TÝRA JOL

Qalamger qaýymnyń shyǵar­ma­shylyq shabytyna oıda joqta shoq túsirip, kóńil tolǵanysyn tolqy­typ áketip, ádemi bir týyndynyń dúnıege kele qalatyn shaqtary ádebıet áleminde sırek jaı emes ekeni aıan. Ondaıda aldymen kómeıi kúmbirlep, tilinen jyr aǵyla jóneler aqyn bolary taǵy anyq. Al soǵan tebirenis qýatyn qaıraý­shy jeke adam ómiri hám taǵ­dyry bolsa she ?! Bul en­di bólek oqı­ǵaǵa para-par ǵoı. Osy­dan jıyrma bes jyl buryn­ǵy oqyǵan jandy beı-jaı qaldyra al­maı, kóp kókire­gin terbe­gen sol bir poema sondaı­­lyq edi. Qaırat Juma­­­­­ǵalıev aǵamyzdyń ta­nys­­qan bette boıyn baý­rap, is-qyz­metine, qaıtpas qaısar­lyǵyna júrek túkpirinen tógilip arnalǵan “Nura perzenti” derekti dastany­nyń keıipkeri Jarylqasyn Bıkenov qazir aımaqtaǵy barsha aǵaıyn arqa tutqan, eskidegi qadirli kisideı aqyl-keńesine toqtalǵan ardaqty aqsaqal­dyqtyń órinde. Jasyrary joq, kóz úıre­nip ketkendikten be, aınaladaǵy tanystardyń taǵdyryna, janyń­daǵylardyń jan-dúnıesine kóńil aýdara bermeıtinimiz bar. Keıde sýyrt­paqtap syr tartyp baıqa­­sa­ńyz tyńnan tanylǵan talaı qyry­na tánti bolasyz. Onyń tańdaı qaqtyrarlyq tabandylyǵy men tııanaqtylyǵynyń súısinisti kóri­nisiniń biri retinde tabany kúrek­teı qyryq jyl boıynda bir meke­me­de bas býhgalter mindetin atqar­ǵanyn atar edik. Muny da bylaı qoıǵanda, sonyń edáýir bóligi tasa­­­­­dan tas atqan taǵdyr talqy­syna tap bolyp ótkenin aıtpaı kete almaısyz. Tańdaǵan maman­dyǵyna beriktik pen tosynnan kezdesken qıyndyqqa muqalmas jiger ómirin alǵa tartqan qasıet. Sóz oraıynda áýelgi erekshe­lik­ke toqtalsaq, esep-qısap isine bozbala kezinen aralasypty. Ol shaqta Nura óńirinde tyń ıgerý dúrbeleńi etek jaıyp turǵan bola­tyn. Jańadan qurylǵan “Shahter” keńsharynyń jumysshylar koope­ra­sııasyna býhgalter shákirti bo­lyp qabyldanǵanda bútkil eńbek joly osy salamen qabysyp kete­tin­digin áste oılamaǵan-dy. Onyń tóraıymy Ánzııa Temirbolatova men tikeleı qamqorshysy Eka­terı­na Romanıýktiń baýraǵan ustazdyq qushaqtary maqsatyn aıqyndatqan. Jaqańnyń kásibı joǵary bilim alyp shyǵýy ózinshe bir áńgime, taýdaı talaptyń jemisti jeńisi. Keńes áskeri qatarynda júrip, syrt­­taı oqyp, mindetti bory­shyn merzimdik ýaqytta óteý­shi­ler ara­synda buryn-sońdy kezdesip kórme­gen jaı boldy. Aq qanat arman jetegi umtyldyrǵan adamǵa alynbas qamal joqtaı eken. Kókirekti tes­ken oıdy áskerlik satylar boıyn­sha barlyq deńgeıdegi basshylarǵa, Qorǵanys mınıstriniń ózine de jetkizgende Áskerı jarǵyda mundaı ereje joqtyǵyna jaýap qaıtary­lyp kelgenmen talpynys aqyry izsiz qalmady. Novosibir keńestik koope­ratıv saýda ınstıtýtynda syrttaı oqýǵa mursat berilip, ony úzdik bitirip shyqty. Kúni keshe aýyldan úrpıe at­tan­ǵan jigittiń úsh jylda ofıser ári joǵary bilimdi azamat bolyp oralýy Bıken ákeı men Zaǵıpa shesheıdi bir qýantyp, marqaıtsa, el ishin qosa súısintken. Novo­si­bir­de aspıran­týrada oqýyn jal­ǵas­tyrý úgittelgen de edi. Biraq elge saǵynysh júrekke ámir júrgize almaǵan. О́mirde ysylǵan, biliktilik ósir­gen janǵan ottaı jas maman qalaı­sha ańdalmaı qalsyn. Nura aýdan­dyq tutynýshylar koopera­sııa­syna shaqyrylyp, bas býhgal­terdiń oryn­­­basary, araǵa jyl salmaı jatyp bas býhgalterine kóterilgen jol 28 jasynda Qaraǵandy oblys­tyq tutynýshylar odaǵynyń osyn­daı qyzmetimen jalǵasqan. Qarap otyr­sa, bul 1971 jyl eken-aý. Mine, sodan kúni búginge deıin, ıakı qyryq jyl qatarynan bas býhgal­ter. Sol mekeme, sol baıaǵy esep-qısap mashaqaty muryn shan­shyltqan dúnıe. Basqaǵa bilinbes lázzaty mol sharýa, syrt kóz túısi­ne bermes sandar, sıfrlardyń syrly álemi. Kezinde bedeli sharyqtap tur­ǵan atalǵan qurylymnyń eń mańyz­dy býynyn basqarý bıik jaýapker­shilik pen asa yjdaǵat­tylyq usta­nymǵa berikterge ǵana senip tapsy­rylatyn. Otyzǵa tola qoımaǵan jigitke mundaı tańdaý túsý árıne, jaıdan-jaı emes-ti. Bilikti bilim, zeıindi zerde, taldaý oıshyldyǵy, sarapshylyq turǵy­daǵy tereń paıym­dylyq júktel­gen mindetti atqarý jyldarynda baryn­sha jar­qyrap kóringen qasıet­ter. Onyń tez arada sala iri ekono­mısteriniń mańdaılysy sa­na­lyp ketýiniń bir syry da osynda. Kooperasııalyq saýda-sattyq­ty uıymdastyrýmen qatar, qura­my­na qurylys salý, ónimder ón­dirý, sharýashylyqtyń basqa da tetikterin damytqan irili-usaqty júzdegen kásiporyn qamtylǵan uıym­nyń qarjylyq júıesin úlgi­li úılestirýdiń jarqyn dálelin osynsha jyldar ishinde birde-bir ret talaptan aýytqýshylyqtyń, eseptik burmalaýshylyqtyń oryn almaýynan tanýǵa bolady. Jaryl­qasyn Bıkenulynyń eń qymbat qyry qaısy degende, áriptesteri iske tazalyqty, senimge adaldyqty óz boılaryna da sińire bilgendigin aıtady. Al qyryqtyń qyrqasyna kóterile bergende aıaq astynan kılikken qıyndyqqa moıymaı, jıyrma bes jyl boıyna bolattaı beriktik, temirdeı tózimdilikpen sodan syr tanytpaı kele jatýy taǵy bir aıtpas bolmastaı qyry. Iá, orda buzar shaǵynda janar qýaty oqys seme bastap, kóz aldy ­buldyrap kórinýge aınalatynyn oılap pa?! Anaý-mynaý emes, keseldiń shamshyraqtan jabys­qanyn qaıtersiz. Jaryq dúnıeniń sáýlesin endi janarmen aıalaı almaý kúdigi qınaǵan. Eshkimge sezdirmese de ońashadaǵy ýytty ýaıymdy serpiltip operasııa jasa­týǵa kelisken. Ony alty márte jasatýǵa da tózdi. Alaıda, qansha aıtqanmen, janardyń jaratylys­ty qalpy qaıta almady. Kim biledi, basqa bireý bolsa jabyǵyp, jasyp, taǵdyrdyń jazýyna ishteı moıyp keter me edi. Qıyndyq kerisinshe qaırap, qaırattandyryp, janyp ketetin jandar syndy Jaqań qaısarlyǵy da tutanyp, jandy. Kókireginde jattalǵan sansyz sıfrlar, jady­na toqylǵan qalyń san syryn birden sezý qabileti, ǵajaıyp zeıini kómegi tıgen osy kez boldy. Qaırat Jumaǵalıev aqyn: Zeıini –tas, Áriptesin mazalap, Keńes surap, Áste izdep jatpaıdy. Bir adamnyń mıy, Buǵan jeter me. Qaıran qalǵan emes ekem bekerge ... Bas býhgalter Bıkenovtiń basy da О́z aldyna Bir kompıýter eken de, – dep jyrlaǵandaı, tabıǵat oǵan daryt­qan osynaý qasıet isine qyl túsirt­pedi. Sonymen birge, negizgi qyz­metinen qol úzbeı Qaraǵandy koo­peratıvtik ınstıtýtynda sabaq ber­di. Uzaq jyldar boıynda mem­lekettik emtıhan komıssııasy­nyń tóraǵasy bolýy bi­lik­­tiligin baǵa­laý­dyń belgisi der edik. Ǵyly­mı ju­mys­tar­men de aına­ly­syp, izdenis­terin ortaǵa salǵan birne­she ma­qa­­la jazdy, sonyń ishinde býh­gal­terlik esep teo­rııa­sy bo­ıyn­sha qa­zaq tilin­de oqýlyq daıyndady. Biraz jurt el ishi tarıhyna jetik, so­ny baspasóz betterinde baıandaý­shy, kitap­taryn­da tolyǵynan kósilýshi ólketanýshy retinde de biledi. Shamasy kelgenshe adamǵa jaqsylyq jasaý, nıettesteri qoltyǵynan demeý yqylasynan aýyp kórmegen Jaqań qaı ortada da qurmetti. Qazaqstan tutynýshy­lar odaǵynyń basshylary О́mirzaq Sársenov, Kazbek Áshlıaev, qashan­nan júregine jaqyn Qaraǵandy ekonomıkalyq ýnıversıtetiniń rektory Erqara Aımaǵambetov, úmitin aqtaǵan shákirtteri Elýbaı Ahmetov, Bazarbaı Qarjasov syndy syıly azamattar kóńiliniń qoshy. Jaqsyǵa jaqsy úıirlikti osy kisige qarap tanýǵa bolady. – Naryq zamanynyń izdenýge, iskerlikke beıimdeýi ásirese, jas­tar arasynda keń kórinis tabýy qýantady. Jańa belesterdiń joǵa­ry jaýapkershiligin aqtaı alatyn urpaqty qalyptastyrýǵa baǵyttal­ǵan memlekettik qamqorlyqtyń berik dástúrligi Elbasynyń bıyl­ǵy Joldaýynda da atap kórsetilýi tolyq qoldarlyq. Búgingi qoǵam jyldam damýymen qyzyqtyrady. Biz de sodan qalyspaı kele­miz, – ­deıdi ol. Dese degendeı keleli kezdesýlerdiń, alqaly jıyndar­dyń, mańyzdy keńesterdiń bel ortasynda júrýi kózge úırenshikti jaı. Alań­syz eńbekke aralas­tyryp, tosyn qıyndyqta qamqor­shy bolyp, qashannan tileýin tileýshi Ánııashtaı jan sulýlyǵy bólek jary belsendi ómiriniń tiregi. Jarylqasyn aǵamyzdyń tuty­ný kooperasııasy júıesinde eńbek etkenine búgin týra 50 jyl. Sonyń 42 jylynda bas býhgalter bolyp­ty. Ine ushyndaǵydaı isti osynsha ýaqyt adal atqarý kásipke taza­lyq­tyń arqasy. Qaısar­lyqtyń jeńisi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryn­da “Qazaq­stannyń eńbek sińirgen qaırat­keri” ataǵy aldymen beri­lýinde de úlken mán bary daýsyz. Tazalyq. Qaısarlyq. Ol osy jolda keledi. Aıqyn NESIPBAI, Qaraǵandy.