AQSh – elimizdiń strategııalyq seriktesi

Bulaı bolýy elimizdiń álemdik qoǵamdastyqta bedeliniń ósýiniń naqty dáleli. Sondyqtan Qazaqstan AQSh-pen tatýlyq, yntymaqtastyq jáne áriptestik qatynastarynda bolýdy maqsat tutady. AQSh-pen dostyq baılanysta bolý eldiń geosaıası jáne geoekonomıkalyq myǵymdylyǵynyń kepili dep esepteledi. Sebebi AQSh álemdik ekonomıkanyń 24 paıyzǵa jýyǵyn ıemdenip otyr. Onyń valıýtasy HH ǵasyrdyń 40-shy jyldary­nan bastap álemdik qarjylyq aıyrbas­taǵy negizgi valıýta. Sonymen qatar AQSh álemdik qýat resýrstarynyń 40 paıyzyn paıdalanyp kele jatqan alyp el. 16 trıllıon dollarǵa jýyq jıyntyq ishki ónim óndiretin AQSh qýaty eń ozyq, tıimdi tehnologııalar­dy paıdalanýǵa negizdelgen. Bul alyp eldiń alyp ekonomıkasy udaıy shıkizat pen qýat kózderine zárý. AQSh-tyń syrtqy saıasaty «Amerıka halqynyń ulttyq múddelerin qorǵaý» uranymen júrgizilip keledi. 

Qazaqstan basshysy ótken kezeńderde AQSh prezıdentterimen 19 ret kezdesti. Alǵashqy kezdesý 1992 jyly boldy. Osy kezdesýler barysynda birneshe ekijaqty kelisimderge qol qoıyldy. Olar – demokratııalyq áriptestik týraly hartııa, Ekonomıkalyq áriptestik is-qımyly jónindegi baǵdarlama, Jańa qazaqstandyq-amerıkalyq qatynastar týraly eki el prezıdentteriniń birikken málimdemesi sııaqty qujattar. 

AQSh kezinde Qazaqstandaǵy ıadro­lyq qarý arsenalynyń tez arada Reseıge jetkizilýine jáne onyń basqa elderge taratylyp ketpeýine erekshe múddeli boldy. Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan azat bolýy álemdik qaýipsizdik júıesiniń nyǵaıa túsýine óz yqpa­lyn tıgizedi. HH ǵasyrdyń 90-jyldarynda Amerıka óziniń Qazaqstanmen qatynastaryn tek pragmatıkalyq turǵydan júrgizdi. Ol úshin AQSh-tyń Ortalyq Azııadaǵy róliniń basym bolýy ǵana birinshi kezekke shyqty. 1994 jyly Qazaqstan Iаdrolyq qarýlardy taratpaý týraly shartqa qol qoıyp, 1995 jyly óz jerindegi ıadrolyq qarýlardy (1200-deı ıadrolyq zarıadtar) shyǵarǵannan keıin Amerıkanyń Qazaqstanǵa degen yntasy birshama álsiredi. Eki el qatynastary birshama baıaýlap, AQSh basshylyǵy negizinen Qazaqstandaǵy demokratııalyq úderistiń damýyna baǵa berýmen boldy.

Al HH ǵasyrdyń aıaǵy men HHI ǵasyr­dyń basynda álemdegi geosaıası kúsh­ter­diń ara salmaǵy ózgerýine baıla­nysty, 10 jyldaı merzimdegi AQSh-tyń bir polıarlyq basymdylyǵy aıaqtal­ǵannan keıin, onyń Qazaqstanǵa jańa­sha qatynasy bastaldy. AQSh Qazaqstan­nyń Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy Batys pen Shyǵysty, Soltústik pen Ońtústikti jalǵastyrýshy geosaıası ornynyń mańyzdylyǵyn túsindi. Ásirese, Kaspıı teńizindegi munaı qorlaryn ıgerýge múddelilik tanytty, óziniń negizgi baqtalastary Reseı men Qytaıdyń Ortalyq Azııa aımaǵyndaǵy róliniń artýyn shekteýdi maqsat tutty. 

Osyǵan baılanysty AQSh Qazaq­stanmen ekonomıka jáne qaýipsizdik salalarynda naqty baılanys­tar ornata bastady. AQSh ekonomıkasy úshin jańa qýat kózderin izdeý zárýlik týdyrýda. Sebebi 2001-2020 jyldar aralyǵynda bul eldiń munaı ónimderin tutynýy 33 paıyzǵa kóbeımek. Sondyqtan munaıdy alýdyń túrli balama joldaryn izdestirý mańyzdy. Taıaý Shyǵys pen Parsy shyǵanaǵy elderindegi munaı men gazdy ımporttaý emes, basqa memleketterdiń sýtegi qorlaryn paıdalaný qajettigi týyndaýda. Qazaqstan bolsa, 2011 jyly álemdik munaı qorynyń 2,9 paıyzyn ıemdenip, bul kórsetkish boıynsha 9-orynda tur.

AQSh Qazaqstannyń munaı-gaz sektorymen qatar tústi metaldar men ýran ónimderine de qyzyǵýshylyq tanytady. Sondyqtan AQSh kompanııalary 2020 jylǵa deıin Qazaqstanǵa jyl saıynǵy tikeleı ınvestısııalar kólemin 20 mlrd dollarǵa jetkizbek. AQSh, ásirese, Kaspıı aýmaǵyndaǵy asa baı gaz qorlaryn ıgerýdi maqsat etedi. Kaspıı aımaǵyna kirý arqyly bul el Qazaqstanmen qatar Ázerbaıjan, Túrikmenstan sııaqty memleketterge óz yqpalyn kúsheıtýdi kózde­di. Qazaqstannyń kómirsýtegi qorlaryn ıgerý AQSh-qa ekonomıkalyq jaǵy­nan ǵana emes, saıa­sı jaǵynan da utymdy edi. Ol óziniń básekelesteri Reseı men Qytaıdyń dál qasynda otyryp energetıkalyq qaýip­sizdik máse­le­lerin sheshýge múmkindik aldy. AQSh Iran men Reseıge soqpaıtyn munaı-gaz qubyrlarynyń bolýyna múddeli. Qytaıdyń Ortalyq Azııaǵa ekono­mıkalyq ekspansııasyn azaıtýdy da kózdedi. Osy sebepterge baılanysty Qazaqstan AQSh-tyń syrtqy saıasat doktrınasynda mańyzdy basym­dy­lyqtardyń birine aınaldy.

AQSh Qazaqstanmen ıadrolyq qarý­lardy taratpaý máselesine qatysty da yntymaqtasýǵa múddeli boldy. Eldiń Aýǵanstanǵa jaqyn ornalasýy da onyń esirtkitrafıgine jáne halyqara­lyq terrorızmge qarsy kúrestegi rólin arttyrdy. AQSh Qazaqstanda bar beıbit ıadrolyq tehnologııalar men qural-jabdyqtardyń álemdik qaýipti kúshterge qoldy bolyp ketpeýine múddeli. Ásirese terrorıstik toptar osyndaı «ekinshi bólshekterdi» paıdalanýdy kózdeıdi. Sondyqtan Amerıka Aýǵan­standaǵy Talıban qozǵalysyn kúıre­týge múddeli. О́ıtkeni álemdik qaýipke aı­nalǵan tálipter «Ál-Kaıda» ter­ro­rıstik uıymynyń áleýmettik-saıası tiregine aınaldy. AQSh-tyń Aýǵan­stan­daǵy áskeri men Batystyń koalısııa kúsh­teri bul eldegi jaǵdaıdy retteýge qaý­qarsyz bolyp shyqty. Sondyqtan AQSh bıligi Aýǵanstan máselesin beıbit retteýdi qoldaıtyn Qazaqstan sııaqty memleketterdiń mámilegerlik, beıbitshilik mıssııasyna zárý. Qazaqstannyń Sırııa daǵdarysyn retteýdegi rólin de AQSh qýattaıdy. Bul rette Qazaqstan birshama naqty usynystarmen shyqty. Aýǵanstanǵa ekonomıkalyq, azyq-túlik kómegimen qatar kadrlar daıarlaýda kómek kórsetildi. «Astana prosesi» arqasynda Sırııada jaǵdaı birshama túzelip keledi.

Eki memleket geosaıası, saýda-ekono­­m­ı­kalyq, mádenı-gýmanıtarlyq, energe­tıka, azyq-túlik qaýipsizdigi, ǵyly­mı-teh­nık­alyq kooperasııa arqyly óndi­ris­ti ártaraptandyrý máselelerinde ynty­maq­tasýdy tereń­dete berýdi jospar­lady. AQSh ýnıversıtetterine qazaq­stan­dyq stý­dentterdiń oqýyna qolaıly jaǵ­daı týǵyzylǵan. Saıyp kelgende, osy­nyń bári Qazaqstan úshin AQSh-tyń strategııalyq senimdi seriktes ekendigin ańǵartady.

Saıyn BORBASOV,
saıası ǵylymdar doktory, professor