Eline tirek bolǵan Bopaı ana

Qazaq hanymdarymen sol tustaǵy qazaqtyń beldi tulǵalary ǵana emes, sonymen birge Reseı, Hıýa, Buhara jáne ózge de elderdiń memlekettik qaıratkerleri tanys boldy. Sóz joq, qazaq qyzdarynyń arasynda Qazaq handyǵynyń qıyn-qystaý kezeńinde qazaqtyń bas hany Ábilqaıyrdyń janynan tabylyp, qınalǵan shaǵynda erine qoldaý kórsetken, 1748 jyly 15 tamyzda han ólgennen keıin tek qana otbasyna emes, jalpy qazaqqa aqylshy bolyp, el tynyshtyǵy men birligin saqtaýǵa úles qosqan, kópke úlgi bolǵan Bopaı ananyń orny erekshe. Oǵan ózimiz jumys jasaǵan Reseı muraǵattary qujattary tolyq dálel bola alady. Bul arada túpderek qujattar Reseıdiń Orynbor jáne Máskeýdegi Reseı ımperııasynyń Syrtqy ister muraǵatynda kóptep kezdesedi. 

Bopaı esimi Reseı muraǵaty qujattarynda 1731 jyldan keıingi tarıhı oqıǵalarda atala bastaıdy jáne onyń barysynda orys elshileri hanymǵa birden nazaryn aýdarady. Bul kezeńde ol Ábilqaıyr han shańyraǵynyń uıytqysy ǵana emes, sonymen birge hannyń barlyq saıası qadamdaryn qoldaýshy retinde kózge túsedi. Máselen, 1736 jyly 24 maýsymda hannyń keshki qabyldaýynda bolǵan Dj.Kestl: «Hannyń sol jaǵynda dál sondaı tórtkúl jibek shymyldyqtyń artynda onyń úsh áıeli otyrdy. Eń jasy úlken báıbishesi – hanshasy tórde otyrdy, onyń ústine kıgeni qyzyl jibekten, altyn jippen órnektep tastaǵan, basyndaǵy áshekeıli bıik bas kıimi túriktiń sáldesine uqsaıdy jáne ózi altynmen kestelengen. Qalǵan eki áıeli Buhardyń qyzyl barqytyna oranǵan, árqaısysy basyna aq shyt oramal baılap alǵan» deı kele, Bopaı hanymnyń ózgelerden ereksheligin, onyń eýropalyq salt-dástúrlerdi bilýge qumartqanyn jazyp qaldyrady

Al 1740 jyly qazan aıynda Syrdaǵy Kishi Qýandarııa jaǵalaýyndaǵy Adam ata ózeni boıyndaǵy han turaǵyna kelip Bopaımen kezdesken porýchık D.Galdyshev hanymnyń Reseı patshasynyń jaı-kúıin anyqtaýǵa umtylǵanyn jáne qazaq-orys qarym-qatynasyndaǵy ıgilikti isterdi sóz qylǵanyn habarlaıdy. Keıin praporshık Mýravın: «menimen naǵyz hanym Bopaı sóılesti» deı kele, onyń hannyń Elek ózeni boıynda qorǵan salý jos­parymen bóliskenin, sol maq­satta Orynbor komıssııasy basshysymen kezdesýdi josparlaǵanyn habarlaǵanyn jazyp alady.

Bopaı hanym el tarıhynda hattalǵan Kishi, Orta júzden 500 belgili sultan, bı, batyr, starshyndar qatysqan 1748 jyldyń maýsymyndaǵy keńeske qatysqan. Keńeste eldiń bolashaq damý barysyn talqyǵa salǵan Ábilqaıyr han qazaq-orys qarym-qatynasyndaǵy betburysty qadamdarymdaǵy bas­ty maqsatym «ózim úshin emes, búkil qazaq halqynyń paıdasy men tynysh ómirin qamtamasyz etý boldy» deı kele, handy moıyndamaı betimen jaıylǵan jurtyn synǵa alady. Hannan soń Bopaı hanym sóz alǵan. Hanym: «Birinshiden, tynysh ómir qamtamasyz etildi. Ekinshiden, eshqandaı syrtqy jaý bizge qarsy batyl shabýyldaı almaıdy... Biz ulymyzdy Reseıge amanatqa jiberdik, ony endi almastyrý qajet. Ań ekesh ań da balasyn aıalaıdy, basqalar sııaqty biz de balalarymyzdy qımaımyz. Sonda Ábilqaıyr han balalaryn amanatqa ózine senbeı berip otyrǵan joq, ózgelerdiń, qyrǵyz-qaısaq «halqynyń turaqsyzdyǵynan berip otyr», dep sózin aıaqtaıdy.

