatyr eken. Budan meniń habarym joq. Birde beıtanys qyz bala habarlasyp: «Siz kastıngke nege kelmeısiz?» deıdi. Mán-jaıdy túsingennen keıin bardym, qatystym. Tap kınosynaq jasalatyn kúni bizdiń ákemteatrǵa «Qas-qaǵym» spektaklin kórý úshin Vılnıýsten komıssııa keletin boldy. Ekeýiniń ýaqyty qatar kelip tur, ne istemek kerek?
Onyń ústinde aǵylshyn tilindegi mátindi de durystap jattamaǵan edim. «Tańerteń birinshi bolyp kireıin de, qaǵazǵa qarap oqyp bereıinshi» dep edim, sheteldikter oǵan da kelisti. Sóıtip attyń jaly, túıeniń qomynda, «úlgersem eken» degen nıetpen teatrǵa keletin komıssııany oılap turyp, ıkemge kelmeıtin shala-sharpy tilmen asyǵys-úsigis mátindi oqyp, sońǵy jaǵyn tipti jedeldete aıtyp, joǵary daýys ekpinimen aıaqtap edim, ústel jaǵalaı otyrǵan onshaqty amerıkalyq kınogerler oryndarynan turyp, qol soqty. Iltıpat qabyldap turýǵa ýaqyt joq, aldy-artyma qaramastan teatrǵa júgire jóneldim. Sóıtip oıda joq jerden gollıvýdtyqtardyń nazaryna men iliktim. Fılm Malaızııada túsirildi. On serııaly fılmniń birinshi serııasynda general Arýkanyń rólin oınadym. Arýka – Shyńǵyshannyń kezinen kele jatqan, urpaǵy Qubylaı hannyń áskerin bastaǵan, soǵystyń taktıkasyn jasaıtyn myqty qolbasshy bolǵan adam eken. Epızod emes, kórnekti ról.
Al endi ókpemdi aıtaıyn. Búkil álemniń eń áıgili ártisteriniń armanyna aınalǵan, qalaı da jolyn taýyp, baǵyndyrýdy maqsat etetin Gollıvýdtyń fılmine túsken tuńǵysh qazaq ekenmin, «e-e-e, Amerıka kınosyna iz tastaǵan alǵashqy qazaǵym-aı» dep elegen bir jan bolsashy. Tym-tyrys. Jaıshylyqta «atyp ketipti, asylyp qapty» dep kileń jamandyqty ǵana jarnama jasap, jarııalaǵansha asyq bolyp júgirip júretin jýrnalıster jaqsy jańalyqty qabyldaýǵa kelgende tas kereń, sý qarańǵy soqyr bolyp qalǵan ba, bir basylym máý demedi. Jaraıdy, ol fılmde men bolmaı-aq qoıaıyn, basqa bir akter tússinshi, biraq qazaq akteri, Qazaqstan azamaty oınap jatyr emes pe? Bul jańalyq emes pe sonda? Men osyǵan tańǵaldym. Jamandyqty izdeýdiń qajeti joq, pále-jala degen aıaqtyń astynda, al jaqsy jańalyq kúnde bola bermeıdi ǵoı, bir ýaq jurttan súıinshi surap, jaqsylyqty ónege qylsań qaıtti? Osyǵan qamyqtym.
– О́zderinde de azııat násildi akterler tolyp júrgende, muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy amerıkalyqtardyń jer túbindegi qazaq akterin ne úshin qajet qylǵanyn asa túsinińkiremeı otyrmyn...
– Ony túsinbeıtin túk te joq, olardy qazaq akterinen buryn, qazaq jeriniń tamyljyp turǵan tamasha tabıǵaty qyzyqtyrǵanǵa uqsaıdy. Sharyn shatqalynyń dańqy shartarapqa jaıylǵanyn sonda bildim. Kegen, Narynqoldy betke alǵannan-aq bıik taýdyń silemderine tańdaı qaǵyp, aýyzdaryn asha ózara aǵylshynsha áldeneni aıtyp kele jatqan olar, sonadaıdan menmundalap ashyq aspan astynda myńdaǵan jyldardan beri tabıǵattyń eń qatal minezine shydamdylyq tanytyp, shımaı-shımaı jartasty qamaldarynyń bir dińgegi de ketilmeı kele jatqan Jaratqannyń ǵajap syıy Sharyndy kórgende, múlde esteri shyǵyp ketti. Elim úshin, jerimniń sulýlyǵy úshin, Táńirdiń bizge osynshama baılyqty aıamaı qıyp bergeni úshin «Marko Polony» túsirgenderdiń aldynda keýdemdi kóterip, birinshi ret shyn marqaıdym.
