– Meniń osy uzaq ǵumyrymda kóz jetkizgen bir nársem, – degen-tin joǵarydaǵy júzdesýlerdiń birinde Dmıtrıı Fedorovıch, – ol adam zerdesiniń balalyq shaqtaǵy kórgen oqıǵalardy esh ýaqytta da umytpaıtyndyǵy. Shynymdy aıtaıyn, kúni keshegi bolǵan jaıttardyń kóbi qazir esimde joq, al biraq osydan 70 jyl burynǵy kórinister áli de kóz aldymda. Aıtshy, bul ne ǵajap, ne qudiret dep oılaısyń? Men, mine osyǵan tańǵalamyn.
Iá, ol úshin burynǵy Vernyı, keıingi Almatynyń tastaqty kóshelerinde qyzyl komıssar Dmıtrıı Fýrmanovtyń aýyzdyǵyn qarsh-qarsh shaınaǵan arǵymaqpen kishi stanısadaǵy qorǵanǵa qaraı jele jortyp bara jatqany, tóńkeris demony Lev Troskııdiń qazirgi Gogol kóshesindegi Ofıserler úıi mańaıyndaǵy gúlzarda pań ári tákappar keıippen serýen quryp júrgeni, ekonomıka máseleleriniń iri reformatory Aleksandr Chaıanovtyń Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýty stýdentteri aldynda tereńnen tolǵaı leksııa oqyp turǵany osy kúni keshe ǵana sııaqty bolyp kórinedi de turady.
Ras, Dmıtrıı Fýrmanov jónindegi este qalǵandaryn ol óziniń «Ejelgi Vernyıda», «Tańsári men sáske tústiń arasy» atty tarıhı romandarynda talapqa talǵam qoıa otyryp, barynsha shynshyldyqpen jazdym dep oılaıdy. Qalamgerdiń paıymdaýynsha qyzyl komıssardyń adamgershilikke, zııalylyqqa tán ıgi qasıetterimen qatar qate basqan qadamdary da bolǵan sııaqty. Ol onda Jetisý gýbernııasynyń tynys-tirshiligin orta ǵasyrdyń ar jaq, ber jaǵy retinde ǵana elestetip, Vernyı qalasyn qarańǵy, saýatsyz, jabaıy eldiń mekeni dep uqqandyǵy jáne osy túsiniginen ortalyqqa attanǵanynsha aıyǵa almaı ketkendigi. Daýyl aldyndaǵy tynyshtyq – tóńkeriske deıin Zenkov, Nedzveskıı, Bokın, Jandosov, Vınogradov, Báribaev sııaqty ozyq oıly jandardyń otany bolǵan Jetisý jeri aldyndaǵy Dmıtrıı Fýrmanovtyń keshirilmes kinási de, túzete almas qatesi de mine, osynda edi.
Dmıtrıı Fedorovıchtiń esinde «úzdiksiz tóńkeris» teoretıgi Lev Troskııdi de óziniń Almaty kóshelerinde qalaı kórgeni jaqsy saqtalynyp qalǵan. On úsh-on tórt jastaǵy kezi bolýy kerek, birde ol ákesi jazdyryp alyp oqıtyn «Sharýa» jýrnalynyń eski sandaryn qolyna alǵany bar. Sonyń bireýiniń muqabasynda qyrynan túsken buıra shash, dóńes muryn, shoqsha saqaldy adamnyń sýreti bar edi. Astynda «Úkimet múshesi – L.D.Troskıı» dep jazylǵan bul beıne onyń kóz aldynan kópke deıin ketpeı júrdi. Arada onshaqty kún ótkende anasy Mıtıany bazarǵa jumsaǵany bar. Sol kezdegi Gýbernator úıi dep atalatyn oramǵa jete bergende ol qolynda sándi trosy bar, taıynshadaı ıt jetektegen tórtpaq deneli adamdy kórip toqtaı qaldy. Qaraıdy, júrginshiniń óńi de, júzi de ózine tanys, keshe ǵana júzdesken jan sııaqty. «Qaıdan, qashan kórdim osy kisini?» – dep oılady jetkinshek onyń syrtynan kóz almaı turyp. Sol sátte Mıtıanyń esine jýrnal, ondaǵy sýret sap ete tústi. «Qoı qatelesken shyǵarmyn, – dep oılady bala kóńili, – Máskeýdegi Troskıı bul jerge qaıdan kelsin? Úkimet múshesi, ataqty adamnyń Almatyda ıt jetektep júrýi múmkin emes». Sóıtken de qolyn bir siltep bazarǵa qaraı kete bergen.
