Al dál qazirgi jaǵdaıda ishki naryqtaǵy suranys pen óndiristiń úlesi arasyndaǵy alshaqtyq jer men kókteı. Osy sebepti tutynýshynyń shetel ónimine táýeldiligi kúsheıip, daıyn taýarǵa tólengen mıllıardtaǵan qarajat syrtqy ekonomıkaǵa qyzmet etýde. Sonyń bir mysalyn Qazaqstan naryǵyndaǵy asa qomaqty qarjy aınalymyn quraıtyn qant ónimderine degen suranystan baıqaýǵa bolady.
Anyǵynda, adamzattyń táttige táýeldiligi qant óndirisiniń qaryshtap órkendeýine berilgen kepildik qana emes, tabys qoımasynyń altyn kilti ispetti. Muny erteden sezgen alpaýyt elder aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń ozyq tásilderine júgingen kezde, aldymen qant qyzylshasy men qamysyn ósirýge erekshe mańyz beredi eken. О́ıtkeni álemde taza, aqtalǵan qantqa suranys eshqashan kemigen emes, kerisinshe jyl saıyn artyp keledi. Shaıyna sheker salmaı ishpeıtin adamnyń sanyn bylaı qoıǵanda, azyq-túlik óndirisinde qant pen qant qospalarynsyz daıyndalatyn ónim joq dese de bolady. Aıtpaqshy, ótimdiligi men taza paıdasy jóninen tátti untaq kóleńkeli ekonomıkada esirtki aınalymynan keıingi orynda tur degen beıresmı málimet bar.
Muny nege aıtyp otyrmyz? Aınalamyzdaǵy álem eń aldymen azyq-túlik ónimderimen ishki naryqty tolyqtaı qamtamasyz etýge tyrysyp, artylǵanymen syrtqy naryqty jaýlap alýǵa umtylýda. Sharýashylyǵy men óndirisi qalyptasqan memleketter úshin bul qalypty jaǵdaı, al Qazaqstan sııaqty damýshy el úshin ishki óndiristiń qalypty jumys istep, tutyný naryǵyn tolyqtaı qamtamasyz etýge áreket jasaýy eki ese táýekel men qosymsha shyǵyn ákeletini anyq. Biraq qıyndyqtarǵa qaramastan ózimizdiń sharýashylyq pen óndiristi damytýǵa mindettimiz. Bul – el ekonomıkasynyń ózegi. Árıne munaı satýǵa negizdelgen ustanymnan áli de tolyq arylmaı otyrǵan kezeńde shyǵyny kóp, jumysy da az emes ishki óndiristiń damyp ketýi týraly aıtý kúlkili shyǵar. Tek biz qınala otyryp bas tartýǵa týra kelgen shıkizat satýshy rólinen daıyn taýar ıesine aınalý úrdisi tym uzaqqa sozylyp ketpeýi tıis. Bul memlekettiń damý baǵdaryn aıqyndaıtyn strategııalyq mindet. Osy jaıynda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev halyqqa arnaǵan «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» Joldaýynda «Agrarlyq sektor ekonomıkanyń jańa draıverine aınalýy kerek. Qazaqstannyń agroónerkásip kesheniniń bolashaǵy zor. Kóptegen pozısııalar boıynsha biz álemde iri agrarlyq eksporttyq ónim óndirýshilerdiń biri bola alamyz. Bul, ásirese, ekologııalyq taza taǵamdarǵa qatysty. «Made in Kazakhstan» brendi sondaı ónimderdiń etalony bolýǵa tıis. Shıkizat óndirisinen sapaly óńdelgen ónim shyǵarýǵa kóshý qajet. Tek sonda ǵana biz halyqaralyq naryqtarda básekege qabiletti bola alamyz...», dep shegelep turyp aıtqan bolatyn.
Qant óndirisine qatysty bastalǵan sózdi indeteıik. Bul jerdegi bizdi qyzyqtyratyny – ishki múmkindik. Jalpy, osy qant óndirý isine qatysty dúnıejúzi elderiniń ustanymy ekige jarylady. Iаǵnı adamdar qandaı jolmen alynǵan ónimdi tutynýy kerek degen talas bar. Bul daýdyń tek tutynýshy múddesin kózdeýden týǵany da kúmándi. О́ıtkeni ekonomıkasynyń bir pushpaǵy tek qant qamysy óndirisine negizdelgen memleketter eshqashan tátti túbir ósirýshi elge ese jibermeıtini anyq. Mysaly, osydan on ǵasyrdaı buryn qamystan qant alýdy jolǵa qoıǵan Úndistan qazir Eýropa naryǵyn tolyqtaı bolmasa da, ishinara ıgerip qoıǵan. Onyń ústine qant qyzylshasyn ósirip, baptaý men óńdeýge ketetin shyǵyn qamystan qant aıyrýǵa ketetin shyǵynǵa qaraǵanda áldeqaıda joǵary. Sol sebepten be, álemde óndiriletin qanttyń 60 paıyzyn qamys untaǵy quraıdy. Qalǵan 40 paıyzy qant qyzylshasyn ósirýshilerdiń úlesinde. Biraq soǵan qaramastan, adamzattyń aq tústi tátti untaqqa, ıaǵnı qyzylshadan alynǵan ónimge ańsary aýyp turady eken. Endigi jerde biz adamzattyń osy «álsizdigin» óz paıdamyzǵa jaratýǵa tıispiz. Aýyl sharýashylyǵynyń, onyń ishinde qyzylsha sharýashylyǵynyń naǵyz kúshine minetin shaǵy osy sát. Tek buǵan tolyq negiz bar dep senimmen aıta alamyz ba?
Iá, osy jerde aýyl sharýashylyǵy salasynyń tek shıkizat kózin daıyndaýshy sektor ekenin umytpaýymyz kerek. Demek, sharýanyń tabıǵat tósinen terip alǵan ónimin óńdep, daıyn taýar túrinde naryqqa usyný óndiris salasynyń tikeleı mindetine jatady. О́kinishke qaraı, bizde bul jaǵy kenje damyp keledi. Kóp jaǵdaıda ónim bar da, óńdeýshi jetispeı jatatyny jasyryn emes. Qant qyzylshasyn ósirýge qatysty da osylaı deýge bolady. Qazir elimizdiń eki oblysy ǵana qyzylsha ósirýge shyndap den qoıdy. Sonyń biregeıi – Almaty oblysy. Bıyl elimiz boıynsha jıyp-terilgen 508 myń tonna qant qyzylshasynyń úlken bóligi osy oblystyń sharýalaryna tıesili. Al aımaqta 2 qant zaýyty jumys istep tur. Kóksý aýdanyndaǵy qant zaýytynyń turaqty iske qosylǵanyna 3 jyldaı ýaqyt bolǵanymen, óndiris tolyq kúshine enip úlgermeı jatqanǵa uqsaıdy. Al bıyl qaıta iske qosylǵan Aqsý qant zaýyty týraly áldene deýge áli erte...
Jaqynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ósimdik sharýashylyǵy ónimin qaıta óńdeý basqarmasynyń basshysy Gúlnár Bıjigitova dıqandar úshin jaǵymdy jańalyq aıtty. Onyń negizgisi qant qyzylshasyn ósirýge qatysty bolyp otyr. Úkimet 2021 jylǵa qaraı tátti túbir egiletin alqaptardyń aýmaǵyn ulǵaıtyp, 32 myń gektarǵa deıin jetkizýdi kózdeıdi. Úmit dúnıesi bolǵandyqtan, «buıyrsynnan» basqa sóz aıtý erte. Biraq osy boljanǵan alqaptyń ár gektarynan 350-370 sentner aralyǵynda ónim jınalsa, ishki suranystyń 30 paıyzyn Qazaqstanda óndirilgen qantpen qamtýǵa múmkindik týady eken. Qazir bul kórsetkish 10 paıyz shamasynda ǵana. Munan bólek, Úkimet qant qyzylshasyn ósirýshilerdi sýbsıdııalaýǵa kóshti. 2021 jylǵa qaraı bul qoldaý satylaı kóbeıip, jınalǵan tátti túbirdiń ár tonnasy úshin tólenetin qarjy qomaqty bola túsedi.
Jalpy, elimizde qant qyzylshasyn egý dástúri úzilgen emes. Bul – qazaq dıqan-sharýalarynyń erlikke para-par eńbeginiń jemisi. Jáne qyzylsha tanaptarynyń úlesi birtindep artyp otyrdy. Úkimettiń bul salaǵa 2015 jyldan bastap qana shyndap nazar aýdarǵanyn eskersek, oǵan deıin agrosektor tek jeńildetilgen janar-jaǵarmaıǵa ǵana arqa súıep kelgeni anyq. Eńbekkerlerdiń erligi degende osyny eskerip otyrmyz. Demek, Úkimet qoldaýy aýadaı qajet jáne ol jumysty jandandyrady.
Aıtpaqshy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aýmaǵynda qant tasymaldaýǵa baılanysty kelispeýshilik kúsheıip tur. Eger jaqyn kúnderi túıindi másele sheshimin tappasa, jańa jyldan bastap naryqtaǵy qant baǵasy kóterilip, bul kondıter óndirisi jáne alkogolsyz sýsyn men shyryn shyǵarýshylardyń da sharýasyn shatqaıaqtatýy ábden múmkin. Daýdyń basy mynada eken: qazirgi kúni Qazaqstanǵa syrtqy naryqtan tasymaldanatyn qant ónimderine kedendik baj salyǵy salynbaıdy. Jáne otandyq tutynýshylardyń suranysyn qanaǵattandyrý úshin syrttan tasymaldanatyn qant negizinen elimizdiń qajettiligi úshin qoldanylyp otyrsa da, EAEO-daǵy áriptester tarapynan túsinispeýshilik týǵyzýda. Ásirese Reseı men Belarýs tarapynan Qazaqstannyń qant tasymaldaýshylaryna tek osy memleketten ǵana ónim satyp alýǵa qatysty qatań talap bar. Odaqtastardyń oıynsha, syrtqy naryqtan, ásirese Eýropa men muhıt jaǵalaýy elderinen ımporttalatyn qant Qazaqstan arqyly EAEO elderiniń naryǵyn arzan ónimmen jaýlap jatqanǵa uqsaıdy. Al osy Reseı men Belarýs syrtqa shyǵaratyn óz ónimderine 40 paıyzǵa jýyq baj salyǵyn salyp otyr. Biraq bizdiń mamandardyń buǵan qarsy ýáji bar. «Qazaqstan kondıterler qaýymdastyǵynyń» prezıdenti Álıhan Talǵatbektiń aıtýynsha, odaqtastardyń ustanymy orynsyz. «Eger biz qantty EAEO elderinen ǵana ımporttaıtyn bolsaq, onda oǵan 30 paıyzdan 40 paıyzǵa deıingi mólsherde kedendik baj salynady. Bul daıyn ónim baǵasynyń sáıkesinshe kólemde ósýine ákelip soqpaq. Jáne biz tek Keden odaǵynan ǵana qant satyp alatyn bolsaq, onda reseılik-belarýstyq olıgopolııanyń belgileıtin baǵasyna táýeldi bolyp qalamyz. Máselen, ústimizdegi jyldyń jazynda Reseıde óndirilgen qanttyń baǵasy bir apta ishinde 50 teńgege ósti, bul bizdegiden 30 paıyzǵa joǵary. Dál osy kezde qantty tasymaldaýda da qıyndyqtar týyndady», deıdi ol.
Demek, el Úkimetiniń aldynda aýyl sharýashylyǵyn damytýdy myqtap qolǵa alýdan bólek ekinshi jaýapty jumys – áriptes elderdiń saýda-sattyqqa qatysty basym saıasatynan ishki óndiristi qorǵaý mindeti de turǵany anyq.
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
