Dástúrli tarıhı jer-sý ataýlary – halyqtyń rýhanı tarıhy jáne onyń ulttyq sanasy, fılosofııalyq dúnıetanymy, sulýlyqqa, kórkemdikke degen kózqarasy. Endeshe, Táýelsizdigimizdi, eldigimizdi, memlekettigimizdi meılinshe berik ornyqtyrý maqsatynda ejelden el sanasynda ornyqqan tól ataýlarymyzdy jańǵyrtý, qaıta ataý – otanshyldyq, ulttyq rýhymyzdy asqaqtatary haq.
Ǵun zamanynan syr shertetin Saryarqa tórindegi Talas, Tarty, Bulanty, Monshaqty, Sileti, О́leńti, Shiderti, Qodan, Myrjyq, Baǵylan, Tentek, taǵy basqa toponımder kóneniń kózindeı qasterli. Qytaı jylnamasynda Ǵun taýy – Altaı taýy degendi bildirgen. Ult mádenıetiniń Bas kitaby – Qorqyt Ata kitabynda Arqa, Alataý, Qazylyq taýy deıtin baıyrǵy ataýlar bar.
Eýrazııanyń ushy-qıyrsyz keńistiginde túrki toponımderi jeterlik. Mysaly: Aıdar (Ýkraına), Aım (RF), Altynaı (RF), Batagaı (RF), Kaınar (Moldova), Karasý (Iran), Koktebel – Kók tóbe (Qyrym), Iаssy – Yssy (Rýmynııa), Kızlıar – qyzdar (Daǵystan), Kýltýk – qoltyq (RF), Kartaly – Qara taldy (RF) tárizdi túrkilik jer-sý ataýlary Ahmet Dúısenbaevtyń «Eýrazııa toponımderi» («Egemen Qazaqstan», 2014 jyl, 26 aqpan) jáne «Túrki toponımderi» («Qazaq ádebıeti», 2012 jyl, 13 qańtar, № 2) atty materıaldarynda kórinis tapqan.
Atyraý oblysy, Jyloı aýdanynda Aqkıiztoǵaı degen jer bar. Munyń mánisi bylaı eken: El qurmettisi Qojanazar babamyz (has sýretker Ábish Kekilbaıulynyń atasy) Aıshýaq handy aq kıiz tósep qarsy alǵan. Sodan bastap osylaı atalǵan.
Astananyń irgesinde, Uly Jibek jolynyń boıynda ortaǵasyrlyq Bozoq shahary bar. Túptep kelgende, bul da qazaq órkenıetiniń kýágeri.
Qazaqstanda tanym-paıymyńdy kóriktendiretin hám tereńdetetin, qııal-sezimińdi qanattandyratyn, mán-maǵynasy sulý jer-sý ataýlary jetkilikti. Aıtalyq: Dombyraly, Kórkem, Qarlyǵash, Oǵyzbalyq, Aıǵyr ushqan, Kúlegesh (Qarqaralydaǵy jartastyń aty, bir sózińdi jeti ret qaıtalaıdy) jáne t.s.s.
Iа bolmasa Aqmola oblysynda maǵynasy kómeskilengen «Eı», «Túntúıgir» deıtin eldi mekender bar. Soltústik Qazaqstan oblysynyń Jambyl aýdanynyń ortalyǵy Presnovka selosynyń dál qasynda Presnoe kóli bar. 2012 jyly 88-degi aqsaqal sonyń baıyrǵy ataýyn aıtyp bere almady. Mine, otarlaýdyń kesapaty. Otarlaý saıasatynyń negizinde paıda bolǵan jasandy jer, sý, eldi meken ataýlaryn bir qaýlymen-aq kelmeske ketirý abzal.
Aqmola oblysynyń Shýche aýdanynda 60 qazaq otbasy meken etken «Novyı Qarabaýyr selosy» bar. Kózge súıel, kóńilge túrpi. Sol sekildi, Dmıtrıevka men Nıkolaevka. Alǵashqysynyń tól ataýy «Urymqaı», keıingisi «Arshaly» dese de qonymdy. О́ıtkeni bul jerde Arshaly ózeni aǵady.
Onomastıkada asa kúrdeli máseleniń biri – eldi mekenge, mektepke, dańǵylǵa, kóshege, áýejaılarǵa, aılaqtarǵa, temirjol vokzaldaryna, t.s.s. kisi esimderin berý. El uǵymynda belgili bir adamnyń baılyǵy, ataq-dárejesi emes, ardaqty isteri, úlgili, ónegeli dástúri men mektebi, tarıhı qyzmeti qaıratkerdiń naqty tulǵasyn anyqtaıdy. Japonııada qaıratker bir ǵasyrdan keıin aıryqsha nazarǵa ilinedi eken. Qazaq jaǵdaıynda keıbireýlerdiń jasandylyqpen, dabyra-dańǵazamen ataǵy shyqqandarǵa topyraǵy sýymaı-aq eki ókpesin qolyna alyp júgirý ábestik, ádepsizdik. Tarıhtyń tarazysyn, tańdaýyn, talqysyn qaıda qoıamyz?! Búgingi kúnge deıin Abaı «Qazaqta Marabaıdan asqan aqyn joq» dep qurmettegen, Qobylandy men Er Tarǵyndy eresen kórkemdikpen, tereńdikpen tolǵaǵan jyraýǵa eshteńe buıyrmaǵan. Buǵan qarap Marabaı jyraýdy umyttyq deýge áste bolmaıdy.
Tarıhshy A.I.Levshınniń «Opısanıe kırgız-kazachıh, ılı kırgız-kaısaskıh, ord ı stepeı» (SPb, 1832) atty eńbeginde Qyzyljar – Kókshetaý – Aqmola baǵytynda jáne Ulytaý men Túrkistanǵa qaraı sozylǵan qara joldy Abylaı han joly dep atalǵan dep jazady. Osy tarıhı úrdisti qalpyna keltirsek, tarıhı zerdemizdi sáýlelendirer edi.
Sonan soń Han Keneniń batyr qaryndasy Bopaı hanymǵa, memleket qaıratkeri Ábilqaıyr Dosovqa, Alashtyń ardaqtylary Smaǵul Sadýaqasuly men Shárápı Áljanovqa, «Jas qazaq» ániniń avtory Ramazan Elebaevqa, daryndy synshy Aıqyn Nurqatovqa mektep, kóshege esimderin berý, eskertkishter qoıý paryz. О́ıtkeni Mahatma Gandı aıtqandaı, «máńgilik aqıqattar, olardyń ataýy «máńgi» dep atalyp tursa da, ózderin udaıy eskerip turýǵa jáne sanaǵa sińirýge muqtaj».
Serik NEGIMOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