Biraq, arada úsh-tórt aı ótkende Mıtıa álgi adammen qala syrtyndaǵy Taýlyqyrat betkeıinde taǵy da kezdesip qaldy. Ol turatyn Sadovaıa kóshesiniń balalary bul jerge jyl saıyn búldirgen terýge kelip júretin. Osy joly da jetkinshekter ózderine tanys taý bókterine ertelete jetip, endi jıdek izdeı bergende jandarynan bir emes, úsh ıt ertken ańshy sopań etip shyǵa keldi. Úrpıisip qalǵan balalardy kórgen beısaýat júrginshi bularǵa jaqyn kelip, qorqýdyń qajeti joq ekenin, óziniń qoıan aýlap júrgenin, Lev Davıdovıch degen aǵalary bolatynyn aıtty da olarmen kádimgi eresek adamdar sııaqty sóılesip, áńgimeleskeni bar.
Arada bir jyldaı ýaqyt ótedi. Qystyń qyraýly bir kúninde Almaty men Bishkek arasyna kire tartatyn Mıtıanyń úlken aǵasy Parfıl úıge keshtete kelip mynadaı áńgime aıtady. Olar Qordaı asýyna jaqyndaǵanda omby qardan júre almaı toqtap qalǵan avtomashınany kóredi. Ony qorshaǵan jeti-segiz áskerı adam kirekeshterdi toqtatady da jaraý atty, júgi jeńil Parfıldiń shanasyna kabınadaǵy bir áıel men brezent jabylǵan kýzovtaǵy eki er adamdy ákep otyrǵyzyp, Bishkekke deıin aparyp salýdy talap etedi. Qalǵan shanalarǵa bólinip otyrǵan qyzyl áskerlerdiń bireýi jolda kirekeshterge bul ákele jatqan adamdary Lev Davıdovıch Troskıı degen saıası tutqynnyń ózi jáne zaıyby men balasy ekenin aıtyp qalady. Aǵasy bul jaıdy baıandaǵanda buǵan deıin boıy ósip, oıy erjetken Mıtıa álgi adamnyń osy qalada byltyrdan beri aıdaýda júrgen Troskııdiń naq ózi ekenin biledi. Iá, kirekesh Parfıldiń aıtqanynyń bári de ras bolatyn. Sebebi Troskıı 1929 jylǵy 22 qańtarda ortalyqtan kelgen zildi nusqaýǵa sáıkes ózi munda týra bir jyl bolǵan Almatymen eriksiz qoshtasyp, GPÝ qyzmetkerleriniń qyraǵy kúzetimen Bishkekke attandyrylǵan. Sodan keıin ol Tashkent-Máskeý poıyzyna otyrǵyzylyp, Aqtóbege, odan Astrahanǵa, aqyry 12 aqpanda «Ilıch» jolaýshylar kemesimen Qara teńiz arqyly Túrkııaǵa syrttatylyp jiberilgeni málim.
