Shyǵys Eýropa Shyǵysqa kóz tigedi

Sa­rap­shylardyń aıtýynsha,­ soń­ǵy­ ýaqytta Eýropalyq odaq­ eko­­­nomıkasy (eýropalyq ól­shem­ boıynsha) joǵary ósimge qol­ jetkizip, Taıaý Shyǵys pen­ Sol­­tústik Afrıkadan tolas­syz aǵylǵan mıgranttar tasqy­ny­nan sál tynystap, jedel kúsh jııa bastady. Eýropalyq Or­talyq bank tóraǵasy Marıo Dra­­­gıdiń pikirinshe, eýroaımaq eko­­nomıkasynyń ósimi sońǵy 20 jyl ishindegi eń joǵary dá­re­jege jetip, ústimizdegi jyl­­­dyń úshinshi toqsanynda ame­rıkalyq ekonomıkalyq ósim kór­­setkishterinen asyp tús­ken kórinedi. Eýropalyq odaq je­tek­shileriniń kóńiline qanat bi­tirip otyrǵan taǵy bir jetis­tik, Germanııa sııaqty iri ekono­mı­kalardyń ósimimen birge, daǵ­darystan turalaǵan Italııa eko­nomıkasy sııaqty ortasha deń­geıdegi ekonomıkalardyń da jo­ǵary ósim kórsetkishterine qol jet­­kizýi bolyp otyr.

Ásirese, Shyǵys Eýropa el­derindegi ekonomıkalyq ósim­niń joǵary qarqyny sarapshylardy tańdandyrýda. Máselen, ústimizdegi jyl­dyń úshinshi toq­sa­­nynyń qorytyndysy boıyn­sha Rýmynııa eliniń ekonomıkasy 8,8 paıyz ósimge qol jetkizdi. Bul eýropalyq ólshem boıynsha rekordtyq kórsetkish bolyp tabylady. Polsha jáne Che­hııa elderiniń ekonomıkasy da buryn-sońdy bolmaǵan qar­­qynmen damyp, úshinshi toq­­­sandy 5 paıyzdan joǵary ósim­men aıaq­tady. Shyǵys Eýropa elde­rindegi ekonomıkalyq ósim­niń jo­ǵary deńgeıi tórtinshi toq­sanda da qarqynynan jańy­lar emes. Jalpy, eýroaımaq eko­­­no­­mıkasynyń ósimi úshinshi toq­san­nyń qorytyndysy boıynsha 2,5 paıyzdan asyp tústi.

Osy rette Eýropalyq odaq degenimiz ne ekenine qysqasha toqtalyp ótken artyq bolmas. Kári qurylyqtyń damyǵan mem­leketteri osydan 40 jyldan astam ýaqyt buryn EO-nyń ir­ge­tasyn qalady. Aldymen bul odaq alty memlekettiń (Bel­gııa, Germanııa, Italııa, Lıýk­sembýrg, Nıderland jáne Fran­­­sııa) basyn biriktirse, bú­ginde bul ıntegrasııalyq qu­ry­­lymǵa kári qurylyqtyń 28 memleketi múshe bolyp ta­by­lady. Quramyna kiretin mem­leketterdiń ekonomıkalyq damý deńgeıiniń ártúrli bolýyna qaramastan, EO 500 mıllıonnan astam adamdy biriktiretin álemdegi eń baı ekonomıkalyq odaq bolyp tabylady. Onyń birikken IJО́ kólemi 15 trıllıon AQSh dollarynan astam qarjyny quraıdy. Bul álemniń eń iri ekonomıkasy – AQSh-tyń ishki jalpy óniminiń kólemine para-par. Ekonomıkalyq odaq 1992 jyly Maastrıht sharty boıynsha zańdy túrde bekitilgen. Soǵan sáıkes ortaq rynok jáne ortaq valıýta jumys isteıdi. EO-ǵa múshe elderdiń is júzinde ekonomıkalyq táýelsizdigi shektelgen. Eýropalyq odaqtyń ekonomıkalyq saıasatyn bir or­ta­lyqtan Brıýssel júrgizip oty­ra­dy.

