Adam balasynyń bir-birine qııanat jasap, zorlyq kórsetýi búgingi damyǵan, mádenıeti qalyptasqan, sanasy ósti degen qoǵamnyń ózinde toqtaǵan joq. Zorlyq-zombylyqty áshkerelep jarııalanatyn vıdeolar men maqalalar qoǵamnyń aldyna kún saıyn ótkir suraq qoıady. Sirá, bul taqyrypty satıralyq-antıýtopııalyq «Zavodnoı apelsın» romany arqyly eń tereń jazǵan Entonı Bıordjess shyǵar.
Entonı Bıordjess 1917 jyly Manchesterde dúnıege kelip, 1993 jyly Londonda ómirden ozǵan aǵylshyn jazýshysy. Ádebıettanýshy, jýrnalıst. Mýzykaǵa da qyzyǵyp, tipti, opera jazyp, sahnalaǵan. Shekspır men Djoıstyń shyǵarmashylyǵyn asa qyzyǵýshylyqpen zerttegen. Djoıstyń tilin eń jetik túsingen jáne ony óz shyǵarmashylyǵynda paıdalanǵan jazýshy retinde joǵary baǵalanady. Osy kúnde klassıkterdiń qataryna engen álemniń úzdik jazýshylaryna Entonıdiń zamandas retinde bergen baǵasy ádebıetsúıer qaýymnyń kádesine jarar dep usynamyz.
– Siz óz týyndyńyzdaǵy basty keıipker Djoısty elikteýshi obraz retinde qoldana otyryp, ózińizdi «Grab-strıttegi jazýshysymaq» retinde kórýińizdiń arasynda qandaı da bir qaıshylyq bar dep oılamaısyz ba?
– Qandaı qaıshylyq? Men Djoısqa eshqashan ádebı obraz retinde qaraǵan emespin. Meniń shyǵarmashylyǵymda Djoısqa elikteıtin keıipkerler joq jáne oǵan elikteý múmkin emes. Djoıstan úırenýge bolatyn nárseniń barlyǵy – sıpattaý barysynda muqııat tańdalǵan sózderdiń arqasy. «Grab-strıttegi jazýshysymaq» eńbeginde tek qana bizdiń aıanyshty keıpimizdi emeýirindep qana qoımaı, Djoıs dáriger týraly aıtý maqsaty tur. Al, Djoısty sıpattaý úshin sózder muqııat tańdalǵan.
– Sóz joq, siz Djoısty tym uzaq zerttedińiz. Osy keıipkerdiń jasaǵan isi adamzatty qanshalyqty aldyǵa ıtermeleıdi?
– Djoıs jasaǵan tájirıbeniń barlyǵy ózi úshin jasalǵan. Biraq, onyń kez kelgen romany eksperımenttik roman. Osy turǵyda «Onyń áıeli – maımyl» nemese «Menmenshil qarasur» romandaryna qaraǵanda «Fınnegannyń azasy» – tıimdi eksperıment. Bul romannyń áserli bolýy – óz tilinde jazylýy.
– Siz Djoıstyń tolyq bir romandy tájirıbege arnaýyn «tildik tájirıbe emes essiz áreket» degenge kelisesiz ba?
– Iá, árıne.
– Zamanaýı qalamgerler oǵan bosqa eliktegenshe, Djoıstyń ádis-tásilderin óz romandarynda nege paıdalanbaıdy?
– Djoıstyń ádis-tásilderin qoldaný múmkin emes. Tehnıka aqparattyń ajyramas bóligi. Bethoven sııaqty jaza otyryp siz «bethoventanýshy» týraly jazbaısyz ǵoı.
– Siz «Lolıtany» óte joǵary baǵalaǵan bolatynsyz. Sizdiń shyǵarmashylyǵyńyzǵa Nabokovtyń áseri bar ma ?
– «Lolıtany» oqý «Jaýap quqyǵyn» oqyǵanmen teń. Men osy syndy eńbektedi rahattana oqydym. Biraq, Nabokov maǵan onsha qatty áser etken joq. Men onyń dúnıende bar ekenin bilmeı turyp, qolyma qalam alǵannan beri jazý stılim osyndaı. Biraq, sońǵy on jylda maǵan ol sekildi eshqandaı jazýshy áser etken emes.
– Sizdi «Aǵylshyn Nabokovy» dep ataıdy. Onyń basty sebebi, sizdiń shyǵarmashylyǵyńyzǵa kosmopolıtızmnyń shabýyl jasap, sizdiń ónerińizge ónertapqyshtyqty alyp kelgeni úshin be?
– Sandyraq. Ol orys, al men aǵylshynmyn. Basqa óner ıelerine qaraǵanda men oǵan uqsas keletin shyǵarmyn. Biraq, ol óte jasandy tulǵa.
– Qaı maǵynada?
– Nabokov – týmasynan halyqaralyq masshtabtaǵy dendı. Al men bolsam, qarapaıym aýyl adamymyn. Ádebıet jasandy dúnıe, al Nabokovtyń shyǵarmashylyǵy recit bóligi boıynsha ǵana jasandy. Onyń dıalogtary tabıǵı jáne vertýozdy (ózi qalaǵan kezde) túrde jazylady. Tipti onyń «Kúńgirt ot» romanynyń taqyryby, basqa termın tappaǵany úshin ǵana qoıylǵan. Bul eńbek sheberdiń ádebı jasandylyǵynan, roman bolyp bastalyp poemaǵa, sosyn pikirlerge, odan ári allegorııaǵa, kompozısııaǵa ushtasyp ketetinin baıqaýymyzǵa bolady. Poemasy sózsiz jaqsy. Menińshe Nabokov bir nárseni durys jasamaıdy. Onyń dybystaýy eski, keıde Nabokov úshin Gıýısmans – zamanaýı jazýshy jáne dástúrdi jalǵastyrýshy retinde kórinetindeı áser alamyn.
– Nabokov Djoıspen birge joǵary odaqta birdeı dárejede bolý kerektigine kelisesiz be?
– Ol uly adamdar tiziminde qalmaıdy. Ol Djoıspen bir dárejede bolýǵa laıyqty emes.
– Sizdiń kózqarasańyz boıynsha qazirgi tańda uly tulǵa bolatyndaı jas jazýshylar bar ma?
– Anglııa boıynsha bir de bireýin esime túsire almaı otyrmyn. Al amerıkalyq jazýshylarǵa obal. Olar uly bolmaı jatyp, qurban bolyp jatady. Natanael Ýest, Skott Fısdjrald jáne t.b. Meıler avtobıografııa janrynyń uly avtoryna aınalady. Elısson kóbirek eńbektenip, kóbirek jazatyn bolsa onda onyń bolashaǵy zor.
– Qalaı bolǵanda da amerıkalyq jazýshylar rasymende juldyzdaı jarq etip baryp, ádebıet áleminen máńgilikke qoshtasyp jatady. Sizdiń oıyńyzsha «uly» ataný úshin bir ǵana kitap jetkiliksiz be?
– Adam balasy «uly» shyǵarma jazýy múmkin. Biraq ol ony «uly» jazýshy etpeıdi. Ol jaı ǵana «uly shyǵarmanyń» avtory bolady. Semıýel Batlerdiń “Pýt vsıakoı plotı” romany sóz joq uly roman. Biraq, Batlerdi eshkim uly romanıst dep eseptemegen. Meniń oıymsha, «uly» jazýshy bolý úshin tereńge boılap qana qoımaı, kóp eńbektený qajet.
– Sizdiń oıyńyzsha Fısdjeralda uly shyǵarma bar ma?
– Men Fısdjeraldtyń uly shyǵarmasy bar dep eseptemeımin. Jazý stıli tym romantıkalyq, onyń Hemıngýeıǵa qaraǵanda izdenisi óte az. Hemıngýeı – uly romanıst. Sonyń ózinde ol uly shyǵarma jazǵan joq. Meniń oıymsha, Amerıkaǵa jas qalamgerleriniń shyǵarmashylyq jolyn erte qaldyryp ketetini ózderine unaıtyn sekildi. Amerıkanyń jazýshylary «shyǵarmashylyq kúızeliske» ushyraǵanda, olar kóp ishedi. Al, ishimdik – kúızelisti ulǵaıtady. О́z basym sırrozııadan áıelim qaıtys bolǵannan keıin (ol menen az ishetin) ishimdikti az mólsherde ishetin boldym. Biraq, men kóp temeki tartamyn, al ol kúnine martını ishýden de jaman.
– Siz Defony kásipqoı jýrnalıst jáne roman jazýshy retinde madaqtap qana qoımaı, sonymen qatar jazýshy retinde Sternge de tańqalatynyńyzdy aıtqansyz. XVIII ǵasyrdyń osy eki jazýshysy sizdi nesimen ózine baýrap aldy?
– Defoǵa onyń yjdahatty izdenisi úshin súısinemin. Al, Sterndi – qazirgi tańda fransýzdardyń istegisi kelip júrgen isterin jazyp tastaǵany úshin súıemin. XVIII ǵasyr prozasy óziniń kúrdeli de qulashtaı keskindemesimen erekshe. Biraq, oǵan Fıldıng jatpaıdy. Ol sentımentaldi ári aılaker isterge tym jaqyn. Al, Stern men Svıftti ómirińdi osy ekeýiniń tehnıkalaryn úırenýge arnaýǵa bolatyn tulǵalar dep aıtar edim.
– Aıtpaqshy, fransýzdar demekshi, sizdiń ataqty «roman ıdeıalaryńyz» fransýzdyq dástúrge jatady. Múmkin, Fransııa jazýshylarynyń Anglııa men Amerıkada ataqty bolýǵa kedergi bolyp júrgeni osy sebepten bolar?
– Shyn máninde, meniń romandarym ortaǵasyrlyq katolısızm sekildi jazylady. Ony kóp adamdar túsine bermeıdi. «Fransýzdyqtan» Qudaı saqtasyn. Leksıkanyń óte baı ekenin bile tura, oqyrman romandy oqý barysynda ár sózdiń maǵynasyn túsiný úshin sózdikke úńilip otyrady. Biraq, bul tusta maǵan bári bir.
– Osy tusta sizdiń romandaryńyzdy Ivlın Vonyń shyǵarmashylyǵymen salystyrady. Vonyń kataklızmge kózqarasyn ózińiz unatpaıtyńyz týraly aıtqan bolatynsyz. Sonda onyń shyǵarmashylyǵy sizge nesimen unaıdy?
– Ivlın Vo ári qyzyqty ári kórkem jáne yqsham jazady. Men jaqtyrmaıtyn kataklızmdi kóptegen katolıktar da jaqtyrmaıdy, al maǵan olardyń bul qasıeti qatty áser etpeıdi. Shynynda, «Qurmet semserin» qurtatyn osy másele.
– Keıin ol «Braıdshedke oralý» romanyn jazdy, biraq, «Qurmet semserin» Ekinshi dúnıejúzilik soǵys týraly aǵylshyn tilindegi eń úzdik romandardyń biri dep aıtady. Sonda Vonyń kataklızm týraly nashar oıy qaıda?
– «Qurmet semseri» eńbegi katolısızminiń áserinen nashar boldy. Meniń aıtpaǵym, keıipker Kraýchbek soǵysqa moraldyq tustan qaraıdy, al ol jetkiziksiz. Bizge maǵynasy tereń, ári dinge qatysy bar dúnıeler kerek. Qazirgi zamanda katolık ilimine qatysty roman jazý – álsizdik. Sebebi, din ábden zerttelip, oǵan qatysty suraqtar sheshilip qoıǵan, sondyqtan avtor aldyn ala shyǵarmasyn jazý úshin basyn qatyrmaıdy. Grınniń «Jumystyń egjeı-tegjeıi» romanynyń álsiz tusy – avtordyń dinge qyzyǵýshylyǵynyń arqasynda paıda bolýynda. Sol sekildi dinge qatysty men Malaı elinde stýdentterge Vo men Grın týraly taqyryp qozǵaǵanymda olar kúlgen bolatyn.
– Sizdiń Grem Grınniń ornyna Fransýa Morıakty artyq dep sanaǵanyńyzǵa qaraǵanda, katolısızm men týa berilmeı katolıkke aınalǵandardyń arasyndaǵy aıyrmashylyq jazýshyǵa áser etedi ǵoı deımin?
– Katolısızmdi qabyldaýshy aǵylshyndar onyń sıqyrly súıkimdiligine arbalyp, shyǵarmada sıqyrdan da súıkimdilikti kóp izdeıdi. О́z basym, Morıaktiń maǵan jazýshy retinde qatty unaǵanyn qalar edim. Is júzinde katolıkke aınalǵandardyń romandaryn oqyǵandy jaqsy kóremin. Grındi oqý barysynda men onyń katolık ekenin umytýǵa tyrysamyn. Menińshe, ol ózi de sony umytqysy keletin sııaqty. Biraq, «Komedıant» eńbegi fılosofııalyq betburystan da ózgeshe nárse boldy.
– Ivlın Vo týraly esseńizde siz «kez kelgen aǵylshyn katolıginiń arǵy jaǵynda pýrıtanın jasyrynady» dep atap óttińiz. Sol pýrıtandyqtar óz shyǵarmashylyǵyńyzǵa áser etti dep oılamaısyz ba?
– Ol, árıne, mende de bar. Biz, aǵylshyndar dinimizge qatal qaraımyz, al ıtalıandyqtar men fransýzdarda – olaı emes. Sol sebepti bizder kúnáǵa batýdan qorqamyz...
– Qalaı oılaısyz, nege roman jazýshylar álemdi «negizgi kózqaraspen» qabyldaıdy? Biraq, siz basqa manıheılarǵa qaraǵanda kúnáǵa hrıstıansha qaraısyz.
– Romandardyń kóbisi problemalyq oqıǵalardy negizge ala otyryp jazylady. Roman – jazýshynyń álemi, óz kózqarasy. Men manıheımin. Biraq, jalpaq túrdegi manıheımin. Men adamı turǵyda bolmasa da, romanıst retinde din týraly sóz qozǵaýǵa quqyǵym bar.
– О́z romandaryńyzdy josparlaý barysynda Sımenon sekildi «kommersııalyq» jáne «kommersııalyq emes» dep nemese Grın sııaqty «salmaqty» jáne «kóńildi» dep ekige bólgińiz kelmeı me?
– ...Men jaı ǵana oqyrmanǵa lázzat syılaǵym keledi.
Suhbattasqan Djon Kallın
Aýdarǵan Tilek Yrysbek