Dmıtrıı Fedorovıchtiń jastyq shaǵyndaǵy ómir jolynda erekshe iz qaldyrǵan adamdardyń biri – esimi ǵylymda kóp jyldar boıy ádiletsizdikpen atalmaı kelgen iri ekonomıst-ǵalym Aleksandr Vasılevıch Chaıanov edi. Taǵdyr bul adammen ony Almaty aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń aýdıtorııasynda jolyqtyrdy. Táýelsiz oı-pikiri úshin jazyqsyz jazalaýǵa ushyrap, ortalyqtan Almatyǵa jer aýdarylyp kelgen Aleksandr Vasılevıch Chaıanov atalmysh ınstıtýttyń jemis-jıdek fakýltetinde oqıtyn buǵan jáne Sergeı Kalmykov, Aıman Janǵalıev, Aleksandr Gýkasıan sııaqty stýdent dostaryna statıstıka páninen sabaq beretin. Osy jerde ǵoı názik jandy, ónerden habary mol professordyń jas Mıtıanyń ádebıetke degen beıimdiligin baıqap: «Antık dáýirindegi uly aqyndardyń biri Vırgılıı baý-baqsha álemi týraly paıymdaýlaryn poezııa qudiretimen kestelep, tanymdyq kitap jazǵan. Sen de dıplom jumysyńdy óleńmen órnekte, óleńmen baıanda. Aýyl sharýashylyǵyna qajet mamandyǵyńa poezııa kózimen, poezııa sazymen qara. Sonda seniń boıyńdy rýhanı jutańdyq bılemeıdi», dep aıtqany.
Iá, Aleksandr Vasılevıch Chaıanov jalǵyz ekonomıka máselesiniń bilgiri ǵana emes, óner men ǵylymnyń kóptegen salalarynan mol habary bar ǵajaıyp adam bolatyn. Ol osy Almaty aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda oqytýshy bolyp júrip «Kooperasııa týraly» degen ataqty eńbegin jazdy, kóp jyldar boıy ózi tirnektep jınaǵan Eýropa beıneleý ónerindegi gravıýra týyndylaryn zertteýmen aınalysty. Jaqsy kóretin súıikti shákirti Dmıtrııge ınstıtýtty támamdar tusynda ol Alfred Dıýrerdiń «Tórt peri» atty gravıýrasyn syılaǵany bar. Aleksandr Vasılevıch Chaıanovtyń sol eskertkishi jazýshynyń úıinde kúni búginge deıin bar eken. Osy uzaq ǵumyrynda onyń óziniń jeke basynda da, otbasynda da qıyn jaǵdaılar bolmaı qalǵan joq. Biraq sonyń bárine de qaramaı Dmıtrıı Fedorovıch atalmysh kartınany aıaýly ustazynyń kózindeı kórip, qasterleı saqtap kelipti.
Joǵaryda biz ózimiz sóz etip otyrǵan keıipkerimizdiń ádebıet, jýrnalıstıka, tarıh salalaryn qamtıtyn gýmanıtarlyq baǵyttaǵy joǵary oqý ornyn emes, aýyl sharýashylyǵy mamandaryn daıarlaıtyn ınstıtýtqa túsip, sony támamdaǵanyn sóz arasynda aıtyp óttik qoı dep oılaımyz. Kóp jurt onyń ómirbaıanyndaǵy osy bir jaıdy bile de bermeıdi jáne oǵan onsha mán berip te kórgen emes. Al baıyppen baǵdarlap qarasaq, bul Jetisý sııaqty shyryshy buzylmaǵan arda tabıǵat aıasynda týyp-ósken onyń qasıetti Jer-ananyń janashyry bolsam, sonyń tylsym syrlaryn ashsam degen júrekjardy armany edi. Sodan keıin, ıá, sodan keıin bul mamandyq oǵan qorshaǵan ortany jete bilý, ómirdi tereń taný úshin de kerek bolatyn. Osyndaı romantıkamen, entýzıazmmen jigerlengen ol jáne onyń dostaryna 30-shy jyldardyń bas kezinde Almatydan Máskeý túbindegi Kozlovo selosyna baryp, Búkilodaqtyq baǵbanata Ivan Vladımırovıch Mıchýrınge jolyqqandarynyń ózi kezdeısoq oqıǵa emes.
– Alys saparǵa degen jol qarajatyn tabý úshin sabaqtan keıingi bos ýaqytymyzda jaldanyp jumys isteýge týra keldi, – dep edi Dmıtrıı Fedorovıch sol 1932 jylǵy oqıǵany oılana eske alyp. – Ol kezde Almatydaǵy qyzý qarqynmen júrip jatqan qurylystyń biri qazirgi Bógenbaı men Panfılov kósheleriniń qıylysyndaǵy Túrkisib temir joly basqarmasynyń keńsesi-tin. Mine, biz sonda baryp jer qazdyq, kirpish tasyp, taqtaı túsirdik. Aqyry jetkilikti qarajat jınadyq-aý degen kezde saparǵa attanýǵa bel baıladyq.
Máskeý mańyna jetken soń Kozlovo selosyndaǵy baǵbanatanyń úıin taýyp alý almatylyq stýdentterge onsha qıynǵa túsken joq. Biraq ústi-ústine kele beretin delegasııalardan ábden zapy bolǵan kinámshil qart bulardy da sondaı shýlyǵan toptyń biri dep oılady ma, qaıdam, áıteýir olardy qabyldap, áńgimelesýden múldem bas tartypty. Sonda stýdent-entýzıastar ne istegen deısizder ǵoı. Úı ıesi bizben qashan júzdesip, áńgimeleskenshe ketpeımiz dep kelisedi de besedkaǵa jaıǵasyp jatyp alady. Tús bolady. Kesh te batady. Bir mezette jıekti qara qalpaǵyn mılyǵyna túsire kıgen taramys deneli qarttyń bularǵa qaraı bettep kele jatqany baıqalady. Sol jerde áńgime tıegi aǵytyldy-aı deısiz. Ivan Vladımırovıch Jetisý ólkesin akademık Vavılovtyń «Dúnıe júzindegi qolaıly tabıǵat ortalary» teorııasy boıynsha syrttaı biledi eken. Pikir alysý tań atyp, taýyq shaqyrǵansha tolastamaıdy. Ertesinde qart baǵban bularǵa óziniń jemis aǵashtary egilgen tájirıbe baǵyn kórsetip, bir aptaǵa jumys isteýge qaldyrady. Al merzimdi ýaqyt bitip, stýdentter elge qaıtar kezde ol qazaqstandyq stýdentterdi óte jaqsy kórip qalǵanyn aıtyp, bularmen qımaı qoshtasady.
О́z kezinde qalyń jurtshylyq Dmıtrıı Fedorovıch Snegındi beldi prozashy, qara sózdiń maıtalman sheberi retinde jaqsy bildi. Oǵan jazýshynyń «Shalǵaı shepte», «Parlamenterler reıhstagtan shyǵyp keledi», «Kútý», «Ejelgi Vernyıda», «Tańsári men sáske tústiń arasy» sııaqty ár jyldary jazǵan roman, povesteri anyq dálel. Biraq onyń úlken ádebıetke keler joldaǵy alǵashqy qadamyn sulýlyq pen náziktik mýzasy – poezııadan bastap, joǵarydaǵy prozalyq shyǵarmalarynyń aldynda «Shyǵystan soqqan samal jel» (1934 j.), «Jetisý» (1936 j.) sııaqty eki-úsh jyr jınaǵan shyǵarǵandyǵyn, aqıyq aqyn Ilııas Jansúgirov pen jyr dúldúli Nurlybek Baımuratovtyń shyǵarmalarynyń orys tilindegi tabandy aýdarmashysy bolǵandyǵyn qazir osy bárimiz derlik túgel bile beremiz be? Joq. Mine, bul da onyń kóp qyrly tvorchestvosynyń bir qaınar kózi bolsa kerek.
– Sizdiń eń alǵashqy shyǵarmańyzdyń baspasózde jarııalanýyna kim yqpal etti jáne «Poselýev» degen áý bastaǵy týma, tól famılııańyzdyń ornyna «Snegın» atty bárimizge belgili psevdonımdi tańdap alýyńyzǵa ne sebep boldy? – degen edik biz jazýshymen áńgime barysynda.
– Shynymdy aıtsam, bul eki nársege bir-aq adam sebepshi boldy ǵoı dep oılaımyn, – degen-tin Dmıtrıı Fedorovıch joǵarydaǵy saýalǵa. – Ol – jýrnalıst Vıktor Cherkesov. Osy bir aqkóńil janmen 30-shy jyldardyń bas kezinde men Almatydaǵy kásipodaqtar klýbynda qurylǵan jas ádebıetshiler úıirmesinde tanysqan bolatynmyn. Sol kezderi «Sovetskaıa step» (qazirgi «Kazahstanskaıa pravda») gazetinde jumys isteıtin ol shekten tys uıalshaqtyǵym men jasqanshaqtyǵymdy sezdi-aý deımin bir kúni: «Seniń óleńderiń eshkimdikinen de kem emes. Nege gazet-jýrnaldarǵa usynbaı júrsiń? Munyń jaramaıdy? Synshylardan seskenseń búrkenshik famılııamen jarııalap kóreıik. Sonda seniń kim ekenińdi eshkim de bilmeıdi. Ondaı dástúrdiń qazirgi keńes ádebıetinde bar ekenin kim joqqa shyǵarady? Oılap qarashy, Gorkıı, Bednyı... Bul olardyń shyn famılııalary emes, búrkenshik esimi», dedi. Sodan ol ekeýmiz álgi jerde ári aqyldasyp, beri aqyldasyp baspasózge meniń ataman Annenkovtiń qandy qyrǵyny týraly jazylǵan poemamnyń bir taraýyn usynýdy uıǵardyq. Al psevdonımge kelgende esime aqyn Sergeı Esenınniń ózim taıaýda ǵana oqyǵan «Anna Snegına» poemasy oraldy da, «Snegın» degen famılııany tańdaǵanym durys shyǵar degen sheshimge keldim. Sodan arada aı, odan keıin arbanyń dóńgelegindeı aınalyp jyl ótkende Vıktor Cherkesovtiń qýanyshy qoınyna syımaı alaqaılap jetkenin kórseń. Kózi kúlim qaqqan ol qolyma «Qazaqstan» (qazirgi «Prostor») jýrnalynyń 1933 jylǵy 1-sanyn ustatty da basylymnyń jýan ortasynan oryn tepken Dmıtrıı Snegın degen aqynnyń poema taraýlaryn kórsetti. Áńgimeniń toqeteri, sodan bergi 64 jyl boıy men mine, osy famılııamen shyǵyp kelemin.
...Qart qalamger osy sózderdi aıtqanda bir sátke únsiz qalǵan. Meniń kógildir kózinen áli nury taıa qoımaǵan, denesinde artyq et joq, kókiregi kóregen, aqyly aıdyn áńgime ıesine baıyppen barlaı qarap biraz otyrǵanym esimde.
– Adam ómirinde óziniń bir juldyzdy sátteri bolady, – degen sonda oıyn jınaqtap alyp qaıta til qatqan Dmıtrıı Fedorovıch. – Meniń juldyzdy sátim Qazaqstanda týǵanym, qazaq halqynyń Muhtar, Ǵabıt, Sábıt, Baýyrjan sııaqty perzentterimen taǵdyrlas, syrlas bolǵanym dep esepteımin. Bul ǵajaıyp jandar týraly qazir uzaq ta qyzyqty áńgimeler aıtýyma bolar edi. Biraq oǵan ýaqyt kerek qoı. Solaı emes pe? Sondyqtan olarǵa men bir-bir sózben tómendegideı anyqtama bergim kelip tur. Muhtar degende ony bir sózben «ǵulama» dep beıneleýge bolady. Ǵabıtti – «zerger», Sábıtti – «halyq» der edim. Al Baýyrjanǵa «ar-namys» degen teńeý laıyq. О́kinishke qaraı, osy aıaýly jandardyń bári qazir bizdiń aramyzda joq. Olardy ómirdiń qatal aǵysy tirshilik jaǵalaýynan julyp alyp ketkeli qashan... Osyny oılaǵanda ózegiń órtenedi. Tiri júrgen meniń mindetim – solar jóninde estelik jazý. Ony bastadym dep te aıtýyma bolady. Máselen, Baýyrjan qaıtys bolarynyń az-aq aldynda jeke arhıviniń úlken bir bóligin maǵan berip, amanattap ketti. Qazir men maıdandas dosymnyń sol tapsyrmasyn bir júıege túsirip, bitirýge taıaý qaldym. О́mir bolsa Muhtar, Ǵabıt, Sábıttiń amanattaryn da oryndaıtynyma kúmánim joq. Tek qudaı men sııaqty qart adamnyń kóretin kózi men aqylynan aıyrmasyn deńiz.