Hanymnyń árbir sózin tyńdap kópshilikke áserin baqylaǵan Saqmar kazagy Kóbek: «Hanym sózine qazaq starshyndarynyń eshqaısysy jaýap qaıtara almady, kerisinshe, onyń aıtqanyn tolyq rastady», dep moıyndaıdy. Munyń ózi hanymnyń qazaq qoǵamynda tolyq moıyndalǵan tulǵaǵa aınalǵanyn dáleldeıdi.

Bopaı hanymnyń memlekettik deńgeıdegi saıası qaıratkerligi 1748 jyly tamyz aıynda Ábilqaıyr han qaza tapqannan keıin anyq kózge túsedi. Qalyptasqan saıa­sı jaǵdaıda ol ishki birlikti saq­tap jańa han saılaýdy uıymdas­tyryp, Reseımen baılanysty saqtaý­ǵa kúsh salady. Aldymen hanym uly Qojahmetpen birge Ábil­qaıyr hannyń basty qarsy­lasy bolǵan Orynbor gýbernatory I.Neplıýevke tamyz aıynyń sońynda arnaıy hat joldap, hannyń kózi tirisinde Nuraly sultanǵa han bolýdy júktegenin es­kertedi. Hatty alysymen gýber­nator hanymǵa Iа.Gýlıaevti, Kóbekti, Smaıl moldany attandyrady. Orys elshileri Qaraqum mekenindegi Han Ordasyna 4 qyrkúıekte jetip el ishindegi jańalyqtardy tolyqtaı kúndelikke túsiredi. Iа.Gýlıaev kúndeligine nazar aýdarsaq, Bopaı ana kóp keshikpeı taǵy da arnaıy keńes shaqyrǵan. Dál sol kezeńde hanym janynda Orta júzden Shaqshaq Jánibektiń uly Jaýqashar, týysy Janaly, Kishi júzden bedeldi Aqkete Altaı, Jappas Baımurat, Shekti Baqtybaı, Ysyq Baıterek, Alasha Baıseý, Kereıit Kóshimqoja, Mas­qar Jádik jáne ózgeler bol­ǵan. Ataqty Qazybek bı de óz qoldaýyn Jánibek sultan arqyly jetkizedi. Kelesi úlken keńes 27 qyrkúıekte ótedi. Oǵan Orta júzden Shaqshaq Jánibek, 3 bı, 3 batyr qatysady. Keńes taǵy da ishki birlikti tý etip, handyq taqqa úmitker sanalǵandardy, sonyń ishinde Batyr sultandy keńeske shaqyrady. Al ózin negizgi úmitker sanaǵan Baraq el tynyshtyǵyn buzýshy qylmysker retinde Keńeske jolaı almady. Sonymen 2 qazanda Nuraly sultan Yrǵyz ózeniniń sol jaq tarmaǵyndaǵy Qaıyńdy ózeni boıynda 1000-nan asa adamnyń qatysýymen han taǵyna kóteriledi. Han saılaýǵa Orta júzden ataqty Jánibek tarhannan basqa Kereı Naýryz bı, Shaqshaq Qoısary bı, Jambeıti bı qatysady. Kóp uzamaı Abylaı sultan da keledi. Sóıtip Bopaı hanym Ábilqaıyr hannyń tilegin is júzine asyrady. Endigi maqsat ony kórshiles elderge moıyndatý edi.

Bopaı hanym ýaqyt sozbaı 1748 jyly 6 qazanda A.Tevkelevke de hat joldaıdy. «Sizdiń kelinińiz» dep bastalatyn hattaǵy basty másele Nuraly sultandy jaı júz hany emes, ákesi Ábilqaıyr han moıyndalǵandaı Bas han retinde moıyndatý bolǵany baıqalady. Hanym: «Sizdiń aqyl-keńesińizben barlyq halqymyz bir pikirge qosylyp, Orta júz jáne Kishi júzdiń ataqty barlyq bıleri meniń balamdy han saılady» deı kele, eldegi ishki-syrtqy jaǵdaıdy esepke alyp, qazaq hanyn Reseıdiń moıyndaýynyń mańyzdylyǵyn atap ótedi. Al I.Neplıýevke jazǵan hatynda Bopaı hanym: «Baraq Ábilqaıyr handy óltirip, bizge qaıǵy jutqyzdy» deı kele, Nuralyny han saıladyq, orys patshasyna Orta jáne Kishi júzdiń barlyq bıleri atynan habar salyndy dep habarlaı kele, Baraq sultandy jazalaýda Reseı qoldaýyna ıe bolýdy kózdeıdi. О́ıtkeni bul kezeńge deıin Baraq sultan da qazaq qoǵamyndaǵy beldi tulǵa retinde orys patshasymen qarym-qatynas ornatyp, elshilik almasyp úlgergen-di.

