Bir jylda 114 sýısıdtiń aldyn aldy
Balalar men jastarǵa arnalǵan «111» ulttyq senim telefonynyń basshysy Ysqaq Qulataıdyń aıtýynsha, jedel jelige táýligine kómekke muqtaj 4-6 myń adam habarlasatyn kórinedi. 30 operator, 12 psıholog jáne zańger jumys isteıtin ortalyqqa bir jyl ishinde 2 mıllıonnan asa qońyraý shalynyp, olardyń 7042-sine naqty keńester berilipti. Kómekke júgingenderdiń kóbi psıho-áleýmettik (24,3%), otbasyndaǵy qarym-qatynas (15,4%), densaýlyq saqtaý (7,9%) jáne basqa da máseleler boıynsha suraqtarǵa jaýap alǵan.
– Bizdiń jedel jelige «Men eshkimge kerek emespin. О́mir súrgim kelmeıdi» dep habarlasatyn balalar kóp. Bul – óte qaýipti. Iаǵnı, der kezinde kómek kórsetilmegen jaǵdaıda ózderin qorǵansyz sezingen balalar sýısıdke barýy ábden múmkin. Bir jyldyń ishinde óz-ózine qol jumsamaq bolǵan 114 bala qutqaryldy. Onyń 70 paıyzy – «Vkontakte» jelisindegi «Kók kıt» oıynynyń qurbany bola jazdaǵandar. О́tken qarasha aıynyń ózinde 5 sýısıdtik jaǵdaı tirkeldi. Mysaly, ógeı ákesine óshigip telemunaranyń tóbesinen sekirmek bolǵan 20 jastaǵy jigit, dosymen renjisip dári ishpek bolǵan qyz degen sııaqtylar. Osyndaı jaǵdaıda turyp habarlasqan balalarmen psıhologtarymyz 2 saǵattan 4 saǵatqa deıin sóılese alady. Ol kezde operatorlar bos otyrmaıdy. Olar bizge qyzmet kórsetetin ishki ister organdary, jedel járdem jáne tótenshe jaǵdaı qyzmetine habarlasyp, ólim aýzynda turǵan adamdy qutqarýǵa jumyldyrady, – deıdi Ysqaq Qulataı.
Jaǵymsyz aqparatty jarııalaý jamandyqqa ıtermeleıdi
Qazirgi kezde saıttar men áleýmettik jelilerdegi jaǵa ustatar jaǵymsyz aqparattarǵa kózimiz úırengeni túgil, aınalamyzda ne bolyp jatsa da eleń etpeıtin deńgeıge jetkenbiz. Mamandardyń aıtýynsha, kereǵar jazbalardyń jas balanyń psıhologııasyna áseri eresen eken.
«Qaı zamanda da balalarǵa qastandyq jasalǵan. Biraq ony ashyq jaza bermegen. Sondyqtan da qazir bizdiń qoǵamymyzda ǵana balalar jábir kórip jatqandaı kórinedi. Ondaı jaǵymsyz aqparattardy jarııalamaǵan jón. Ásirese sýısıdke bastaý bolatyn aqparat taralmaýy tıis. Qaıta ondaıǵa barmaýdyń joldary kórsetilip, aqyl-keńester berilýi kerek. Telearnalar men radıolarda bala tárbıesine arnalǵan baǵdarlamalar ashylyp, baspasóz ben saıttar osy taqyrypty jıi jazyp otyrǵany abzal. Mektepterde tárbıe saǵattary úzbeı ótse jaǵdaı túbegeıli ózgerer edi», deıdi Y.Qulataı.
Sondaı-aq mamandar ártúrli oıyndar da balanyń psıhologııasyna keri áserin tıgizip jatqanyn alǵa tartady.
«Bir ǵana «Djeta» dep atalatyn smartfon oıynyn mysalǵa alaıyq. Balalar qyzyǵyp oınaıtyn bul telefon qosymshasy naǵyz qatygezdikke tárbıeleıdi. Oıynda jazyqsyz bireýdi tóbesinen bir qoıyp óltire salady da, qaltasyndaǵy aqshasyn ala salady eken. Bul balanyń sanasynda beıkúná jandardy óltirý, aqshasyn urlaý ádettegi jaǵdaı sııaqty qalyptastyrýy ábden múmkin», deıdi «111» ulttyq senim telefonynyń basshysy.
Ata-ana men balalar problemasy
Ata-ana men balanyń til tabysýy – tárbıeniń eń ózekti tusy. Mamandar nápaqa tabýmen júrgen ata-analardyń balalarymen jumysy bolmaı bara jatqanyn aıtady. «Ata-analar balalarynyń kıimi bútin, qarny toq bolsa boldy dep, turmystyń qamymen ketedi. Balalarynyń pikirine qulaq aspaıdy. Syrlaspaıdy, yntalandyra almaıdy. Máseleniń bári osydan bastalady», deıdi Y.Qulataı.
Psıholog Maral Ibragım de balaǵa ýaqyt bólýdiń óte mańyzdy ekenin quptaıdy.
«Bizdiń ortalyqta psıhologtardyń kómegine júginetin ata-analar men balalardyń salystyrmasy negizinen uqsas. Balalar kóbinese ata-anasymen nemese dostarymen qarym-qatynasy durys emestigin aıtady. Basqa problemalar osy ekeýinen týyndaıdy. Al ata-ana bolsa balasyna sóz tyńdata almaı álek. Áke-shesheniń balalarymen qarym-qatynasyndaǵy eń úlken qateligi – olarmen ashyq sóılespeýinde. Kóbinese balalar biz ata-anamyzǵa aıta almaımyz, olar qatal, qorqamyz deıdi. Sóıtip bala jolyqqan problemasyn sheshilmegen kúıde ishine búge beredi. Jasampaz balalar ózderi oılap tapqan jańalyǵyn aıtýdan jasqanatyn kúıge deıin jetken», deıdi ol.
Qazaq «qısyqty tez túzeıdi» dep balany tyıymmen tárbıeleýge tyrysady. Biraq psıholog maman balalardy barlyǵynan tyıyp tastaýǵa bolmaıdy degendi aıtady.
«Ata-analar balalaryn problemalardan qorǵap qalǵysy kelip, tyıym salady. Biraq ol tyıymdy ne úshin qoıatynyn, sebebin túsindirmeıdi. Tyıym kóp bolǵan saıyn bala qaı erejeni buzaryn bilmeı daǵdarady. Sondyqtan balamen ortaq pikirge kelip, kelisip úırený kerek», deıdi Maral Ibragım.
Sondaı-aq ol ata-ana balamen teń turyp pikirlesýi kerek ekenin, buıryq bergen saıyn bala ózin qorǵansyz, qundylyǵy joq sııaqty sezine beretinin alǵa tartady.
«Búldirshinderdi oıyn balasy dep qarap eleýsiz qaldyrýǵa bolmaıdy. Onymen áńgimelesip, pikir almasýdy tili shyqqannan bastaý kerek. Sonda ǵana balalar qandaı problemasy bolsa da, ata-anasymen aqyldasyp, oıyn erkin jetkizedi. Bala qandaıda bir qatelik jasasa, jazalaýǵa asyqpaǵan durys. Qaıta odan sabaq alýdyń jolyn úıretip, ár ýaqytta máseleni baıyppen sheshken jón. Balamen kúnine 10-15 mınýt tildesse jetkilikti. Sol qysqa ýaqytta balanyń kóńil-kúıin tolyq bilip, syrlasýǵa bolady», deıdi psıholog.
Telefonǵa táýeldiliktiń zardaby aýyr
Búgingi kúni telefonǵa degen táýeldilik balalardyń ǵana emes, eresek kisilerdiń de «dertine» aınalǵan. Psıhologtyń pikirinshe balany áleýmettik jeliden túbegeıli tyıý múmkin emes. Qolymyzdan keletini – jaǵdaıdy ýshyqtyrmaı, baqylaýda ustaý.
«Biz balalardy áleýmettik jeliden múlde tyıyp tastaımyz. Olar báribir oǵan ańsary aýyp, tyǵylyp qoldanady. Sondyqtan biz olarǵa áleýmettik jelilerdiń qaýpin jaqsylap túsindirip, belgili bir shekpen paıdalanýǵa ruqsat berýimiz qajet. Bul tyıym múlde bolmaý kerek degendi bildirmeıdi. Mysaly, telefondy nemese kompıýterdi erkin paıdalanatyn balany odan alyp, basqaǵa nazaryn aýdartý óte qıyn. О́ıtkeni ol telefonǵa áldeqashan táýeldi bolyp ketken. Al táýeldilik – psıhıkalyq aýrý. Ol bir aı nemese bir jyldyń kóleminde sheshiletin jumys emes. Máselen, mynadaı jaǵdaıdy qarastyrsaq, balaǵa shekteý qoıylmaıdy, qandaı mýltfılm bolsa da kez kelgen ýaqytta kóre beredi. Biraq bala eseıip, bir kúni mektepke barýy, tapsyrma oryndaýy kerek bolady. Osyndaıda mýltfılm kórip úırenip qalǵan balany ata-analar sabaq oqýǵa otyrǵyza almaı qınalady. Sóıtip aıǵaı-shýǵa ulasady. Ol balanyń júıke júıesine de áser etedi. О́ıtkeni búgin balaǵa erkindik berilse, erteń aıaq astynan tyıym paıda bolady. Bala sol kezde: «men buny buǵan deıin istep keldim, endi ne úshin tyıym salady? Demek ata-anam meni jek kóredi, men bularǵa kerek emespin» degen oıǵa barady. Osylaısha balanyń minezi buzylady, ata-anasyn tyńdamaıdy. Sondyqtan bala baǵytyn bilip, durys-burysyn uǵynýy úshin erkindiktiń de shegi bolýy kerek», deıdi M.Ibragım.
Al Ysqaq Qashqynbaıuly telefondy tek mektepte oqýǵa qatysty ǵana qoldanyp, basqa ýaqytta tyıym salý kerek dep esepteıdi. «Mektepte sen baıdyń balasysyń, sen kedeıdiń balasysyń dep jikteıdi eken. Ony bizge habarlasqan balalardyń aýzynan estidik. Olar baılyqty nemen esepteıdi? Árıne, bir oqýshy iphone 8 ustasa, «kedeıdiń» balasy qarapaıym telefon qoldanady. Olar úshin báseke sol. Keshe ǵana bir aqparat oqydym. Bir muǵalim oqýshysynyń altyndaryn lombardqa ótkizip jiberipti. Ol bala ne úshin mektepke altyn taǵyp barady? Ol oqýshy emes pe?! Soǵan ata-analardyń ózi kináli. Árıne olar baryn salyp balalaryn eshkimnen kem qaldyrǵysy kelmeıdi. Al onyń qandaı zardaptarǵa ákep soǵaryn esh oılamaıdy», deıdi ol.
Shyntýaıtyna kelgende, tehnologııa damyǵan, aqparat qoljetimdi XXI ǵasyrda bala tárbıesine asa qyraǵylyq pen, úlken jaýapkershilik kerek. Balalar bul kúnde básekege bilimmen ǵana túsip qoımaıdy, olar qasynda júrgen baı men mansaptynyń balasynan kem qylmaı ósirý úshin de rýhanı qoldaý men qorǵaý asa mańyzdy ekenin esten shyǵarmaǵan jón.
Maıgúl SULTAN,
«Egemen Qazaqstan»