Osylaı degen úı ıesi meniń qolyma 1981 jyly «Jazýshy» baspasynan shyqqan 5 tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn ustatqan edi. Úıge kelip qaraǵanymda, alǵashqy kitaptyń ishki betinen mynadaı sózderdi oqydym. «Dorogoı Janbolat! Rad byl s vamı poznakomıtsıa, – ýlybchıvym, otzyvchıvym ı pytlıvym chelovekom. Ot vseı dýshı jelaıý vam, dolgogo ı plodotvornogo tvorcheskogo pýtı na lıteratýrnom poprıshe. Obnımaıý. Vash zemlıak Dm.Snegın. 9 noıabrıa 1992 g.»
Dmıtrıı Fedorovıchpen Almatydan Astanaǵa kóshkenshe baılanysymyz úzilgen joq. Habarlasyp, hal-jaǵdaı surasyp turdyq. 1999 jyldyń kúzindegi Respýblıka kúni qarsańynda men ol kisi týraly «Otandas» atty shaǵyn maqala jazdym. Ony ol kisi kóripti. Muny qart qalamgerdiń maǵan arnap Shota Ýálıhanov aǵamyzdan elordaǵa berip jibergen hatynan oqyp bildim. Onda: «...Seniń men jónindegi gazet betinde bildirgen lebizińdi oqyp, rıza boldym. Umytpaǵanyńa raqmet! Otbasyńa bereke-birlik, ózińe shyǵarmashylyq tabys tileımin. Dm.Snegın. 1999 jyl. 27 qazan. Almaty», dep jazylypty. Sol kezde qarııa 87-de edi. Sodan keıin arada biraz ýaqyt ótken soń, ıaǵnı 2001 jyly Astanaǵa ol kisiniń qaıtys bolǵany týraly habar keldi.
...Dmıtrıı Fedorovıch Snegın. Ol – qazaq halqynyń rýhanı murasyn biliktilikpen, janashyrlyqpen zertteýshi Radlov, Potanın sııaqty orys zııalylarynyń izbasary edi. Halqymyzdyń aıaýly uldary Toqash, Oraz, Jubanysh, Baýyrjan sııaqty tulǵalardyń kúrmeýi kóp kúrdeli ómirin óz shyǵarmalarynda shynshyldyqpen sýrettep, olardy orys oqyrmandaryna alǵash tanystyrǵan birden-bir kórkemsóz sheberi bolatyn. Buǵan qosa bul aıaýly jan ana tilimizdiń memlekettik mártebe alýyna bel sheshe kirisip, úmit ustaranyń júzinde turǵan kezde: «Eger men búgin, dál qazir qazaq tiliniń taǵdyryna ara túspesem, onda meni ustazym Muhtar Áýezovtiń, maıdandas dosym Baýyrjan Momyshulynyń arýaǵy keshirmeıdi», dep óz oıyn qandastarynyń aldynda jaltaqtamaı ashyq aıtyp, týra bıde týǵandyq joq ekenin tanytqan qaıratker-tin. Toqeterin aıtqanda, biz úshin Dıma, Mıtıa, Metreı aǵa atalynyp ketken bul ǵazız jan Qazaqstandaǵy óz nanyn adal jegen birden-bir orys azamaty boldy.
Janbolat AÝPBAEV,
«Egemen Qazaqstan»
ASTANA
Sýretterde: 1.Polk komandıri B.Momyshuly men batareıa komandıri D.Snegın. 8-gvardııalyq dıvızııa, Holm qalasy, 1942 jyl; 2. D.Snegınniń qoltańbasy.