Osy tustaǵy muraǵattaǵy derekter Bopaı hanymnyń Ábilqaıyr hannyń saıasatyn jalǵastyrǵanyn aıǵaqtaıdy. Ony I.Neplıýevtiń 1748 jyly 25 qazandaǵy Reseıdiń Syrtqy ister kollegııasyna joldaǵan haty anyq kórsetedi. Orynbor gýbernatory: «hanym josparynsha... Nuralyny bas han saılaý, ıaǵnı Kishi júzge turaqtap barlyq qazaqtardy basqarý, Erálini Orta júzge bekitý, al Qojahmet sultandy Hıýaǵa han etip, ondaǵy Batyr sultan uly Qaıypty almastyrý» dep jazady. Qujattyń sońyna gýbernator óz oıynyń qorytyndysy retinde: «Ábilqaıyr tegi budan ári álsiremesin, biraq Ábilqaıyr han tárizdi endi eshqashan kúsheımesin», dep jazyp jiberedi.

Bul kezeńde Ábilqaıyr han otbasy Qaıyndy-Yrǵyz jaǵalaýyn jaılaıtyn. Bopaı ana aınalasyna Reseıdegi amanattaǵy Aıshýaqtan basqa uldaryn – Nuraly, Eráli, Qojahmet, Ádil jáne Shyńǵys sultandy jınaqtady. Al Qaraǵaı sultan derekterde kórinbeıdi. Han otbasy Ábilqaıyr han ólimine Reseıdiń, I.Neplıýevtiń qatysy baryn tolyq sezetin. Mine, son­dyqtan da hanym orys gýbernatoryna «Jesir bolyp qaldym, kózim jasqa toldy, júregim qaıǵy jutty, onyń úsine kishkene qyzymyz qaldy, endi ne aıtýǵa bolady» deı kele, keler kúnge úmitpen qarady. Bul kezeńde hanym aldyna birneshe mańyzdy memlekettik máseleler ret-retimen shyqty.

Joǵarydaǵydan baıqaǵany­myzdaı Bopaı hanym úshin bas­ty másele Nuralynyń han saıla­nýyn Reseıge moıyndatý edi. Sol maqsatta Reseı astanasyna Nuraly hannyń kúıeý balasy Jánibek sultannyń bastaýy­men elshilik jiberiledi. Qazaq elshi­ligi 1749 jyly 26 aqpanda Sankt-Peterbýrgke jetip, keıin Oryn­borǵa shilde aıynda oralady. Nátıjesinde, Nuraly han ózi su­raǵan qazaqtyń bas hany retinde mo­ıyn­dalmaǵanymen, qyrǵyz-qaısaq­tar hany retinde Reseı mem­le­keti moıyndaıdy. Bul arada Reseı birtutas qazaqqa «bir bas han qajet emes» degen qorytyndyǵa kelip, óz saıasatyn júrgize bas­taıdy.

Hanym han saılaýmen qatar Baraqty jazalaýdy bir sát es­ten shyǵarmaıdy. Ol týrasynda tyń­shy S.Abdrezıakov habarlaı­dy. Hanym josparyna naıman rýy­nan О́tepbaı, Shoraq bı, Qaban­baı batyr, qarakesek Qazybek bıler qoldaý kórsetken. Olardyń qatarynan Abylaı sultan, Eset Kókiuly, Shaqshaq Jánibek baı­qal­dy. Bopaı hanym oıyn júzege asyrý úshin Kishi, Orta júz qa­zaq­tarynyń qatysýy­men birneshe Keńes ótkizedi, Joń­ǵar qontaıshysymen Ábilqaıyr han tusynda bastalǵan qudandalyq máselesin (Nuralynyń qaryndasyn qontaıshyǵa berý) jandandyrady. 1750 jyldyń aqpan-naýryzynda Baraq sultan eki ulymen Qarnaq qalasynda óltiriledi. Reseı ýaqyt sozyp Baraq sultandy ólimge qımasa da, qazaqtyń ishki máselesi osylaısha sheshimin tabady.