– «Marko Polo» serıalyn kórip otyryp, Qubylaı hannyń ulynyń qol bastap, keskilesken qandy shaıqasqa kirip bara jatqanyn kórip, bizdegi bılikte júrgen azamattar túgili qatardaǵy shendilerdiń balalarynyń áskerge barmaıtynyn oıladyq. Otan, el, jer degen asqaq uǵymdardyń adam aıtsa sengisiz ózgeriske ushyraǵanyn osyndaı mysaldar baıqatady. Oıy da, boıy da alasaryp bara jatqan jigitterdiń qadir-qasıetin kóterýdiń qandaı jolyn kóresiz?
– Entelep kelgen jaýdyń entigin es jıǵyzbaı basqan Qubylaıdyń zamanyndaǵy erler men búginginiń jigitiniń basqa bolýy zańdylyq – araǵa túsken ǵasyrlar sebebi men saldaryn aqtap alady. Ol dáýirdiń baılyǵy – dóńgelep jatqan jer edi. Jerge talas, jer úshin bolǵan shaıqastar erlerdiń namysyn janydy, jigerine jiger qosyp, aıbatty, qaıratty qyldy. Tarıhı oqıǵalardyń betalysy men býyrqanysy erlerdi tabıǵı túrde soǵan qaraı yńǵaılap jaratty. Kim kúshti bolsa, ádilet pen shyndyq sonyń qolynda boldy. Soǵysta jeńý-jeńilý áskerdiń rýhyna baılanysty edi.
Makedonskııler ár sarbazdyń densaýlyǵyna deıin kóńil bólgeni sondaı, moınyna sarymsaqty tumar sııaqty ilip qoıǵan eken. Al búginginiń balasynyń kúsh-qýatynyń, adamı ar-ojdanynyń tómendep bara jatqany maǵan alypsatar zamannyń kinásinen bolyp otyrǵan sııaqty kórinetini bar. «Bıznes» dep búrkemelenetin, tıyn sanatqan bul alypsatarlyq «saýdada dostyq joq» degizip, jaqyndy jat, keshegi dosty búgin jaý jasap jatyr. Bıznestiń ósip-órkendetetin jaǵyna boı ursa jaqsy ǵoı, bir adamnyń qolynan tıynǵa alyp, basqaǵa áldeneshe ese artyq teńgege satyp, óz boıyndaǵy eń úlken baılyq – uıatyn da qosa satyp baıyp jatqandar búgingi týǵan jas balalardyń úlgi-ónege tutar tulǵasyna aınalǵany janǵa batady. Áskerdi ázireıil qylyp, teledıdardan kúnde bir tabytty kótergenderdi kórsetip jatqanda, aınalyp qashatyn uldardy kinálaýǵa bola ma?
Ol jerdegi tártipti júıege keltirip, keńestik kezdegideı kez kelgen ul bala boryshyn óteýdi armandaıtyndaı jaǵdaı jasap, nasıhatyn kúsheıtý kerek. Otbasynda ósip kele jatqan bir tal, eki tal uldy orynsyz erkeletkendi qoıyp, ilimdi-bilimdi bolyp ósýi úshin aıamaı qarjy salyp, jasynan eńbekke tárbıelegen durys. Bárin aıt ta, birin aıt, erke bolsa da, ebedeısiz bolsa da kiltin tapsa, bala tárbıege kóner-aý, aldymen ata-ananyń ózine tárbıe qajet pe deımin dál qazir...
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıgúl Ahanbaıqyzy,
«Egemen Qazaqstan»
