О́NER MEN ÁDEBIET – HALYQTYŃ JANY

Nursultan NAZARBAEV: Bul baǵdarlamanyń túpki maqsaty – elimizdiń táýelsizdigin baıandy etý, qa­zaq­tyń ult bolyp órkendeýine jol ashý, onyń tili men mádenıetiniń keń qulash jaıýyna múmkindik týǵyzý. Keler urpaqtyń júzin jarqyn etetin bul maqsatqa biz asqan tabandylyqpen el birligin saqtaı otyryp qana qol jetkize alamyz. (Qazaqstan halqyna Joldaýynan). Elbasy Nursultan Nazarbaev eldiń zııaly qaýymyna úndeý joldady 3 aqpanda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Almatydaǵy rezıdensııasynda eli­miz­diń shyǵar­ma­shy­lyq ıntellıgensııa ókilderi­men kezdesti. Bul Prezıdenttiń Qazaq­stan halqyna Joldaýyn jarııala­ǵan­nan keıingi jurtshylyq ókilderiniń qatysýymen ótken alǵashqy sharasy. Elbasy atap kórsetkenindeı, kezdesý úshin osy ýa­qyttyń tańdap alynýy kezdeı­soq emes, óıtkeni Joldaýda bel­gilengen sheshýshi mindetter barsha qazaqstandyqtardyń kúsh-jigerin biriktirýdi talap etedi. Al munda zııaly qaýymnyń róli aıryqsha mańyzdy. Kezdesý barysynda Nursultan Ábishuly elimizdiń barsha zııaly qaýymyna úndeý arnap, sóz sóıledi. О́NER MEN ÁDEBIET – HALYQTYŃ JANY “Qurmetti mádenıet qaırat­ker­leri! Bizdiń táýelsizdigimizdiń ta­rı­hynda ońaı kezeńder bolǵan emes. Bárin jańadan bastaýǵa týra keldi. Osy jyldar ishinde kóp is tyn­dyrdyq. Búginde memleket aldyn­da, halyq aldynda qyrýar mindet­ter tur. Bul – ulttyń básekege qabilettiligin arttyrý mindeti. Álem bir ornynda turmaıdy. Tipti, ózimiz qol jetkizgen ustanymdardy ustap turǵymyz kelse de, únemi alǵa qaraı qozǵalýymyz qajet. Biz al­dymyzǵa álemdegi eń damyǵan 50 eldiń qataryna kirý mindetin qoıdyq. Sondyqtan osyndaı saıası maq­­sattardy sheshý kezinde qoǵam­dyq kelisim men turaqtylyqtan ózge eshqandaı jol joq. Bul bizdiń tarıh aldyndaǵy, halyq aldyn­daǵy, Qazaqstannyń bolashaǵy aldyndaǵy ortaq jaýapkershiligimiz. Qazaqstan óz damýynyń jańa kezeńiniń tabaldyryǵynda tur. Halyqqa Joldaýymda men 10 jyldyq perspektıvaǵa arnalǵan damýdyń basym baǵyttaryn jarııa ettim. Onyń barlyǵy bizdiń al­dymyzda turǵan, taıaý jyldardyń kún tártibinen túspeıtin jańa mindetter retinde ataldy. Jańa mindetterdi iske asyrý elimizdi óz damýynda alǵa qaraı qaryshty qadamdarǵa bastaıdy. Bul bárinen buryn, qazaqstan­dyq­tar­dyń ómir súrý sapasyn aıtar­lyqtaı arttyrýda kórinis tabady. Aldymyzda úlken de jaýapty jumystar tur. Tek birge, barsha halqymyzdyń kúsh-jigerin biriktire otyryp, biz alǵa qadam ba­sa­myz. Keleshekte progreske jetýimiz qoǵam­nyń bir­ligine baılanysty bolmaq. Al bul bir­likti, beıbitshilik pen kelisimdi qajet etedi. Bizden basqa eshkim bizdiń mem­le­ketimizdi, bizdiń ishki álemimiz ben kelisimdi, bizdiń