Endigi másele Ábilqaıyr hannyń jerlengen jerine qatysty týyndady. 1749 jyly 23 qarashada I.Neplıýev Reseı Syrtqy ister kollegııasyna joldaǵan hatynda «qazaqtardyń han molasyn kıeli meken sanaıtynyn» jasyrmaıdy. Ony 1750 jyly 8 sáýirdegi Orynbor keńsesine joldaǵan hatynda Iа.Gýlıaev te moıyndaıdy. Iа.Gýlıaev han molasy týraly Ábilqaıyr áýletiniń josparyn asha túsip, «hanymnyń han súıegin alyp Túrkistanǵa ketip, qalǵan ómirin sol jaqta ótkizýdi josparlaǵanyn, biraq Reseıdiń han molasy basyna laıyqty kesene salamyz degenin estip oıyn ózgertkenin» jazyp alady. Iа.Gýlıaevpen kezdesý barysynda Bopaı anaǵa ınjener-podporýchık I.Rıgelman tanystyrylady. Orys mamany Ábilqaıyr jerlengen jer qolaısyz, qurylys materıaldary ol mańda joq, sondyqtan han súıegin Elek, ıá Jemge kóshirýdi usynǵan. Tipti Reseı úkimeti Ábilqaıyr otbasy kelisse, orys shekarasyna jaqyn jerge eskertkish turǵyzýdy da oılastyra bastaıdy. Oǵan qazaqtar «orystar bizdiń tómengi jaqtaǵy qystaýymyzǵa qorǵan turǵyzýdy bastasa, al joǵarǵy jaqtaǵy jaılaýymyzǵa Ábilqaıyr hanǵa eskertkish turǵyzamyz dep qorǵan oılastyrýda, munymen ataqonysymyzdy taryltpaq. Sóıtip, bizdi bashqurttar sııaqty jan-jaqtan qorshaýdy armandaý­da, biraq bashqurttardaı kóne qoımaspyz», dep ashyq oılaryn bildirgen. Degenmen ýaqyt óte han jerlengen jerge kesene turǵyzylǵan.

 Osy jyldary Bopaı anany Jánibek hannan taraıtyn Úseke-Jádik urpaqtary arasyndaǵy qarym-qatynas ta tolǵandyrady. Dálirek aıtsaq, hanym Ábilqaıyr-Batyr urpaqtaryn óz tóńiregine jınaqtaýǵa umtylady. Ol úshin áýlettik qudandalastyqty jal­ǵas­ty­rady. Bul kezeńde Batyr han­nyń urpaqtary Hıýa hany Qa­ıyp ta, inisi Qarabaı sultan da Nuraly hanǵa kúıeý bala bo­lady. Nátıjesinde, olar Ábil­qaıyr han ólimine qatysy bar qara­qal­paqtardy da jazalaý úshin Batyr han, Aıshýaq sultan, Jánibek, О́teýli tarhandar 3000 sarbazben attanady. Ol týrasynda Iа.Gýlıaev: «1750 jyly 23 mamyrda Nuraly hanmen birge Temir ózenindegi Bopaı hanymǵa keldik. Han ózin tyńdamaı qaraqalpaqtardy shapqan Eráli men Aıshýaqqa jáne anasyna qatty renjidi», dep habarlaıdy. Mine, osydan soń Bopaı ana qoǵamdyq-saıası ómirden alystaı bastady. Bul kezeńde ol paıǵambar jasyna jetip, uldary Nuraly, Eráli, Aıshýaq, Qaraǵaı jalpaq jurtqa tanylyp, naǵyz bıleýshilerge aınalady. 1780 jyly 31 mamyrda hanym júz jasap dúnıe salyp, qazaq-orys shekarasyndaǵy Tatıshev qorǵanyna jaqyn Shıeli ózeni jaǵasyna jerlenedi. Onyń izin kóp uzamaı Ýálı hannyń jubaıy Aıǵanym, Arynǵazy hannyń jubaıy Jaqsy hanymdar jalǵastyrady.

Ábilseıit MUQTAR,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor