Foto: Erlan OMAR/ Egemen.kz
Bul baǵyttaǵy basty qujat retinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Ulttyq quryltaı qorytyndysy boıynsha bergen tapsyrmasyna sáıkes qabyldanyp, Úkimet bekitken 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan «Qazaqstan balalary» tujyrymdamasy aıqyndaldy. Baǵdarlama 158 is-sharany qamtıdy, al ony júzege asyrýǵa jalpy kólemi 1,3 trln teńge qarjy qarastyrylǵan. Qujat aıasyndaǵy jumystar bilim berý, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qorǵaý jáne qaýipsizdik sııaqty negizgi baǵyttar boıynsha júrgizilip jatyr.
Úsh aýysymdy mektepterden jeke vaýcherlerge deıin
Bilim berý salasynda júrgizilip jatqan jumystardyń basty maqsaty – qala men aýyl mektepteri arasyndaǵy alshaqtyqty azaıtý. Memleket basshysynyń tapsyrmasy aıasynda 2020 jyldan beri elimizde 1,2 myńnan astam mektep salyndy. Nátıjesinde 1 mln-nan astam jańa oqýshy orny ashyldy, bul úsh aýysymdy mektepter sanyn tórt esege qysqartýǵa múmkindik berdi. Bıyl taǵy 53 myń orynǵa arnalǵan 96 mektepti paıdalanýǵa berý josparlanyp otyr.
Sonymen qatar qoldanystaǵy mektep ınfraqurylymyn jańǵyrtý jumystary júrip jatyr: aldaǵy úsh jyl ishinde 1,3 myń mektepti jańartý kózdelgen, onyń 820-sy aýyldyq eldi mekenderde ornalasqan. 2025 jyldan beri 215 mektep jańartyldy. Júrgizilip jatqan jumystar aıasynda pándik kabınetter, ashanalar, sport zaldary jáne qaýipsizdik júıeleri tolyq aýystyrylyp jatyr.
Bilim berý mazmuny da zaman talabyna saı jetildirilýde. Oqý úderisine sıfrlyq tehnologııalar keńinen engizilip, pándik daıyndyq kúsheıtilip jatyr. Sondaı-aq erekshe bilim berýdi qajet etetin balalarǵa arnalǵan beıimdelgen baǵdarlamalar damytylýda. Pedagogterdiń kásibı biliktiligin arttyrýǵa erekshe kóńil bólinip keledi. Bul oqý oryndarynda árbir oqýshynyń qabiletin ashýǵa múmkindik beretin qolaıly ári qoldaýshy orta qalyptastyrýǵa jol ashady.
Mektepke deıingi tárbıe men oqytý bilim berý júıesindegi mańyzdy kezeń bolyp qala beredi. Dál osy kezeńde balanyń tulǵalyq damýynyń negizi qalanyp, qarym-qatynas daǵdylary qalyptasady jáne mektepke daıyndyq júrgiziledi. Osyǵan baılanysty memleket balabaqshalar men mektepaldy daıarlyqqa qoljetimdilikti dáıekti túrde keńeıtip keledi. Búgingi tańda respýblıka boıynsha 12 myńnan astam mektepke deıingi uıym jumys isteıdi. Onyń 5,3 myńy – memlekettik, al 6,6 myńy – jekemenshik uıymdar. Munda 1 mln-nan astam bala tárbıelenedi, 2-6 jas aralyǵyndaǵy balalardy mektepke deıingi bilimmen qamtý deńgeıi 70,9%-ǵa jetse, kezekte turǵan balalar arasynda bul kórsetkish 96%-dy quraıdy.
Mektepke deıingi bilim berýdiń qoljetimdiligin arttyrý úshin qarjylandyrýdyń jańa tásilderi engizilip jatyr. Atap aıtqanda, elimizdiń 20 qalasy men 23 aýdanynda vaýcherlik qarjylandyrýdyń pılottyq jobasy iske qosyldy. Jobaǵa 6 myńǵa jýyq uıym qatysyp, 936 myńnan astam vaýcher berildi. Bul qadam bıýdjet shyǵystarynyń ashyqtyǵy men tıimdiligin arttyryp qana qoımaı, balabaqshalardaǵy respýblıkalyq kezekti 2025 jyldan beri 9 esege derlik qysqartty. Nátıjesinde kezekte turǵan balalar sany 160 myńnan 18 myńǵa deıin azaıdy.
Sońǵy úsh jylda elimizde mektepke deıingi uıymdarda 223 myń jańa oryn ashyldy, al 2027 jyldyń sońyna deıin taǵy 76,5 myń oryn ashý josparlanyp otyr. Mektepke deıingi bilim berý úderisiniń sapasyn qamtamasyz etý isine 104 myńnan astam maman tartylǵan. Olar úshin erte jastaǵy balalardy damytý salasyndaǵy zamanaýı standarttarǵa sáıkes turaqty túrde biliktilikti arttyrý júıesi qalyptastyrylǵan.
Balabaqshalar jelisin keńeıtý, qarjylandyrýdyń jańa tásilderin engizý jáne muǵalimderge qoldaý kórsetý mektepke deıingi bilim berýdi qoljetimdi ári sapaly etýge septigin tıgizip jatyr. Bul óz kezeginde balalardy mektepke daıyndaýmen qatar olardyń erte jastan qaýipsiz, jan-jaqty damytýshy jáne qamqor ortada tárbıelenýine múmkindik beredi.
Náreste ólimi 7,5 ese tómendedi
Úkimettiń balalar densaýlyǵyna qatysty qabyldap jatqan sharalarynyń nátıjesinde bala týǵanǵa deıingi patologııalardyń aldyn alýǵa jáne erte anyqtaýǵa basa den qoıyla bastady. Sońǵy bes jylda bul sektordy qarjylandyrý 264-ten 585 mlrd teńgege deıin eki eseden astam ósti, bul elimizdiń barlyq medısınalyq bıýdjetiniń tórtten bir bóligin quraıdy. Balalarǵa medısınalyq kómek TMKKK jáne MÁMS júıesi sheńberinde tegin kórsetiledi.
Fetaldy hırýrgııany, ıaǵnı týǵanǵa deıingi operasııalardy engizý jáne 4 myńǵa jýyq medbıke tartylǵan patronaj júıesin iske qosý Qazaqstanǵa táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarymen salystyrǵanda náreste ólimin 7,5 esege, al ana ólimin 6 esege tómendetýge múmkindik berdi.
Týǵannan keıin balalar neonataldy, aýdıologııalyq jáne oftalmologııalyq skrınıngterdi, sondaı-aq damý barysyn baǵalaýdy qosa alǵanda, mindetti tekserýden ótedi. О́ńirlerde balalar aýrýhanalary jańartylyp, perınataldyq ortalyqtar salynyp jatyr.
Jasóspirimderdiń densaýlyǵyna degen kózqaras ta ózgerdi: búginde árbir mektep MSAK uıymdaryna bekitilgen, al oqý oryndarynda aýrýlardyń aldyn alý, dene damýyn baqylaý jáne salamatty ádetterdi qalyptastyrý jumystaryn júrgizetin medısınalyq pýnktter jumys isteıdi.
Sondaı-aq 2025 jyldan bastap oqýshylardyń jas qajettilikterin eskeretin mekteptegi tamaqtanýdyń jańa standarty engizildi. Psıhıkalyq densaýlyqty qoldaý júıesi de damyp keledi: balalar men ata-analar aqyl-keńes jáne kómek alý úshin jastar densaýlyǵy ortalyqtary men psıhıkalyq densaýlyq ortalyqtaryna júgine alady. Qaýipsizdik júıesiniń mańyzdy elementi bolyp tótenshe jaǵdaılarda táýlik boıy qońyraý qabyldaıtyn, onyń ishinde balalardan da, «112» biryńǵaı nómiri qala beredi.
Jasóspirimderge tıgizetin zııanyn azaıtý úshin elektrondy temeki men veıp aınalymy zańdy túrde shekteldi, sonymen qatar 21 jasqa tolmaǵan adamdarǵa energetıkalyq sýsyndardy satýǵa tyıym salyndy.
Memleket áleýmettik tólemderge 974 mlrd teńge bóldi
Bilim berý men balalar densaýlyǵy salasyn jańǵyrtýmen qatar áleýmettik qoldaý sharalary da kúsheıtilip jatyr. Densaýlyǵyna jáne bilim alýyna degen qamqorlyq balalary bar otbasylarǵa júıeli qoldaý túrinde kórsetiledi, ol týǵannan bastap kámeletke tolǵanǵa deıin úzdiksiz mehanızm retinde júzege asyrylady.
2026 jyly balalary bar otbasylarǵa járdemaqy tóleýge 974 mlrd teńge qarastyrylǵan, bul ótken jylmen salystyrǵanda 19,1%-ǵa artyq. Qarajat bala dúnıege kelgen kezdegi birjolǵy járdemaqylarǵa, kútim boıynsha járdemaqylarǵa, sondaı-aq kópbalaly otbasylarǵa jáne múgedek balalardy tárbıelep otyrǵan otbasylarǵa qoldaý kórsetýge jumsalady. Barlyq járdemaqylardyń mólsheri jyl saıyn ındeksteledi: mysaly, tórtinshi jáne odan keıingi balalar týǵan kezdegi járdemaqylardyń mólsheri 2026 jyly 272 myń teńgeden asty. «Altyn alqa» jáne «Kúmis alqa» alqalarymen marapattalǵan áıelderdi qosa alǵanda, kópbalaly analardyń mártebesin nyǵaıtý úshin jeke sharalar kesheni kózdelgen.
Bıyldan bastap elimizde balaly otbasylarǵa beriletin tólemder artty
Sonymen qatar ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa qamqorshylyq jasaý men qoldaý júıesin reformalaý otbasylyq sıpatta júzege asyrýǵa den qoıa otyryp júrgizilip jatyr. Negizgi qadamdardyń biri – ómirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan balanyń birge turýyn jáne kútimin qamtamasyz etetin kásibı asyrap alýshy otbasy ınstıtýtynyń engizilýi boldy. Úmitkerler qatań irikteýden, psıhologııalyq daıyndyqtan jáne mindetti oqytýdan ótedi, bul rette balalardy kútip-baǵý jáne asyrap alýshy adamdardyń eńbegi tolyqtaı bıýdjetten tólenedi.
Buǵan qosymsha, 2025 jyldan bastap balalar úıiniń tárbıelenýshilerine bekitiletin tálimgerlerdi mindetti sertıfıkattaý engizildi. Turǵyn úı kepildikterine de qatysty ózgerister bar, máselen, Astanada jáne megapolısterde jetimderdi esepke qoıý kezinde úsh jyldyq turǵylyqty tirkeýde bolý talaby joıyldy, al turatyn jerin ózgertken jaǵdaıda olardyń kezektegi bastapqy datasy saqtalady. Qarjylyq tetikterge jeńildikti ıpoteka, jalǵa alýdy sýbsıdııalaý jáne «Meıirim» respýblıkalyq aksııasy sheńberindegi ataýly qoldaý kiredi.
Jalpy alǵanda, áleýmettik tólemderdiń dáıekti túrde keńeıýi otbasylardyń beriktigin arttyrýǵa, ata-analarǵa júktemeni azaıtýǵa jáne balalardy tárbıeleý úshin neǵurlym senimdi jaǵdaı jasaýǵa yqpal etedi.
«Ulttyq qor – balalarǵa»: bolashaq urpaqtyń qarjylyq irgetasy
Uzaqmerzimdi qoldaý tetikteriniń biri – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen 2024 jyly iske qosylǵan «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy. Atalǵan jobaǵa sáıkes Ulttyq qordyń jyl saıynǵy ınvestısııalyq tabysynyń 50%-y balalardyń arnaıy jınaqtaýshy shottaryna 18 jasqa tolǵanǵa deıin aýdarylyp otyrady. Kámelet jasyna tolǵannan keıin jınaqtalǵan somany turǵyn úı satyp alýǵa nemese bilim alýǵa jumsaýǵa bolady.
Baǵdarlama negizgi kórsetkishter boıynsha turaqty ósim kórsetip jatyr. Alǵashqy jyly oǵan 6,91 mln bala qatysyp, olardyń árqaısysynyń shotyna $100,52 kóleminde qarajat aýdaryldy. 2025 jyly qatysýshylar sany 6,92 mln balaǵa deıin artqan, al jyldyq tólem $129,38 mólsherine jetti. 2026 jylǵy bólý qorytyndysy boıynsha qarajat 6,91 mln balaǵa esepteldi, bul rette jyldyq tólem 130,71 dollardy qurady.
Baǵdarlama iske qosylǵan sátten bastap qatysyp kele jatqan balalardyń jınaqtary ınvestısııalyq kiristi qosa eseptegende jalpy 370,56 dollarǵa jetti.
Úsh jyl ishinde bul bastama aıasynda jalpy 2,3 mlrd dollar bólindi, onyń ishinde kámeletke tolǵan balalardyń shottaryna 238,5 mln dollardan astam qarajat aýdaryldy.
Búgingi tańda 297 myńnan astam ótinim maquldandy: onyń ishinde turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartýǵa – 187 myńnan astam ótinim, jalpy somasy 33 mln dollardan astam; bilim alýǵa – 110 myńnan astam ótinim, jalpy somasy 19 mln dollardan astam.
Qaýipsiz balalyq shaq: ınstıtýsıonaldyq baqylaý jáne quqyq qorǵaý
Balalardyń qaýipsizdigi men quqyqtyq qorǵalýyn qamtamasyz etý máseleleri asa mańyzdy. Qazirgi tańda bul baǵyttar Memleket basshysynyń «Zań men tártip» jalpy qaǵıdatymen úndestirilgen.
Bul baǵyttaǵy negizgi basymdyq erte profılaktıkaǵa jáne qaýipsiz bilim berý ortasyn qalyptastyrýǵa berilgen. 2025 jyldyń qyrkúıeginen bastap eldiń barlyq mektepteri men kolledjderinde normatıvtik tártipte «DosbolLIKE» jáne KiVa antıbýllıng baǵdarlamalary engizildi, sondaı-aq kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty zorlyq-zombylyq nemese qatygez qarym-qatynas faktilerine memlekettik organdardyń biryńǵaı áreket etý algorıtmderi bekitildi. О́ńirlik deńgeıde barlyq oblysta mamandandyrylǵan psıhologııalyq qoldaý ortalyqtary ashylyp, jumys istep jatyr.
Sonymen qatar memlekettik baqylaý aıtarlyqtaı kúsheıtildi. Ýákiletti organdardyń tekseristeri endi mindetti túrde mekteptegi tamaqtaný sapasyn, psıhologııalyq-pedagogıkalyq súıemeldeýdiń tolyqtyǵyn jáne erekshe bilim berý qajettilikteri bar balalardyń quqyqtarynyń saqtalýyn qamtıdy.
2026 jylǵy negizgi quqyqtyq ózgeris – balalardyń quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy buzýshylyqtar úshin tikeleı ákimshilik jaýapkershiliktiń engizilýi boldy. Endi býllıng faktilerin elemeý, ashanalardaǵy tamaqtandyrýdy uıymdastyrýdaǵy kemshilikter nemese tıisti profılaktıkalyq jumystyń júrgizilmeýi úshin oqý oryndarynyń basshylyǵy men jaýapty tulǵalar zań aldynda jeke jaýapkershilikke tartylady.
Osy jumysty jergilikti deńgeıde úılestirý úshin ákimdikter qurylymynda balalardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi basqarmalar túrindegi jeke salalyq vedomstvolar quryldy. Olar mektepter, qamqorshylyq organdary, psıhologııalyq qyzmetter men áleýmettik mekemeler arasyndaǵy ózara is-qımyldy tikeleı úılestiredi.
Mamandardyń júktemesin azaıtyp, jumystyń sapasyn arttyrý maqsatynda alǵash ret zańnamalyq deńgeıde qamqorshylyq organdary úshin qatań kadrlyq normatıv bekitildi: 5 myń balaǵa keminde bir ınspektor qarastyrylǵan.
Osylaısha, «Qazaqstan balalary» tujyrymdamasynda kózdelgen keshendi tásil shashyrańqy qoldaý sharalaryn biryńǵaı, ashyq ári tehnologııalyq ekojúıege aınaldyrýǵa múmkindik beredi.
Infraqurylymdy qarjylandyrý, tikeleı tólemder, sıfrlyq vaýcherler jáne Ulttyq qordaǵy maqsatty shottar – munyń barlyǵy eldiń adamı kapıtalyna baǵyttalǵan uzaqmerzimdi memlekettik ınvestısııalar. Úkimet óz tarapynan balalardy qorǵaý, qaýipsiz ári damytýshy orta qalyptastyrý máselelerin erekshe baqylaýda ustap, tabysty pılottyq jobalardy kezeń-kezeńimen keńeıtýdi jáne árbir jas úshin ınstıtýsıonaldyq kepildikterdi kúsheıtýdi jalǵastyrady.
Eske sala keteıik, bıyl 7 mıllıonǵa jýyq balaǵa munaı tabysynan úles beriledi.