turaqtylyǵymyz ben bizdiń qaýipsizdigimizdi qorǵap qala almaıtynyna kelisińizder. Biz, Qazaqstan halqy, óz bolasha­ǵymyz jáne búginimiz úshin ózimiz jaýaptymyz. Bizdiń josparymyz túsinikti, aldymyzǵa min­detter qoıyldy. Onyń bári jan-jaqty oı­las­ty­ryl­ǵan. Mundaı naqty jáne oı­las­ty­rylǵan qujat bizde bolǵan emes. Biz bárin de qarap shyǵýǵa tyrystyq. Kúlli álem daǵ­da­rysty eńserýmen kúresti jalǵastyryp jat­qan ýaqytta, biz sizdermen birge kele­shek­tegi órkendegen Qazaq­stan­nyń negizin qalaý­da­myz. Biz óz ómirimizdi, óz balalary­myz­dyń, qazirgi jáne qazaqstandyqtardyń keleshek urpaǵynyń taǵdyryn ózgertý úshin barlyq qajetti jaǵ­daıdy jasaýǵa tıispiz. Men siz­derge, sizderdiń talanttaryńyz ben múmkindikterińizge, Qazaqstannyń eńbek­súı­gish halqyna senemin. О́zimizge júktelgen barlyq min­det­terdi oryndaımyz. Osy iste bar­shamyzǵa sáttilik tileımin”. Elimizdiń tarıhynda, táýelsizdikti tuǵyrly etýge umtylǵan qıyn-qystaý ke­zeń­derde de memleket mádenı salanyń aqsamaýyna, óner men ádebıetti qoldaýǵa kóp kúsh salǵanyn naqty sharalardan bilemiz. Barlyq salanyń muqtaj­dyq­ta­ry­nyń qatarynda shyǵarmashylyq ortanyń múddesi eshbir ógeısip kórgen emes. Onyń aıǵaǵy taǵy da osy kezdesý. Mádenıettiń altyn dińgegi bolǵan Almatyǵa osy maq­sat­pen arnaıy kelgen Elbasy ádebıet pen óner qaıratkerlerine 2009 jylǵy Pre­zıdenttik jáne Memlekettik stıpendııa­laryn da saltanatty túrde tapsyrdy. Bir jaǵynan alyp qaraǵanda, talant ıelerine qanat bitirip, úzdikterimiz únemi memlekettiń qamqorlyǵynda ekendigin naqty sezindiretin kezdesý Elbasy men rýhanı elıtanyń suhbat alańy da. Kó­keı­kesti oılar men usynystardyń kómbesi sııaqty dástúrli júzdesýge Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary Máýlen Áshimbaev, Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammed, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Nurlan Orazalın jáne basqa da mem­lekettik organdar ókilderi qatysty. Qaı kezde de shyǵarmashylyq tul­ǵa­larǵa úlken qurmetpen, ystyq iltıpatpen qarap kelg­en Prezıdentimiz: – Búgin qalyptasqan dástúr boıynsha ózderińiz­ben kezdesip, suh­bat­tasýdyń reti keldi, – dep bastady sózin. – Qa­zaqta: “Oramal ton bolmaıdy, jol bola­dy”, degen sóz bar. О́zimniń jeke qorymnan ádebıet pen óner adamdaryna arnap osy Prezıdenttik stıpendııany taǵaıynda­ǵanyma bıyl 15 jyl toldy. Osynda otyrǵandardyń kópshiligi bul stıpendııany sol alǵashqy jyldan beri alyp keledi. Táýelsizdik jyldarynyń alǵashqy tu­syn­daǵy qıynshylyqtar esterińizde bolar. Kúıregen sharýashylyq pen qarjy tap­shy­lyǵy jas memleketimiz úshin úlken syn bol­dy. Biraq ádebıet pen óner urpaq tár­bıeleıtin, ultty jasaıtyn