Elbasymyz uıytqy bolǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń aıasynda alys-jaqyn sheteldegi tarıhı, mádenı muralar jınaqtalǵany belgili. Sondaı-aq «Halyq tarıh tolqynynda» baǵdarlamasy arqyly da álemdegi túrli arhıv qorlaryndaǵy Qazaqstan tarıhyna tikeleı qatysy bar dúnıeler, mańyzdy qujattar, qundy muralar birshama túgendelip, elimizge jetkizildi. Ult kóshbasshysy: «Álem bizdi qara altynmen nemese syrtqy saıasattaǵy iri bastamalarymyzben ǵana emes, mádenı jetistikterimizben de tanýy kerek», – dep atap kórsetkenindeı, bul muralarymyz – búgingi, erteńgi urpaqtyń maqtanyshy bolary sózsiz. Elbasymyzdyń ıgi bastamalaryn júzege asyrý maqsatynda Máskeý, Peterbor, Omby, Orynbor, Tashkent, Qazan, Ýfa t.s.s. qalalarǵa arnaıy ekspedısııa uıymdastyrý qajet dep bilemiz. Sol arqyly qazaq tilinde jaryq kórgen kitaptar men gazet-jýrnaldardy, qorǵalǵan dıssertasııalardy, Qazaqstannan tabylmaı jatqan muralardy túgendeý kerek. Tabylǵan asa mańyzdy, qundy dúnıelerdi kitap túrinde ǵana emes, mýltımedıalyq tásildermen de shyǵarý qajet.
Nursultan Nazarbaev: «Ájeptáýir jańǵyrǵan qoǵamnyń óziniń tamyry tarıhynyń tereńinen bastaý alatyn rýhanı kody bolady. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý», – deı kelip, ulttyq biregeılikti saqtaý, ulttyq sana-sezimniń kókjıegin keńeıtý qajettigin basa aıtty. Osyǵan baılanysty ulttyq kodtyń negizi bolatyn A.Baıtursynuly, E.Omarov, M.Joldybaev, A.Baıtasov, A.Mamytuly, Q.Basymuly, Q.Kemeńgeruly, T.Shonanov syndy ǵalymdardyń buryn-sońdy jarııalana qoımaǵan eńbekterin, tiltanymdyq murasyn túgendep, jınaqtaý qajet. Elbasymyz maqalasynda «birneshe jylda gýmanıtarlyq bilimniń barlyq baǵyttary boıynsha álemdegi eń jaqsy 100 oqýlyqty ártúrli tilderden qazaq tiline aýdarý» isin qolǵa alý, Ulttyq aýdarma bıýrosyn qurý kerektigin eskertken bolatyn. Búgingi tańda aýdarma isinde termın, durys, sheber aýdarý máselesi áli de birshama aqsap turǵany belgili. Osyǵan baılanysty termınderdi birizdendirý, durys aýdarmaǵa úlgi bolarlyq dúnıe retinde HH ǵasyrdyń basynda jaryq kórgen aýdarma eńbekter (Á.Bókeıhanuly – geografııa, Q.Sátbaev – algebra, E.Omarov – gelmetrı,ıa fızıka, M.Jumabaev – pedagogıka, J.Aımaýytov – dıdaktıka, F.Ǵalymjanov – fızıka‚ B.Sársenov – geometrııa, I.Turǵanbaev – arıfmetıka, Q.Kemeńgeruly – hımııa, jaratylystaný t.s.s.) shyǵarý qajet. Mundaı eńbekter aýdarmashylar úshin úlgi bolýmen qatar sala mamandary, termınolog ǵalymdar, oqýlyq avtorlary, jalpy kópshilik úshin de taptyrmas dúnıe bolar edi.
Bul oraıda taǵy bir eskerer jaıt – osy ýaqytqa deıin qate ketken tustardy rettep, júıelep alý qajet. Máselen, «ýdostoverenıe lıchnostı» tirkesiniń balamasy «jeke kýálik» emes. «Jeke kýálik» degendi qazaq tiline aýdarsaq, lıchnoe ýdostoverenıe bolady. Durysynda, jeke kýálik kóp. Kez kelgen kýálik (júrgizýshi kýáligi t.b.) ıesiniń ózine ǵana tıesili, jeke qujaty. Al «ýdostoverenıe lıchnostı» degenimiz – Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty ekenin tanytatyn, 16 jasqa tolǵannan keıin ǵana beriletin, adamnyń jeke basyn kýálandyratyn qujat, pasporttyń bir túri. Pasport ekige bólinedi: el ishinde qoldanylatyn jáne shet memleketterge shyqqanda qoldanylatyn qujat. Shetelge shyqqanda qoldanylatyn qujat kez kelgen jasta berile beredi. Al el ishinde qoldanylatyn qujat Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty 16 jasqa tolǵanda ǵana beriledi. Qytaı qazaqtary «ýdostoverenıe lıchnostı» tirkesiniń balamasy retinde «azamattyq kýálik» dep qoldanyp júr. Shyntýaıtyna kelgende, bul balama qujattyń sıpattamasyna dálirek keledi. Alaıda «azamattyq» sóziniń ornyna «azamat» dep qana alýǵa bolady. Sebebi qazaq tiliniń tabıǵatyna sáıkes zat esim basqa zat esimniń aldynan kelgende eshqandaı qosymsha jalǵanbaı-aq anyqtaýyshtyq qyzmet atqarady (altyn saǵat, aǵash qasyq t.s.s.). Onyń ústine «azamat» sózin er adamdarǵa ǵana qatysty qoldanyp, áıel adamdardy «azamatsha» dep ataý da qazaq tiliniń tabıǵatyna jat. Qazaq tilinde -sha/-she jurnaǵy kishireıtý mándi qosymshaǵa jatady (sandyqsha, kórpeshe, qobdısha t.s.s.). Tilimizde ana, áıel, báıbishe, qaryndas, sińli t.s.s. áıel adamdarǵa ǵana qatysty qoldanystar bolǵanmen, ol jalpylyq sıpat ala bermeıdi. Sol sebepti májilis tóraǵasy, aǵa ǵylymı qyzmetker t.s.s. tirkester qalyptasqan. Osy turǵydan alǵanda, «ýdostoverenıe lıchnostı» tirkesiniń balamasy retinde «azamat kýáligi» dep alsaq, tilimizdiń tabıǵatyna da sáıkes keler edi ári qujatty dál sıpattar edi. Latyn álipbıine kóshken soń tilimizdegi qate qoldanystardy rettestirip, júıelep alý qajettigi daýsyz. Eldigimizdi tanytatyn, Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty ekenimizdi bildiretin qujattaǵy qatelikterdi joıyp, termınderimizdi, jańsaq túsinikterdi rettestirýdiń oraıy keldi dep bilemiz.
Kalka aýdarma, qazaq tiliniń tirkesim zańdylyqtaryn túsinbeý saldarynan tilimizde jat qoldanystar kóbeıip ketti. Olarǵa qulaqqa sińip ketkeni sonshalyq, keıde qate ekenine de mán bermeı jatamyz. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor M.Ǵabdýllın S.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıteti, V.I.Lenın atyndaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýty ataýlaryna baılanysty: «Kırov atynda da, Lenın atynda da qazaq joq, bolmaıdy da. Sondyqtan bul oqý oryndary Qazaqtyń S.M.Kırov atyndaǵy, Qazaqtyń V.I.Lenın atyndaǵy... bolyp durys atalýy tıis», – degen edi. Rasynda da, joǵary oqý oryndarynyń ataýlarynda qazaq tiliniń zańdylyqtaryna jat, qate oralymdar kóp. Olardy sáıkestendirip, birizdendiretin ýaqyt keldi dep esepteımiz. Ásirese Qazaq memlekettik Qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıteti ataýyndaǵy memlekettik qyzdar tirkesi qulaqqa túrpideı tıedi, eriksiz «memlekettik qyz, memlekettik emes qyz degen kimder?» degen suraq oıǵa keledi.
Til tazalyǵyna erekshe mán bergen professor H.Nurmuqanov 8 naýryzǵa qatysty: «Áıelderdiń halyqaralyq «sorty» joq. Sondyqtan 8 naýryzdy «Áıelderdiń halyqaralyq kúni» dep durys sıpattaǵanymyz jón», – degen edi. Búgingi tańda 8 naýryzdy jas ta, kári de toılaıtyndyqtan, «Arýlar kúni» dep ataǵan jón bolar edi dep oılaımyz. Sebebi balabaqshadaǵy kishkentaı búldirshinderge toptaǵy balalardyń «halyqaralyq áıelder kúnimen quttyqtaımyz!» degeninen góri «Arýlar kúnimen quttyqtaımyz!» degeni áldeqaıda jaǵymdy, áserli bolar edi. Búldirshin qyz boı jetip, arý bolýdy qalaıdy. Jasy egde tartqan áıel de ózin arý sezinse, renjı qoımas edi.
Bul jerde orys tilindegi nusqasy – «Mejdýnarodnyı jenskıı den» – durys qoldanys ári tilderiniń tabıǵatyna, dúnıetanymyna saı keledi. Sebebi orys tilinde zat esim ataýly mýjskoı, jenskıı, srednıı rod bolyp úsh topqa jikteledi. Sol sebepti jenskıı sózi olar úshin jalpylyq sıpat alǵan. Al qazaq dúnıetanymynda jas ereksheligine qaraı túrlishe ataý berilgen: bóbek, náreste, sábı, búldirshin, baldyrǵan, qyz bala, boıjetken, arý, bıkesh, qalyńdyq; kelin, kelinshek, bıbi , jubaı, zaıyp, jar, qosaq, sheshe, ana, apa, áje, keıýana, kempir t.s.s. Endeshe, Ǵabıt Músirepovtiń «Tilin bilmegen, túbin bilmeıdi. Ondaı adam kúldiremin dep kúıdiredi, súısindiremin dep súrindiredi, bildiremin dep búldiredi, qýantamyn dep qýartady, keltiremin dep ketiredi, jubatamyn dep jylatady» degen sózin árdaıym jadymyzda ustap, sóz qoldanysymyzǵa mán berýimiz qajet.
Jazý tarıhy tildiń tarıhymen, ulttyń taǵdyrymen tyǵyz baılanysty. Elbasymyzdyń bul máselege asqan jaýapkershilikpen qarap, eldiń talqysyna, ǵalymdardyń keńesine salýynyń ózindik máni bar. 1920-2020 jyl aralyǵynda qazaqqa tán dúnıeler arab, latyn, orys grafıkasynda jaryq kórdi. Osyǵan baılanysty mektep baǵdarlamalaryna «Jazý tarıhy» atty pán engizilgeni durys bolar edi. Sonda jazý almassa da, qazaq tilinde jazylǵan muralarymyzdy emin-erkin oqı berer edik dep oılaımyn. 2007 jyly Tashkentke issaparmen baryp, kitaphanalarynda otyrǵanymyzda stýdentter fızıkaǵa qatysty eńbekterdi surap keldi. Kitaphanashy latyn grafıkasymen jazylǵan kitaptar qolda ekenin eskertip, orys jazýymen jazylǵan ózbek tilindegi kitaptar bar ekenin aıtty. Sonda stýdentter: «Biz oryssha túsinbeımiz, ózbek tilindegi kitaptar ǵana kerek edi», – dep ketip qalǵany esimizde. Shyntýaıtynda, ol kitaptardyń bári ózbek tilinde jazylǵanmen, eki túrli grafıkamen tańbalanýyna baılanysty burynǵy kitaptar stýdentter úshin jaramsyz bolyp tur. Sol sebepti mektepke qazaq tiliniń jazý tarıhyna qatysty pán engizilse, oqýshylardyń tarıhqa qyzyǵýshylyǵy oıanyp, óz betinshe izdenýine jol ashylar edi. Eldiń erteńi búgingi qadamdarymyzǵa baılanysty bolatyny sózsiz. Endeshe, Elbasymyz N.Nazarbaevtyń: «Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde» degen sózin qaperimizden shyǵarmaı, qazaq tili ulttardyń basyn biriktiretin, uıystyratyn til bolýy úshin atsalysýymyz qajet.
Orynaı Jubaeva,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory,
A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty Grammatıka bóliminiń meńgerýshisi.
