Foto: JI kómegimen jasaldy
Mınıstrlik usynysyndaǵy merzimge qatysty qoǵam pikiri bir arnada qabyspaıdy. Sebebi eldiń ár azamatyn qamtıtyn salada – sapaly bilim berýdi qalyptastyrýǵa «2+2» ýaqyt aralyǵy jetkilikti me, basqarýdaǵy turaqsyzdyq bilim sapasyn turalatpaı ma degen saýal týyndaýy zańdy.
Reforma reti: О́zgeris ne úshin qajet?
Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimetinshe, 2025 jylǵy attestasııada dırektor laýazymyna úmitkerlerdiń 79%-y testileýden óte almaı, daıyndyq deńgeıiniń tómendigin kórsetken. Al 8 048 mekteptiń 490-ynda dırektor orny bos bolsa, 810 mektepti ýaqytsha atqarýshylar basqaryp otyr. Sondaı-aq mektep tizgindegin tulǵalardyń aıtarlyqtaı bóligi bilim ordasynda 10-20 jyldan asa turaqtap qalǵan. Mundaı úrdis bilim berý salasyndaǵy jańashyldyqtarǵa pedagogterdiń enjar qaraýyna túrtki bolýy da yqtımal. Ári mınıstr Juldyz Súleımenova «Mektep dırektorlyǵy – ómir boıy atqaratyn laýazym emes, belgili merzimge berilgen basqarý mıssııasy. Al bilikti basqarýshy tájirıbesin kelesi mektepte de synap kórýi tıis», dep atap ótti.
Joǵary bilim berýdi damytý ulttyq ortalyǵynyń aqparattyq-taldaý ofısiniń jetekshisi, bilim berý isiniń sarapshysy Qaısar Tursynǵoja reformanyń maqsaty – esep berýdi júıeleý, basqarý korpýsyn jańartý, talantty ustazdarǵa mansaptyq jol ashý ekeni aıqyn, baǵyt durys bolǵanmen, másele merzimde ekenin alǵa tartty. Sarapshy halyqaralyq ǵylymı tájirıbe men bedeldi zertteýler 4 jyl mektepti transformasııalaý úshin tym qysqa merzim ekenin meńzeıtinin jetkizdi. Qaısar Bolatbaıuly paıymyn 4 talap negizinde taldap berdi.
Ǵylym, bilim jáne Konstıtýsııa: Qazaqstannyń jańa baǵytynyń úsh tiregi
«Halyqaralyq sarapshylar mekteptiń ishki mádenıeti men bilim sapasyn túbegeıli ózgertý úshin keminde 5-7 jyl qajet ekenine nazar aýdartady.
«Kirý-shyǵý» shyǵyny: Mıllerdiń Soltústik Karolına derekterin taldaǵan zertteýine saı, jańa basshy kelgen alǵashqy 2 jylda oqýshylardyń úlgerimi tómendep, tek 5-shi jyldyń aıaǵynda ǵana bastapqy deńgeıine qaıta oralady. Iаǵnı, 4 jyldyń jartysy tek «qalpyna keltirýmen» ótedi.
Meta-analız: Reddıng pen Ngýenniń 35 zertteýge negizdelgen meta-analızi mektep transformasııasynyń alǵashqy nyshandary tek 2-4 jyl aralyǵynda ǵana baıqala bastaıtynyn kórsetti. Demek, dırektordy eki jyldan soń baǵalaý – jańa týǵan sábıdiń júrip ketýin kútkenmen birdeı asyǵystyq. Ǵalymdar sheshim qabyldaýshy tulǵalardy (saıasatkerlerdi) nátıje kútý máselesinde sabyrlylyq tanytýǵa shaqyrady.
EYDU standarty: TALIS 2018 zertteýine sáıkes, damyǵan elderde dırektordyń bir mekteptegi ortasha merzimi – 6,7 jyl, jalpy dırektorlyq tájirıbesi – 9,7 jyl. Usynylyp otyrǵan «2+2» formýlasy bul kórsetkishten 40%-ǵa qysqa. Hargrıvz ben Fınktiń «Sustainable Leadership» eńbegi bul oıdy dóp basty: «Myqty dırektordy nashar mektepke jiberip, 3 jyldan soń aýystyrý – turaqty jetistikke aparmaıdy».
«Dırektordyń ketýin kútý» fenomeni: Eger muǵalimder ujymy basshynyń 2-4 jylda ketetinin bilse, olar reformalarǵa únsiz qarsylyq tanytyp, «bul da keter, bastamasy da óler» degen enjar kúıge túsedi. Bul – «waiting out the principal» dep atalatyn fenomen. Dırektorlardyń jıi aýysýy muǵalimderdiń de ketýin údetip, uzaq merzimdi kezeńde oqýshylar úlgerimine keri áserin tıgizbeı qoımaıdy», deıdi ol.
Dırektorlar rotasııasy: Álem elderindegi merzim qandaı?
Bilim salasyndaǵy nátıjeli reformalaryn selkeýsiz sanaıtyn Sıngapýrda mektep dırektorlaryn rotasııalaý merzimi – 5-7 jyl. Eskereri, atalǵan elde bilim uıasynyń basshylaryn taǵaıyndamas buryn 6 aılyq LEP daıyndyq baǵdarlamasy júrgiziledi. Al PISA nátıjeleri turaqty túrde joǵary deńgeıdegi Fınlıandııada mindetti rotasııa merzimi belgilenbegen. Bilim men tárbıe toǵysqan Japonııa memlekettik mektepter arasyndaǵy teńdikti saqtaý úshin 3-5 jyldyq merzimdi aıqyndaǵan. Ońtústik Koreıa myqty dırektorlardyń elıtalyq mektepterde shoǵyrlanýyn shekteý úshin 4+4 jyldy naqtylaǵan. Alyp AQSh-ta merzim shektelmegen. Dese de, mundaǵy úrdis dırektorlardyń bir mekteptegi ortasha merzimdik qyzmeti – 4 jylǵa ulasatynyn kórsetip otyr.
Bilim salasyndaǵy kóshbasshy júıeler bilim berý uıymdaryn basqarýda naqty merzim men nátıjedegi ońtaıly ýaqyt – 5-7 jyl ekenin ańǵartyp otyr.
Osy tusta Qaısar Bolatbaıuly reformanyń eń qaýipti tusy – nátıje kórsetip jatqan tájirıbeli basshylardy «merzimi toldy» degen syltaýmen májbúrli túrde ornynan qozǵaý ekenine toqtaldy.
«Joǵaryda mysal etken Grıssom, Bartanen jáne Mıtanıdiń zertteýleri kórsetkendeı, tıimdi dırektorlarǵa tańdaý berilse, olar ádette bedeli joǵary, jaǵdaıy jaqsy mektepterge ketýge beıim bolady. Olaı bolsa, myqty mamandy «qıyn» mektepten rotasııa arqyly alyp tastaǵanda, onyń ornyna keletin kadrdyń deńgeıi qandaı bolmaq? Brench, Hanýshek pen Rıvkınniń Tehas mektepterine jasaǵan taldaýy basqarý sapasynyń mańyzdylyǵyn naqty sandarmen sóıletti: tıimdi dırektor bir oqý jylynda oqýshynyń nátıjesin 2-7 aıǵa deıin ilgerilete alatynyn, al tıimsiz dırektor dál solaı artqa tartatynyn dáleldedi. Eń mańyzdysy – dırektordyń tıimdiligi jumys istegen alǵashqy 3 jylda turaqty túrde ósip otyrady. Demek, basshy óz áleýetiniń shyńyna endi shyqqanda, ıaǵnı 4-shi jyly ony aýystyrý – mekteptiń eń jemisti kezeńin baltalaýmen birdeı», deıdi sarapshy.
«Taıaqtyń eki ushy bolatyny» sekildi – usynysqa kózqaras ta san alýan. «Bilim berýdegi ózgeristiń 1000 kóshbasshysy» jobasy aıasynda iriktelip, Astanadaǵy Barlybek Syrttanov atyndaǵy №34 orta mektepti tizgindegen Amangeldi Bodanov bilgir basshy merzimge baılanbaıdy, nátıje naqty áleýetke baılanysty tirkeletinin atap ótti.
«Keń paıymdasaq, ózgeristerden qashýǵa bolmaıdy. О́zgerissiz órleý de joq. Basshy tek menedjer, baǵyt naqty aıqyndalsa, qaı basshy bolsa da sol baǵytty ustanady. Bilim men tártipti júıeleýdi bilim berýdi uıymdastyrý jáne tárbıelik is-sharalar keshenin qabyldaý dep qabyldaǵan durys. Ony pedagogıkalyq ujymnyń ortaq maqsaty retinde bilim berý uıymynyń damý baǵdarlamasyna engizý qajet. Damý baǵdarlamasy 5 jylǵa jasalatyn bolsa, basshynyń laýazymǵa taǵaıyndalýy osy kezeńniń jartysyn qurap, jartysyn kelesi basshy júzege asyrǵany tyń jańalyq bolar edi», deıdi Amangeldi Bodanov.
Garvardty baǵyndyrǵan qarakóz nemese Qazaqstan biliminiń jańa kezeńi
Oqý-aǵartý mınıstrliginiń jobasy keń talqylanyp jatqan tusta, sarapshy Qaısar Tursynǵoja formýlany «3+3» nemese «4+3» formatyna (jalpy 6-7 jyl) kóshirýdi jón sanaıtynyn jetkizdi.
«Sondaı-aq Sıngapýrdyń LEP tájirıbesindeı, jańa mektepke baratyn dırektorlarǵa keminde 3-6 aılyq arnaıy daıyndyq kýrsyn engizý qajet. Eger 4 jylda naqty ilgerileý bolsa, merzimdi avtomatty uzartý tetigin qarastyrý da tıimdi bolmaq. 5 200-den astam aýyldyq mekteptiń basym kópshiliginde rotasııa jasaý fızıkalyq turǵydan múmkin emestigin eskerý de mańyzdy. Fınlıandııa modelindegi avtonomııa men senimge negizdelgen júıe tıimdirek. Rotasııa jyldamdyǵyn arttyrmastan buryn, attestasııadan óte almaı jatqan 79% úmitkerdiń sapasyn kóterýge de kóńil bólý – quptarlyq is», dep sózin túıindedi Qaısar Tursynǵoja.
Qoryta aıtsaq, mektep dırektorlaryn «2+2» (3+3) qaǵıdaty boıynsha taǵaıyndaý – bilim berý júıesin jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan batyl qadam. Bul bastama basqarýdaǵy ashyqtyqty arttyryp, kadrlyq toqyraýdy joıýǵa, jańa býyn basshylarǵa jol ashýǵa múmkindik beredi. Alaıda bilim berý – jedel nátıje kútetin emes, júıeli ári uzaq merzimdi eńbekti talap etetin sala. Sondyqtan basqarý tıimdiligin tek qysqa ýaqyt aralyǵymen ólsheý – reformanyń túpki maqsatyna qaıshy kelýi múmkin.
Sarapshylar atap ótkendeı, mektepti sapaly transformasııalaý úshin ýaqyt, turaqtylyq jáne sabaqtastyq qajet. Eger usynylǵan model osy úsh faktordy eskermese, jıi aýysatyn basshylyq bilim sapasyna keri áser etý qaýpin de joqqa shyǵarmaıdy. Demek, búgingi talqylaý tek merzim máselesi emes, bilim berý júıesiniń bolashaǵyn aıqyndaıtyn strategııalyq sheshimniń bastaýy. Eń mańyzdysy – reformany engizýde asyǵystyqqa jol bermeı, halyqaralyq tájirıbe men ulttyq erekshelikti ushtastyra otyryp, tıimdi ári turaqty basqarý modelin qalyptastyrý. Sebebi mektep taǵdyry – el bolashaǵynyń aınasy.