Eýropalyq odaq quramyn­daǵy Shyǵys Eýropa elderi eko­nomıkasynyń sońǵy kezeń­degi joǵary qarqynmen damýy Brıýs­seldi bir jaǵynan qýant­sa, ekinshi jaǵynan erekshe alań­datyp otyr. Onyń eń basty sebe­bi, sońǵy ýaqytta Shyǵys Eýro­pa­ elderine Qytaıdyń ekonomı­kalyq yqpaly kúsheıip barady. Brıýssel 16+1 formatyndaǵy platformany Qytaı tarapy birikken Eýropanyń berik ere­jelerin álsiretý úshin paıdalanyp kete me degen senimsizdik tanytady. Brıýsseldiń bul kúdi­gi negizsiz de emes. Qytaıdyń eko­­no­mıkalyq áleýeti men she­tel­­derdiń ınfraqurylymdyq jo­balaryn qarjylandyrýǵa degen qulshynysy jyldan-jyl­­ǵa artyp keledi. Al Shyǵys Eýro­panyń kedeı elderi úshin eko­nomıkalyq damý ke­ze­ńi qar­­­qyndap turǵan kezde­ Qy­­­taı ınvestısııasy aýa­daı qa­jet. 16+1 formatyna kiretin Vengrııa, Bolgarııa, Rýmy­nııa, Polsha, Bosnııa jáne Ger­segovına, Serbııa, Horvatııa, Slo­­venııa, Slovakııa, Albanııa, Ma­kedonııa, Chernogorııa, Che­hııa, Lıtva, Latvııa jáne Esto­nııa memleketteri QHR-men ty­ǵyz ekonomıkalyq baıla­nys ja­­saǵannan utpasa, utylmaı­tynyna senimdi. Tipti olar Qy­taımen ekonomıkalyq qarym-qatynasty odan ári damytýǵa erekshe qulshynys tanytýda. Máselen, Vengrııa sońǵy ýaqytta Aspanasty elimen baılanysqan ekonomıkalyq yntymaqtastyqqa – «Shyǵysqa ashylǵan tereze» dep baǵa berse, Serbııa – «Aspanasty elimen shynaıy dostyq jemisi», al Polsha bul ekonomıkalyq qarym-qatynasty «sheksiz múm­kindik» dep baǵalaýda.
Bul rette Vengrııanyń pre­mer-mınıstri Vıktor Or­ban «Álemdik ekonomıkanyń qoz­ǵaýshy kúshi Batystan Shyǵys­qa, Atlantıkadan Tynyq muhıty aımaǵyna aýyp barady. Batysta bul qubylysty baıqamaýǵa tyrysady, biraq ol aǵattyq. Bul meniń ǵana pikirim emes, bul – fakt», dep atap kórsetti. «Qyt­aı úshin Shyǵys Eýropanyń 16 memleketi saýda-sattyq árip­tester ǵana emes, sonymen birg­e Eýropalyq odaqqa aparatyn al­tyn kópir», – deıdi CSIS or­talyǵy azııalyq jobasynyń dırek­tory Djonatan Hıllman.

Qalaı bolǵanda da, Qytaı Shyǵys Eýropa elderine ın­ves­­tısııa salýǵa barynsha­ qul­shynys tanytyp otyr. Al 16+1 formatyndaǵy elder ­úshin Qy­taı ınvestısııasy ınfra­qury­lymdyq jobalardy jandandyryp, ekonomıkalyq ósimge qol jet­kizýdiń birden-bir tıimdi kó­zine aınaldy. Vashıngtondaǵy Halyq­aralyq strategııalyq zert­­teýler ortalyǵynyń (CSIS) má­li­meti boıynsha, 2012 jyldan beri Eýropanyń osy 16 mem­leketine salynǵan QHR ınves­tısııasy 15 mıllıard dollardan asqan eken. Aldaǵy ýaqytta Ser­bııa ınfraqurylymdyq jobalar úshin Qytaıdan – 1,9 mıllıard, Vengrııa – 1,5 mıllıard, Chehııa 3 mıllıard ınvestısııa tartqaly otyr.

Ekonomıkaǵa salynǵan she­tel­dik ınvestısııalar Shyǵys Eýropa elderiniń qarjylyq jaǵ­daıyn jaqsartyp, bankteriniń tabyspen jumys isteýine jaǵ­daı týǵyzdy. Bloomberg agent­tiginiń málimdeýinshe, Shyǵys Eýropanyń bank sektory bıylǵy jyldy óte joǵary tabyspen qory­tyn­dylamaq. Máselen, ústi­mizdegi jyl­dyń ótken toǵyz aıynyń qo­ry­tyndysy bo­ıyn­sha, Polsha bankteriniń jal­­py taza tabysy 8 paıyz ósse, Vengrııanyń OTR banki osy merzim ishinde tabysyn 20 ­paıyz­ǵa arttyrdy. Shyǵys Eýro­pa elderi bankteriniń tabysty jumys isteýi turǵyndardyń banktegi depozıtterin kóbeıtýge múmkindik berdi. Bul óz kezeginde halyqtyń tutynýshylyq suranysyn arttyryp, ishki rynoktyń qarqyndy damýyna qozǵaý saldy.

Eýropalyq odaq memleketteri ekonomıkadaǵy qazirgi qarqyndy ósimdi eldiń áleýmettik salasynyń onsyz da jo­ǵary áleýetin arttyrýǵa baǵyt­tamaq. Naq osy másele Geteborg qalasynda ótken Eý­ropalyq odaq elderiniń sam­­mı­tinde jan-jaqty tilge tıek etildi. Sarapshylardyń biraýyz­dy pikiri boıynsha, Eýro­padaǵy ekonomıkalyq tabys­ty damý úrdisi kelesi jyly da jal­ǵasyn ta­bady. 

Eýropalyq odaq ekono­mıka­synyń jandanýy Qazaqstan eko­nomıkasy úshin de tıimdi bol­maq. Sebebi EO Qazaqstannyń eń­ iri saýda-ekonomıkalyq jáne ın­ves­­tısııalyq seriktesi bolyp tabylady. Máselen, «RFSA reı­tıngtik agenttigi» AQ-tyń deregi boıynsh, Qazaqstan 2005 jyldan 2017 jylǵa deıin ekonomıkasyna 243 mıllıard tikeleı shetel ınvestısııasyn tartsa, onyń teń jartysyna jýyǵy Eýropalyq odaqtyń úlesine tıedi eken. Endeshe bul iri ekonomıkanyń damý qarqyny artsa, elimizdiń ekonomıkasyna da tyń serpin ákeletini daýsyz.

Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan»