– Qaırat Joldybaıuly, «din memleketten bólek» dep, uzaq jyldar boıy «qazandy qaqpaqsyz qaldyrdyq». Artynan azamattyq-quqyqtyq qoǵamdy nyǵaıtý úshin din máselesin zańmen retteýge kóshtik. Endi «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter máseleleri boıynsha birneshe zańnamaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn qabyldaǵaly jatyrmyz. Nege din salasyna qaıta-qaıta qaıyrylyp kettik?
– Dinı zańdarǵa oqtyn-oqtyn qaıyrylyp turý, zańdy jetildirip, ózgertip otyrý búgingi jahandaný kezinde memleket aldynda turǵan mańyzdy mindetterdiń biri dep aıtýǵa bolady. Nege deseńiz, keńes odaǵy quramynan shyqqannan keıin bizde bul salany retteý tájirıbesi bolǵan joq. Elimizge jan-jaqtan saýlap ártúrli aǵymdar kirdi. Olardy bir júıege baǵyndyryp ustaýǵa bizdiń zań tetikterimiz de bilikti kadrlarymyz da daıyn bolmady. Sóıtip júrip qabyldaǵan zańdarymyz jahandaný kezindegi keıbir qubylystardy qamtı alǵan joq. Al eshqandaı shekteý bolmaǵan soń túrli destrýktıvti aǵymdar keńinen tarap, qoǵamdy ishteı iritýge kóshkeni barshaǵa málim. Osy turǵydan alǵanda Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń din máselesin tolyq rettep, ekstremızm men terrorızmniń aldyn alý, ózimizdiń memlekettik, ulttyq múddemizge qyzmet etetin dástúrli dinimizdi qaıta jandandyrý úshin arnaıy mınıstrlik qurdy. Onyń basyna Nurlan Ermekbaev degen azamatty taǵaıyndady. Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrliginiń aldynda turǵan úlken mindet «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter máseleleri boıynsha birneshe zańnamaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn qabyldap, din máselesin qamtıtyn zańdardy jetildirý bolatyn. Bul joba tıisti mamandar men qoǵam belsendileri tarapynan talqylanyp, qazir, meniń bilýimshe, Úkimette jatyr. Jaqyn kúnderi Parlament Májilisiniń qaraýyna jiberilýi kerek.
– О́zińiz sol zań jobasymen tanysyp kórgen bolarsyz. Qandaı utymdy tustary bar?
– Meniń qolyma túsken zań jobasynda atap ótýge turarlyq biraz jaqsy jańalyqtar bar. Máselen, bizde «destrýktıvti aǵym» degen sóz buryn kóp aıtylatyn. Biraq bul sózdiń naqty anyqtamasy zańmen bekitilmegen bolatyn. Bul uǵym neni bildiredi – beımálim edi. Naqty anyqtamasy bolmaǵandyqtan, destrýktıvti aǵym degende kóp azamattardyń oıyna atyp jiberetin, jaryp jiberetin, terrorlyq áreketterge beıim bir toptar oralatyn. Al shyn máninde qoǵamǵa iritki salý qarý-jaraq pen qara kúshtiń qatysynsyz, pikir túrinde de júzege asa beredi. Iаǵnı ıdeıa túrindegi terrorızm de bolatynyn zań kóp eskermegen bolatyn. Eskerse de naqty tetikteri joq edi. Máselen, ata-babalarymyzdyń jolyn, salt-sanasyn mansuqtap, tarıhı tulǵalarǵa til tıgizip, mádenı qundylyqtarǵa shúıligip, «Shákárim shatasqan», «Abaı adasqan», «Iаssaýı - buqaranyń evreıi» degen sekildi pikirlerimen ulttyq qundylyqtardy joıǵysy keletinder óz azamattarymyzdyń arasynan boı kórsete bastady. Onymen qoımaı, betashar, tusaýkeser sekildi ǵasyrlar boıy jalǵasyp kele jatqan salt-dástúrlerimizdi teriske shyǵaryp, Naýryz meıramyn otqa tabynýshylardyń meıramy dep, memlekettik deńgeıdegi merekemizdiń mánin joıǵysy kelgender de boldy. Munyń bári az qazaǵymyzdy ishteı ekige jaryp, elge ishteı iritki salýǵa aparatyn áreketter edi. Mine, osy turǵydan alǵanda jańa zańnyń bir ereksheligi - destrýktıvti aǵym degen sózge tolyq anyqtama berý arqyly, pikir túrindegi terrorızmdi toqtatýǵa qadam jasalyp otyr. Zań jobasynda ol: «Destrýktıvti dinı aǵym – adamnyń jáne azamattyń qorǵalatyn quqyqtary men bostandyqtaryna qater tóndiretin, ımandylyq negizderdi, rýhanı jáne mádenı qundylyqtardy álsiretýge nemese buzýǵa baǵyttalǵan dinı kózqarastar, ıdeıalar nemese ilimniń jıyntyǵy» dep kórsetilgen. Osy jerdegi «Imandylyq negizderdi, rýhanı jáne mádenı qundylyqtardy álsiretý» degen sózder kóp nárseni qamtıdy.
– Bul zań jobasy sonda ultty saqtaý úshin engizilip otyr, ulttyq qundylyqtarymyzdy qorǵaýǵa baǵyttalǵan dep aıtýǵa bola ma?
– Árıne. Ulttyq qundylyqtarymyzdy buzýǵa baǵyttalǵan kez kelgen ıdeıaǵa, sózge jáne áreketke endi jol berilmeıdi. Osy atalyp otyrǵan anyqtamanyń ózi bizdiń talqylap otyrǵan zań jobamyzdyń eń úlken artyqshylyǵy deýge bolady. Jalpy jahandaný qazirgi kúni dinge de óz yqpalyn tıgizip otyr. Ǵalamtor ashyq, ár túrli pikirler jan-jaqtan tasqyndap kelip jatyr. Mundaıda biz zań arqyly da óz dinimizdi, ultymyzdy, ulttyq qundylyqtarymyzdy qorǵaýǵa tıistimiz dep oılaımyn.
Zań jobasyndaǵy erekshe toqtalýdy qajet etetin ekinshi másele, qazirgi kezde ásirese batys óńirlerde ár túrli dinı ıdeologııamen jas jetkinshek qyzdarymyzdy aldap-arbap ózderiniń qoljaýlyǵyna aınaldyryp otyrǵan toptar bar. Bizdiń qolymyzda qazir sondaı dinı aǵymdardyń shyrmaýyna túsip, bes ret, tipti on ret nekede bolǵan, destrýktıvti dinı aǵymdardyń Qurbanyna aınalǵan qyzdarymyz jaıly derekter bar. Onda kóbine qyz balanyń basyn aınaldyryp, sanasyn ýlap, jasyryn jerde nekesin qıdyrady eken. Sóıtip, bes-alty aı turǵannan keıin talaq qylyp, bos jiberedi de, kelesi adamǵa syılaı salady. Ol taǵy da jasyryn jerde neke qıyp, biraz ýaqyt oıynshyq qylady. Odan kelesige syıǵa tartylady. Osylaı tipti on jeti ret nekede bolǵan qyzdarymyz da bar. Mine, osyndaı keleńsizdiktiń aldyn alý úshin jańa zańǵa mynadaı talap qosylyp otyr: «Nekeni qııý nemese toqtatý boıynsha (erli-zaıypty bolýdy) dinı joralar men rásimderdi ǵıbadat úılerinen tys jerlerde júrgizýge jol berilmeıdi». Iаǵnı, budan keıin neke qııý rásimi tek qana meshitterde júrgiziledi jáne ol arnaıy kýálikpen rastalyp, tirkeletin bolady. Basqa jerde qıylǵan jaǵdaıda da, qıǵan da, qıdyrǵan da zań aldynda jaýap beredi. Bul neke aldyndaǵy jaýapkershilikti arttyrý, qyzdarymyzdyń árkimniń qol jaýlyǵyna aınalýynyń aldyn alý úshin jasalyp otyr. Bul da sátti qoıylǵan shekteý, oryndy zań talaby dep esepteımin.
Úshinshi másele, mıssıonerlerge qatysty. Mundaı bap qazirgi qoldanystaǵy zańda da bar. Biraq birshama kúsheıtilgen. Iаǵnı, elimizde din ýaǵyzdaǵysy kelgen adam mindetti túrde zańdy dinı birlestikke tirkelgen, qolynda ruqsat qujaty bar adam bolýy tıis. Budan bylaı kóldeneń kók atty bes-alty dinı kitap oqyp alyp, el aldynda ýaǵyz aıtýyna jol berilmeıdi. Bir kezderdegideı burysh-buryshta, jertólede eldi jınap alyp, ýaǵyz aıtatyn adam qolynda mıssıoner retinde tirkelgeni týraly kýáligi bolmasa, jaýapqa tartylady. Bul degenimiz musylmandarǵa qatystylyǵy turǵysynan alǵanda budan keıin meshit ımamdary men dinı basqarmaǵa tirkelgen ýaǵyzshylar ǵana dinı qyzmet jasaı alady degen sóz.
– Qarapaıym azamattardyń, ásirese jastardyń kóbi belgili bir dinı aǵymnyń yqpalyna ańdaýsyz túsedi emes pe? Kóbi myna aǵymǵa kireıinshi dep qosylmaıdy ǵoı.
– Ol ras. Mysaly, bizde dinı basqarmaǵa tirkelmegen, eshkim tanymaıtyn bir azamattar qarapaıym eldi jınap, tipti bir ushaq jaldap tegin Mekke Mádınaǵa alyp baryp, sondaǵy on kúnniń ishinde ýaǵyz aıtyp, mılaryn ýlap, salafıt qylyp ákelgen jaǵdaılar kóp kezdesedi. Ondaı oqıǵa az qaıtalanǵan joq. Zańda shekteý qoıylmaǵandyqtan, eshkim olardy qadaǵalaı almady. Sondyqtan, men zańnyń mıssıonerlikke qatysty tusyna: «Qazaqstan azamattaryna meıli Qazaqstan aýmaǵynda, meıli shetelde bolsyn, mıssıonerlik statýs almaǵan azamattar ýaǵyz júrgize almaıdy» dep qataıtý qajet dep esepteımin. О́ıtkeni, myna zań jobasynda el aýmaǵyndaǵy ýaǵyzǵa shekteý bar da, shetelge shyǵaryp, jańaǵydaı úgitteýge bóget joq.
– Iаǵnı, bul sizdiń zańǵa qosar usynysyńyz.
– Iá.
– Jón. Alda Parlament Májilisinde zań jobasy qaralyp, qabyldanǵanǵa deıin bul sóz qaperge alynady dep senemiz. Osynda taǵy bir suraq týyp otyr. Keıde qarapaıym el úıinde jáı ǵana qonaqasy berip, quran oqytý úshin meshitten adam shaqyrtyp jatady. Sondaıda meshitte tehnıkalyq qyzmetker bolyp isteıtin azamat ta molda bolyp baryp, quran oqyp, shama-sharqynsha ýaǵyz aıtyp otyrady. Bul durys pa?
– Ondaı kezder boldy. Biraq qazir meshit qyzmetkerleri dinı basqarmanyń tańdaýymen qoıylǵan. Burynǵydaı emes, dinı mamandar da jetkilikti. Sondyqtan, bul másele baqylaýda dep aıtýǵa bolady.
– Qaırat Joldybaıuly, qazirgi talqylaýdaǵy dinı zańda kópshiliktiń nazaryn aýdaryp otyrǵan eń úlken másele kıim úlgisine qatysty. Kıimniń qandaı da bir túrine shek qoıý adam quqyn shekteý emes pe?
– Iá, qazir el arasynda «qazirgi dinı zańda oramal taǵýǵa úzildi-kesildi tyıym salynady eken» degen pikir aıtylyp júr. Biraq ol qate. Zań jobasynda bet-álpetti tanýǵa kedergi keltiretin kıim-keshekti qoǵamdyq oryndarda kıip júrýge ǵana shekteý qoıylǵan. Bul talap buzylǵan jaǵdaıda aldymen eskertý beriledi nemese elý aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde aıyppul salynady. Al ákimshilik shara qoldanylǵannan keıin bir jyl ishinde azamat osy zań talabyn taǵy da buzsa, júz aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde aıyppul tóleıdi. Demek, bizde nıqap, paranja kııýge tyıym salynady. О́ıtkeni, bular adamnyń bet-álpetin tanýǵa múmkindik bermeıtin kıim úlgileri. Ol aınalaǵa úreı týdyrýy múmkin. Basqa da qaýip-qaterge aparyp soqtyrýy múmkin. Sondyqtan, bul adam quqyn shekteý emes. Qoǵam – barshaǵa ortaq. Onyń ortaq zańy, óz qundylyqtary bolýy kerek.
Kıimge qatysty taǵy bir qoldaıtyn másele, destrýktıvti dinı aǵymdarǵa qatystylyǵyn kórsetetin syrtqy atrıbýttardy qoǵamdyq oryndarda kııýge jáne taratýǵa zańmen tyıym salynyp otyr. Destrýktıvti aǵymdarǵa qatystylyqty bildiretin kıim, ol ne? Balaqty qysqartý, qalaı bolsa solaı saqal jiberý, qap-qara kıiný, bet-aýzyn tumshalap alý, taǵy basqa. Belgili bir saraptama qorytyndysy boıynsha, azamattyń kıimi destrýktıvti aǵymǵa qatysty dep anyqtalsa, ol adam jaýapqa tartylatyn bolady. О́ıtkeni, mundaı belgiler de aınaladaǵy adamdarǵa úreı týdyrýy múmkin.
– Áńgime basynda siz zań jobasyn «ultty saqtaýǵa baǵyttalǵan zań» dep atap óttińiz. Búgingi kúni ultty ishteı iritýge jumys isteıtin aǵymdarǵa taǵy qandaı shek qoıylǵan?
– Sóz retimen ózim de toqtalǵaly otyrǵanmyn. Zań jobasynyń basqa baptary bir tóbe de, 7-tarmaǵy bir tóbe. Munda: «Zańdy dinı qyzmetkerge kedergi keltirýge, dinge kózqarasy sebepteri boıynsha jeke jáne zańdy tulǵalardyń azamattyq quqyqtaryn buzýǵa nemese dinge senýshilerdiń jáne dinge senbeýshilerdiń sezimderi men qadir-qasıetterin nemese qudaıǵa qulshylyq etýdi, dinı joralar men rásimderdi oryndaýdy qorlaýǵa, qandaı da bir dindi ustanýshylar qasterleıtin zattardy, qurylystar men oryndardy búldirýge jol berilmeıdi» delingen. Iаǵnı, qansha sóz bostandyǵy bolsa da, ár túrli aǵym ókilderi meshitke baryp, ýaǵyz aıtyp otyrǵan ımamnyń sózin buzyp, óz ıdeıasyn, óz pikiri men ustanymyn tyqpalap, búlik shyǵaratyn bolsa, zańmen jazalanady. Bul ıslamdy balaq pen saqaldyń deńgeıine túsirip, dindi syrtqy pishinmen ǵana shektep, dindarlyqty jattandy shablondarmen sóıleý dep túsinetinderge ájepteýir áserin tıgizetin edi. Tipti, din ustanbaıtyn ateıst adamǵa eshkimniń «sen kápirsiń» deýge haqysy joq. О́ıtkeni, kim kimniń de dinı ustanymy men kózqarasyn qorlaýǵa jol berilmeıdi. Buǵan deıin bizde dinı senimdi qorlap, «seniń jolyń durys emes» dep, áldeqalaı til tıgizip jatsa da, eshkim qoı deı almaıtyn. Eń qýanarlyǵy, óziniń dinı kózqarasyn bireýge tańyp, bireýdiń dinı qasterli ornyn buzýǵa, kúıretýge bara almaıdy. Al bizde qazirge deıin áýlıeaǵashty órtep jiberý, molalardy buzyp, zırat basyndaǵy qabirdi qıratý jaǵdaılary boldy. Tipti ǵalamtorda túrki álemine ortaq eń bir qasterli tarıhı-mádenı eskertkish - Iаssaýı kesenesin qıratý kerek degen sekildi pikirler de aıtylǵan kezder bar. Zań qabyldansa, osyndaı bassyzdyqtarǵa jol berilmeıtin bolady.
Sóz sońynda, zań jobasyna qatysty taǵy bir pikir bildirgim keledi. Jobada on alty jasqa deıingi jas jetkinshekter meshitke baryp, ilim úırengisi kelse, ata-anasynyń nemese jaqyndarynyń bireýi mindetti túrde janynda júrýi kerek dep kórsetilgen eken. Meniń oıymsha, bul is júzinde oryndalýy qıyn nárse.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan Ashat Raıqul
«Egemen Qazaqstan»
