Qazaq klassıkalyq ánderiniń dál búgingi kúnde tap kelip otyrǵan eki máselesi tóńireginde oı qozǵaıtyn bul maqalamyzda birinshiden mátinniń jumbaqtalýy, ekinshiden áýen, únniń jumbaqtalýy jaıyn sóz etkenbiz. Bul eki jumbaqtalý bizdiń kóshpeli turmystan, tabıǵattan alystap, keıbir qazaqy uǵym, ym-ısharalyq qarym-qatynastan adasyp qalǵanymyz, bolmysyzdyń ózgerýi jáne ózge de sebepterge baılanysty aýqymdy dúnıe.
Qazaqtyń tilsiz tili – ym-ısharasynyń ózinde qansha sezim, qansha syr men parasat jatqanyn taǵy da sol án jetkizipti bizge. Maqalanyń «Mátin jumbaǵy» bóliminiń bastapqy bóligin usynyp otyrmyz.
Aqboz úıge súıenip...
Qazaqta ǵana emes, jer betindegi qanshama ult men ulysta ózderine tán ym, ıshara bolady. Onyń ózara qarym-qatynasta sóz, dybyssyz-aq berer uǵymy ushan-teńiz. Bas shaıqaý, barmaq kórsetý, erin shyǵarý, jaǵasyn ustaý, bas ızeý, jaǵyn taıaný dep kete beredi. Sonyń biri – úıge súıený. Bala kúnimizde úıge súıenip turǵanda úlkender «ishińe kúıik túsip tur ma, bar ary» dep ursyp jiberetin. Bul kádimgi «jaǵyńdy taıanba» deıtin tyıym ispettes. Jaq taıaný – qamyǵý, qaıǵyrý, toryǵý, aýyr oıǵa batýdy bildiretin bolsa, úıge súıený – saǵyný, zaryǵý, qımastyq syndy kókirek toly kúrsinisti bildiredi. Bul qazaq turmysynda kóbinese qyzdarǵa baılanysty ekenin án mátinderinen ańǵaramyz. Mysaly, jalpaq jurtqa áıgili «Baıanaýyl» ánindegi:
«Baıanaýyl basynda balaly qur,
Bir sóz aıtam, eı qalqa, moınyńdy bur.
Aýylyńnyń tusynan án salǵanda,
Aqboz úıge súıenip qara da tur», deıtin joldar qulaǵyna jetpegen qazaq az shyǵar. Al ataqty Balýan Sholaq «Ǵalııa» áninde:
«Oıda turyp Ǵalııa,
Aqboz úıge súıengende...», deıdi. Oǵan 1858-1919 jyldary ómir súrip, ásirese, elimizdiń soltústik óńirinde aty áıgili bolǵan Nurjan Naýshabaıulynyń áni delinetin «Kókenaı» ánin qosyńyz.
«Eki aýyldyń arasy qar boldy ǵoı,
Bir kóre almaı Kókendi zar boldym ǵoı» dep keletin ánniń qaıyrmasynda:
«Kóken-aı, qıylǵan qas eken-aı.
Aqboz úıge súıengen,
Bizdiń de qalqash eken-aı», deıdi. Minekı, aýyl alys, jer shalǵaı kóshpeli ómirdiń hám qazaqy bolmystyń órnegi. Qazaq qyzynyń elden erek bir bolmysy (búgingideı "baı qaıdalap" alasurmaq túgili) azamat erge qansha ǵashyq bolsa da, ony ashyq, jarııa aıtpaǵan. Qyz qadiriniń qymbaty da solaı saqtalyp, máńgi bıik qalpynda qala berdi. Sondyqtan da qazaq «qyzdyń úndemegeni – keliskeni» deıdi. Demek onyń ár qımyly mańyzdy, ár áreketinde til bar tylsymǵa toly ǵajaıyp álem. Endi, jigit te osyǵan saı sóıleýi tıis eken. Qarańyz, joǵaryda mysalǵa keltirilgen úsh ánde de bir qaraǵanda qyzǵa tek jigit ǵashyq sekildi kórinedi. Joq, aqboz úıge súıengen qyzdyń jaıyn aıtqan jigit qalqataıdyń júreginiń ańsary ózine aýyp, onyń da zaryǵyp júrgenin jetkizip turǵan joq pa? Iá, jigit qyzǵa ǵashyq eken, al, qyz jigitti unatty ma degen saýalǵa maqtanyshty jaýabyn osylaı aıtady. Árıne, álemde joq sóz ádebi bul. «Ol da maǵan ólerdeı ǵashyq, syndyrdym» demeıdi. Qol jetpes qııa shyńdaǵy qyz qadirin sol bıiginen túsirmeı, onyń tek jalǵyz ǵana áreket, qylyǵyn kórsetý arqyly dıalogtyń ekinshi jaǵyndaǵy sózdi ashyp beredi. Minekı, aı men kúndeı arýdy aqboz úıge súıendirgen jigit sózi osylaı óriledi.
Án sózindegi osy kórinisti ekrannan kórgenińiz esińizde me? Endeshe, sanasyna mahabbat, ǵashyqtyq degen sózder oralǵan sátte oıyna birinshi bolyp «Qyz Jibek» fılmi túsetin qazaq balasynyń jadysyn qaıta bir jańǵyrtyp ótelik. «Shektini shaýyp kel desem, bir shúıkebasyna aldanyp qaıtyp kelipsiń» degen Bazarbaı ulyna rızalyǵyn bermeı, jipsiz baılanyp kıiz úıde jalǵyz jatqan Tólegen bir kezde shańyraqtan aspanǵa qaraıdy, qıqýlap ushyp qazdar ketip barady. Bul rejısserdiń Tólegenniń endi keshigýge bolmaıtynyn, Qyz Jibektiń kúderi úzilmesin dese attaný kerektigin esine salǵandaı erekshe kórinis. Iá, jigit taǵatsyz ekenin kórdik. Al, qyz ne kúıde? Endeshe, qarańyz! Qıqýlap bultqa sińip ketken qazdardan keıin kamera birden Qyz Jibekti tabady. Muńly, saǵynyshty, zaryqqan beınede aqboz úıge súıenip tur! Arǵy jaǵy munartqan taý, qyz úkisin terbegen mazasyz jeldiń yzyńyna Nurǵısa Tilendıev qosqan baıaý ǵana muńly mýzyka... Rejısser dál osy beıneni tapjyltpaı 20 sekýnd ustap turady. Jibektiń saǵynyshty, qamyryqty kúıin aıtýǵa esh sózdiń qajeti joq, kerek deseń sóz qýaty jetpes qamyryqty kúıin osylaısha qapysyz kórsetedi. Kózin tómen salyp áldeneshe ret aýyr-aýyr kúrsinedi...
Mine, qanshama ret kórse de áli kúnge deıin qazaq bitkendi ekrannyń aldyna qaıta «tańyp» tastaıtyn «Qyz Jibektiń» bir qupııasy! Onda qazirgi kúnde ózimiz de túsine bermeıtin, tek túısigimizdiń tereń túbinde kózi jyltyrap jatqan ym, ıshara túsinikterin túrtip ótetin kórinister molynan. Bizdiń jan jetpis jeti atamyzdan kele jatqan osyndaı azyqqa shyn semirip, shyn qýana alatynyn, bizden únemi osyndaı rýhanı azyq suraýmen bolatynyn ǵalymdar áldeqashan dáleldegen. Sol azyǵy tabylǵanda jan rahat kúı keshedi. «Qyz Jibekti» qyryq ret kórsek te jalyqpaıtynymyzdyń syry da osynda bolsa kerek. Al aqboz úıge súıenýdiń osynsha mán-mazmunyn sezine bilmegen adam «Baıanaýyl» ániniń aqboz úıge súıengen áne bir tusynan qandaı rahat ala alsyn? Ánshi men tyńdaýshy jaıyn sóz etken Abaı atamyz «oısyz qulaq ala almas ondaı syıdy» degendi osyndaıda aıtsa kerek.
Bul bizdiń qazaqtyń tilsiz tilin túsinýge qaýqarsyz halimizdiń bir kórinisi. Al tabıǵattan, kóshpendi turmystan alystaǵanymyz sebepti áli qansha án mátinindegi sózderdiń bizdiń boıymyzda ólgen kletkaǵa aınalyp bara jatqany aıdan anyq. «Aı on eki ǵana ǵoı, nege «júziń bar on tórtinshi aıdaı kórkem» deıdi?» degen saýaldy estigende tabıǵattyń tilin bilgen qazaqtyń búgingi urpaǵyna aıdyń orta tusta tolatyny jaıynda maǵlumat jetpegenine ishteı qynjylǵan edik. Tipti tabıǵattyń tańǵajaıyp sol bir qubylysy osy ánde saqtalmaǵanda esh qazaqtyń esinde qalmaıtyn túri bar eken-aý...
Osyndaıda ataqty «Ǵaını» ánindegi «Bulaqtaı kógal qýǵan taýdan qulap, Berersiń kimge arnap bal lázzatyn», dep keletin keremet kesteli, tyńdap otyrǵan jandy kógalda júrgendeı, saýmal bulaqtyń salqyn lebi tósine kelip tıgendeı rahat kúı keshtiretin kóbelekqanat kórkem sózder mahabbat týraly án aıtylsa káfe men túngi klýb, ary ketse baý-baqshadan asyp sezinýge múmkindigi joq qazirgi bizdiń tarylǵan túısigimizge jete bere topqanattanyp top etip qulaıtyndaı kórinip ketedi. Ásilinde, án de bir kóbelek. Qanat qaǵyp áýelegen ol daladaı keń keýdeńdi sharlaı, shalqı ushyp, sol keýdede jaıqalǵan gúlderge qonady. Áldebir keýdeden ushyp kelip seniń keýdeńdegi gúlge qonǵan ol ony tozańdandyrady. Endi jan jasańǵyrap, jan gúli onan saıyn qulpyryp, júziń jaınap sala bermek. Jaqsy ándi aıtý túgili tyńdaýǵa jaıqalǵan gúldi jan álemi kerek bolatyny da sodan bolsa kerek...
Tanaýlary tym kóterińki áldekimder ózderin «qalyp qoıǵan» qazaq áninen áldeqaıda bıiktep ketkendeı sezinedi eken. Joq, onan saıyn tereńdep, onan saıyn bıiktep alǵan – qazaq áni de, onan saıyn taıazdap, onan saıyn alasaryp ketken – biz edik. Adamzat rýhanııatynda aıryqsha oryn alatyn «qazaq áni» degen ǵajaıyp álem bul kúnde bizder alystap bara jatqan atalarymyzdyń asyl bolmysyndaı onan saıyn jumbaqtalyp alǵan. Sazyndaǵy myń qatparly sezim men sózindegi san qatparly syr búgingideı ashyq mátin, jalań rıtmge boı aldyrǵan bizder úshin tipti «qupııa shejirege» aınalyp bara jatqandaı...
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»