rýhanı kúsh eke­nin biz eshqashan umytqanymyz joq. – О́ner men ádebıet – halyqtyń jany, — dedi budan soń Elbasy. – Tól mádenıetpen tárbıelengen adam qashanda rýhy bıik, týǵan jerin, hal­qyn súıetin bolady. Bárimiz de bala ja­symyzdan Abaıdy, Mahambetti, Jam­byl­dy, Áýezovti oqyp, halyqtyń ánderi men kúılerin tyńdap erjettik, dúnıetany­my­myz, ulttyq sanamyz qalyptasty. Son­dyq­tan “zaman qıyn eken” dep qol qýsy­ryp qarap otyrýǵa bolmaıtyn edi. Sol sebepti de men álgindeı sheshim qabylda­ǵan­myn. Oǵan qosa 2000 jyly Memle­kettik stıpendııa taǵaıyndadyq. Memlekettik stıpendııanyń aıyrma­shy­lyǵy – ol jastarǵa arnalǵan, jyl saı­yn jańa esimdermen jańaryp oty­ra­dy. Bizde talantty, talapty jastar bar­shy­lyq. Olarǵa retimen járdemdesip oty­rý mindet. Ras, óner men ádebıette jas, kári degen ólshem joq. Talantty, talant­syz degen ǵana ólshem bar. Sondyqtan aıtar tilek pen qoıylar talap barshaǵa bir­deı dep oılaımyn, – degen Elbasy bu­ryn naryqtyq ekonomıka joq kezde ja­zyp júrgen ádebıetshilerge, aqyndarǵa qaı­ta qurý jyldarynda qalamaqy berilý, ki­taptaryn taratý toqtap qalǵanyn, son­dyq­tan keıingi talantty jastardy qoldaý úshin osyndaı qadam kerek bolǵanyn jetkizdi. – Táýelsizdigimiz óziniń 19-shy jy­lyna aıaq basyp kele jatyr. Ár jyl bizge ońaı bolǵan joq. Jańa zaman úlgisindegi jańa memleketimizdi jasaqtaı otyryp, biraz jumystar atqardyq. Tabysymyz da, qıynshylyǵymyz da az bolǵan joq. Álemge tanylyp jatyrmyz. Bas-aıaǵy on jyldyń ishinde talaı jurtty tań­ǵal­dy­ryp, ásem astanamyzdy saldyq. О́zde­rińiz bárin kórip, bilip júrsizder. Ekonomıkamyz qarqyndy damyp, áleýmettik jaǵdaıymyz jaqsaryp keledi. Qazir álemdik alpaýyt elderdiń ózderi bizben eseptesetin boldy. Osynyń bári, eń aldymen, ekonomıkamyzdy durys jolǵa qoıǵanymyzdyń arqasy. Bir kezde sheteldikter qaıda ekenin kar­tadan kórsetip bere almaıtyn Qazaq­stan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maq­tastyq uıymyna tóraǵalyq etý már­tebeli mıssııasyn atqarýda. Úsh qurlyqta ornalasqan 56 eldiń basyn quraıtyn bul uıymǵa basshy bolý – dúnıejúzilik prob­lemalardy sheshýdi moıynǵa alý dep túsiný kerek. Elimizdi álemge tanytý úshin budan artyq qandaı múmkindik kerek! – degen Nursultan Ábishuly jalpy túrki tektes elderdiń ishinde, TMD jáne búkil musylman memleketteriniń arasynan tuńǵysh ret Qazaqstan osyndaı dárejege jetip otyrǵandyǵyn atady. – Biz memleket retinde ósip, ór­ken­deýdiń jańa satysyna kóterildik. Elimiz irgesi berik, yqpaldy memleketke aınal­dy. Endigi másele barymyzdy baǵalap, za­man talabynyń bıiginen kóriný bárimizdiń múddemiz bolý kerek dep sanaımyn. Meniń Qazaqstan halqyna bıylǵy jylǵy Joldaýym negizinen osy másele­ler­ge arnaldy. Qarqyndy damý úshin jańa­shyldyqqa negizdelgen ulttyq strate­gııa qajet. Biz aldymyzǵa maqsat etip qoıǵan “Qa­­zaqstan-2030” Strategııasynyń alǵash­qy on jyldyǵyn támamdap, oıdaǵydaı qo­rytyndyladyq. Endi ekinshi onjyl­dyq­qa aıaq basyp, oǵan strategııalyq jospar jasap jatyrmyz, – degen Elbasy buryn-sońdy bolyp kórmegen saıası júıege túskenimizdi atady. Halqymyzdyń ómirin ózgerttik, halyqtyń úmiti men múddesin ózgerttik. Kóptegen sharýalar jasadyq. Jınaǵan tájirıbemizdiń jaqsysy da jamany bar. Eger únemi Qazaqstannyń qoınaýyndaǵy baılyqqa táýeldi bolatyn bolsaq, ózimiz kórgendeı munaı men gazdyń, metall men altyn-kúmistiń baǵasy quldyrap tómen túsken kezde ne bolatynyn bilesizder. “Altyn-kúmis – tas eken, arpa-bıdaı – as eken”, degen zaman kelip qalýy múm­kin — degen Elbasy jańa ǵasyr kóregendi­lik­ti, barlyq qadamymyzdy ekshep, elek­ten ótkizýdi talap etetinin aıtty. Osydan keıin Elbasynyń oıy tómendegideı órildi: – Bıik mádenıet – ulttyń kórset­ki­shi. Biz barymyzdy bútindep, joǵymyzdy túgendeý maqsatymen “Mádenı mura” baǵdarlamasyn qabyldadyq. Bul bizdiń mádenı ómirimizdegi tarıhı oqıǵa boldy. Elimizdiń tarıhy týraly kóne jádigerler men kitaptardy álemniń túkpir-túkpirinen aldyryp, rýhanı qazynamyzǵa aınal­dy­ryp jatyrmyz. Biz tarıhty táýelsizdik turǵysynan qaıta qaraý úrdisin bastadyq. Kóptegen tarıhı-mádenı eskertkishter qalpyna keltirildi. Ádebıet pen ónerdiń, álemdik aqyl-oı qazynasynyń asyl jaýharlaryn qazaq ti­line aýdarý arqyly rýhanı álemimizdi baıy­týdamyz. Munyń bári ózinen ózi bola qalmaıtyny belgili. Bul jumystar qy­rýar qarjyny, kúsh-jigerdi, úılestirý men izdenisti qajet etti, – degen Nur­sul­tan Ábishuly osynaý uly bastama shyǵar­ma­­shylyq qaýymǵa qosymsha tabys pen ju­mys ta taýyp berip otyrǵandyǵyn aıtty. “Bir qazaq perzentindeı ana tilimdi men de súıemin...” Elbasy qaı kezde de kókeıkestiligin joǵaltpaǵan til máselesine qaıta oıysa otyryp: – Halyqtyń mádenıeti onyń tilimen jasalatyny belgili. Til tek qatynas quraly emes, ulttyń bar sıpatyn anyqtaıtyn onyń negizgi kilti. Sondyqtan táýelsizdik alǵannan keıingi eń úlken máseleniń biri – tilimizdi damytý boldy. Osyǵan baılanysty “Tilderdi damytý men qoldanýdyń 2001-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy” qabyldanyp, jumys istep kelgenin ózderińiz jaqsy bilesizder. Meniń tapsyrmam boıynsha “Memlekettik tildi damytý” Prezıdenttik qory qurylyp, jumys isteýde. Memlekettik til saıasatyna bólingen qa­ra­jat jyl saıyn artýda. 2005 jyly osy maqsatqa 133 mıllıon teńge bólinse, 2009 jyly bólingen qarjy 5 mıllıardqa jetti. Qazir bul baǵdarlamanyń ekinshi kezeńi – 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan jobasy daıyndalý ústinde. Memlekettik tildiń artyqshylyǵyna eshkim talasa almaıdy. Túbinde barsha qa­zaqstandyqtar memlekettik tilde sóıleı­tin bolady. О́zge órkenıetti elderde mem­lekettik tildiń statýsy qandaı bolsa, biz­de de sondaı bolady, – dedi. Tilge baıla­nys­ty túıtkildi jáıtter bolsa ol ýaqyt óte kele sheshiletinin, alaıda, qandaı jaǵ­daı bolsa da bárine sabyrly saıasat kerek eken­digin emeýrinmen bildirgen Elbasy­nyń oıymen zııaly qaýym da kelisip otyrdy. Jahandaný úrdisi júrip jatqanda tek ózimizdiń ana tilimizben jeke dara shaba al­maıtynymyzdy, jastarymyz úsh tildi de meń­gergen, zaman aǵymyna ilesken, syrt el­men terezesi teń turǵyda tildesip, óz múd­desin qorǵaı alatyndaı bolýy kerek­tigin sheshilip otyryp jetkizgen Nursultan Ábishuly óziniń de bir qazaq perzentindeı ana tilin súıetindigin, alaıda, Memleket basshysy retinde ózgelermen de eseptesýge týra keletindigin jaba-búrkemelegen joq. – Bul názik másele. Bir halyq bir halyqtan artyq emes. Qudaıdyń aldynda da, paıǵambardyń aldynda da adam balasy birdeı. Osy nıetpen júrsek – tilegimizdi beredi. Sondyqtan el-jurttyń arasynda sizderdiń salıqaly sózderińiz kerek. Jalpy el-jurt bolyp, zııaly qaýym bolyp qazaqtyń tiline jany ashyp jatsa, men olardy qoldaımyn... Bizge tynyshtyq kerek, sabyrlylyq kerek. Birlik kerek. Sonda ǵana múddemizge jetemiz, – degen Elbasy órkenıetti tilderdegideı qazaq tili tolyǵymen saltanat quratyn kezeń de keletindigin tolqyp turyp jetkizdi. – Ras, keıbir máseleler biz oıla­ǵannan áldeqaıda kúrdeli bolyp shyǵýda. Biraq qaı ýaqytta da eldiń qaýipsizdigi men birligi birinshi orynda turýǵa tıis. Endeshe, biz ustanatyn saıasat sabyrly bolýy ke­rek. Bizdiń jastardyń úsh tildi meńgerýi jóninde men budan buryn da túsinikteme bergenmin. Jas urpaq mektep bitirgende úsh tildi – ana tilmen birge dúnıe júzine ta­raǵan aǵylshyn jáne orys tilderin bilip jatsa, básekege qabiletti degen sol emes pe? “Bekter ketse, el qalar, Betege ketse, jer qalar, Berekeń ketse, neń qalar” – Osy táýelsizdiktiń 18 jylynda talaı belesti artqa tastap, búgingideı bıigimizge kóterildik, alda áli qıyn­shy­lyqtar da kóp. Sonyń bárin ıgerýimiz kerek, – degen Elbasy zııaly qaýymǵa qa­ra­typ bylaı dedi: Qadirli aǵaıyn! Sizder eldiń rýha­nııatyna qyzmet etip júrgen, qoǵamnyń betke ustar azamattarysyzdar. Zııaly qaýym qashannan halyqtyń kóz aldynda. О́nerimiz órkendeý ústinde. Ánshilerimiz Eýropanyń áıgili sahnalarynda óner kórsetýde. Ádebıette de, ǵylymda da asa daryndy tulǵalar barshylyq. Biz saıasat, ekonomıka salalary boı­yn­sha halyqaralyq deńgeıge kóterildik. Endi rýhanı qazynamyzdy álemge tany­týy­myz kerek. Bul – alda turǵan eń úl­ken, eleýli mindetterimizdiń biri. Ol úshin ónerdi, ádebıetti bıik dárejege kóterýimiz kerek. Bizdiń ádebıetimiz ben ónerimiz kóp janrly, ári sapaly bolýǵa tıis. Sizder búgingi qoǵamymyzda bolyp jat­qan mádenı, saıası, áleýmettik pro­ses­terden de tys qala almaısyzdar dep oılaımyn. Elbasy elimizde júrip jatqan ıgi úrdister men ózgeristerdiń bári jazý­shy­lardyń qalamyna, kınogerlerdiń kar­tı­nalaryna, aqyndardyń óleń arqaýyna aınalǵandyǵyn qalaıdy. — Qudaıǵa shúkir, qazir qazaqtyń erkin sóı­leıtin, aıtatynyn aıtatyn, jasy­ryn­baı­tyn, qoryqpaıtyn kezine keldik. Osyny saqtap qalýymyz kerek. Bul qun­dy­lyqty eshkim umytpaıdy. Eshkim esh­kim­di tunshyqtyra almaıdy. Baspasózge tyıym salynyp jatqan zań joq bizde. Osydan artyq bizge ne kerek? – degen Elbasy bárin qoryta kelgende qazaqtyń birliginiń arqasy ekendigin atady. Osydan soń Nursultan Ábishuly sózin ári qaraı sa­baqtap — Ulttyq sanany qalyptas­ty­rý­da, belgili bir maqsatqa halyqty jumyldyrý isinde zııaly qaýymnyń orny erekshe. Memlekettiń mindeti – qoldan kel­gen­she ádebıet pen ónerdi jasap júrgen adam­darǵa kómek kórsetý. Mundaı kómek budan bylaıǵy kezeńde de jylma jyl jalǵasa beretin bolady. Búgingi kezde­sýi­miz osyndaı sharanyń bir kórinisi. Qorytyp aıtqanda, osynaý qyrýar sha­rýanyń bári ózimizdiń ishki birligimizge kelip tireledi. Birlik bar jerde tirlik ba­ry aqıqat. Qazaqta: “Bekter ketse, el qa­lar, Betege ketse, jer qalar, Berekeń ket­se, neń qalar”, – degen sóz bar. Osyny biz bilemiz, jastarymyzǵa da úıretýimiz kerek. Sondyqtan tatýlyq, kelisim, elge, jerge degen yqylas, sol arqyly keletin yntymaq barshamyzǵa kerek dep kúnde-kúnde aıtamyn. “Nege sony aıta beredi?” deıtinder de bar. Biraq, men osyny qaıtalaı berý úshin aıtpaımyn ǵoı. Jeke basymnyń qamy úshin aıtpaımyn ǵoı. Biz endeshe sol ortaq múdde, ortaq maqsattyń túbinde tabysalyq! – degen Elbasy zııaly qaýymdy erkin áńgimege shaqyrdy. Tobashyl urpaqtyń pikiri bir jerde toǵyssa... Osy arada Prezıdenttik stıpendııa Elbasynyń sheshimimen jasy ulǵaıǵan ádebıet jáne óner qaıratkerlerine materıaldyq qoldaý kórsetý maqsatynda 1994 jyly 12 jeltoqsanda belgilenip, jyl saıyn 50 shyǵarmashyl zııaly qaýym ókiline berilip keletinin aıta ketelik. Olardyń qatarynda Qadyr Myrzalıev, Ivan Shegolıhın, Qalmuqan Isabaev, Qalıhan Ysqaqov, Hadısha Bókeeva, Qa­sym Jákibaev, Bıbigúl Tólegenova, Beken Jy­lysbaev, Farıda Sháripova, Anatolıı Molodov, Roza Jamanova, Asanáli Áshi­mov, Gýlvıra Razıeva, Oraz Ábishev, Ámen Haıdarov, Sabyr Mámbeev syndy kóptegen kórnekti jazýshylar men óner qaıratkerleri bar. Joǵaryda aıtqandaı, Prezıdenttik stıpendııa Elbasynyń Mádenıet, bilim jáne áleýmettik baǵdarlamalardy qol­daý­ǵa arnalǵan Jeke qorynan bólinedi. Al mádenıet salasyndaǵy memlekettik stı­pendııalar da Qazaqstannyń mádenıetin jasaýǵa, saqtaýǵa jáne damytýǵa úlken úles qosyp júrgen daryndy shyǵarmashyl jastardy memlekettik turǵyda qoldaý maqsatynda jyl saıyn 50 adamǵa beriledi. Memlekettik stıpendııalar alýǵa Qa­zaq­stannyń halyq jazýshysy, halyq ár­ti­si, halyq sýretshisi, eńbek sińirgen qaı­ratkeri qurmetti ataqtary bar nemese áde­bıet pen óner salasyndaǵy memlekettik syılyq­tardyń laýreattary bolyp taby­la­tyn, jańa týyndylar jasaý jáne qazaq má­denıetine úles qosý úshin shyǵarma­shy­lyq áleýeti zor azamattar tańdalyp alynady. Bıylǵy jyldyń Prezıdenttik jáne Mem­lekettik stıpendıattary qataryna semeılik belgili aqyn Tynyshtyqbek Ábdi­kákimov, shymkentttik prozaık Marhabat Baıǵut, mańǵystaýlyq aqyn Svetqalı Nurjan, akter Dýlyǵa Aqmolda, sýretshi Qazaqbaı Ájibekuly, dırıjer Dáýren Ǵylymov, kompozıtor Erjan Serikbaı syndy basqa da talantty top qosyldy. Aldymen zııaly qaýym atynan kıno sańlaǵy, KSRO jáne Qazaqstannyń halyq ártisi Asanáli Áshimov sóz alǵan: – Siz jaqynda bizdiń kınostýdııada boldyńyz. Keıingi bir jarym jyl ishinde ult­tyq kınostýdııa buryn-sońdy bol­ma­ǵan tabystarǵa jetti. Bizdiń elimizde bu­ryn bolmaǵan, qazir de kóptegen elderde joq jańa tehnıkalardy satyp aldy. Sóıtip, biz búginde burynǵydaı Fransııa, Anglııa, Máskeý, Sankt-Peterbýrgke jalynysh­ty bolmaıtyn jaǵdaıǵa jettik. Ol ózgeristerdi Siz óz kózińizben kór­di­ńiz, tanystyńyz. Túsirilip jatqan fılm­derdiń úzindilerin tamashaladyńyz. Rıza bolyp kettińiz. Sol jerde aıtqan bir só­zińiz kınogerler arasynda aforızmge aı­na­lyp ketti. “Men golfke baryp shu­ǵyl­danǵanda, barlyǵy soǵan keldi. Úlken ten­nıske baryp edim, jurtshylyq soǵan qaraı jyljydy. Endi kınoǵa keldim, osy­dan by­laı el-jurt kıno jaqqa qaraı bet buratyn shyǵar”, dep edińiz. Bizdiń kıno­gerler maǵan: “Nursultan Ábishulyna osy úshin alǵysymyzdy jetkizińiz”, dep amanattady. “Elbasy kelip-ketkennen keıin kóńil-kúıimiz joǵary. Endi jumys isteý bizdiń mindetimiz”, dep, bıylǵy jyldyń alǵashqy jemisi retinde sol jańa tehnıkalarmen túsirilgen fılmniń tusaýyn kestik. Bul fılmge men de qatystym. Qazaqstan kınogerlerine jasap jatqan qamqorlyǵyńyzǵa alǵystan basqa aıtarymyz joq, – dedi. Kelesi sóz kezegin KSRO halyq ártisi Bıbigúl Tólegenova alǵan. – Meniń 80 jyldyǵyma arnaıy qut­tyqtaý sózińizdi jiberdińiz. Mereıtoıym­dy úlken dárejede atap ótýge kómek ber­di­ńiz. Aldymen sol úshin ózińizge rahme­timdi aıtsam deımin. Qazir elimizde balabaqshalar kóbeıip jatyr. Shúkirshilik. Bir kezderi mádenıet oshaqtarynyń jabylyp, qırap jatqa­ny­na da kýá bolǵan edik. Sol kezde júregimiz qatty aýyrǵan. Endi, mine, mádenıet oshaq­tarynyń jańǵyryp, qaıta ashylyp, jańadan salynyp jatqanyna da kýámiz. Oǵan da shúkirshilik deımiz. Jaqsylyqqa qýanyp jatamyz. Sol úshin de Elba­sy­myz­ǵa rızamyz. Iаǵnı, Siz ekonomıka men saıasatqa ǵana emes, mádenıetimizge de kó­ńil bólip kelesiz. Zamannyń qıynshylyq­taryna qaramaı, mádenıetimizdi umytpaı, qoldaý kórsetip jatqanyńyzǵa rahmet! Keshe ǵana Astana Aqmola kezinde án­sheıin úlken bir aýyl edi. Qazirgi ásem ǵımarattar turǵan orynda mal, sıyr qoralar boldy. Qazir qarańyzshy, Las-Vegas sııaqty jaınap tur emes pe! – degen bulbul daýysty Bıbigúl apamyz qazirgi Astana jer júzine málim ekendigin, bizge kelgen sheteldik qonaqtardyń barlyǵy Astana keremet dep maqtap, tańǵalyp jatatynyn tilge tıek ete kelip, sonyń bárine júregimiz jaryla qýanamyz. Men ózim 80-ge kelsem de áli de osy qýanyshtar men qyzyqtyń bel ortasynda júrgim keledi. Álde de elime qyzmet etip, halqymdy ónerimmen qýanta berýge daıynmyn – dedi. Sóz kezegi tıgende Qazaqstanyń halyq ja­zýshysy, bútin bir býynnyń súıikti sý­retkerine aınalǵan Ázilhan Nurshaıyqov: – Men bul joly sóılemeıtin shyǵar­myn dep oılap edim. О́ıtkeni, men sóı­le­sem Sizdiń el úshin etip kele jatqan eren eńbek, qajyrly qyzmetińizdi jaqtap sóı­leımin. Halyqtyń jaǵdaıyn jaq­sar­týǵa baılanysty ár bastamańyzdy qostap, qýattaımyn. “Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt — nury tasysyn”, degen ataly sóz bar emes pe! Biraq, meniń ondaı sózimdi keıbir ataq-abyroıly qurmetti inilerim unat­paı­dy eken. Alǵashynda sol inilerime renjip, bul joly úndemeı otyraıyn desem de, kópten beri kórispegen Sizben dıdar­la­sa­tyn bolǵandyqtan bir aýyz sóz sóılemeı ketýdi jón kórmedim. Aıtaıyn degenim, bas­qalar sııaqty men de táýelsizdiktiń máń­gilik bolýyn minájat etemin. Maǵan da Qazaqstan halqynyń mamyrajaı, tynysh ómir súrgeni kerek. Tynyshtyqtan tátti rahat, odan qymbat qazyna joq. Ke­shegi qandy soǵysta bolǵan soldat retinde men muny jaqsy túsinemin. Men Sizdiń halyqqa arnaǵan keshegi Joldaýyńyzdy tolyǵymen qýattaımyn. Eli­mizdiń aldaǵy on jylda ekonomıkalyq órleýiniń sara jolyn salyp berdińiz. О́rkenińiz óssin! – dedi. Odan ári Elbasyn Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi­min shyn júrekten quttyqtap ótken jazýshy: – Eýropanyń tórine shyǵý qazaq halqynyń eshqashan túsine de kirmegen ǵajaıyp qubylys. Tek Sizdiń arqańyzda ǵana qolymyz jetti! Eń sońynda aıtarym, ardaqty Nureke, men О́zińiz qalyptas­tyr­ǵan jańa qazaq memleketin, boıdaǵy kúsh-qýatyńyz sarqylǵansha Siz basqarsańyz eken dep tileımin. Konrad Adenaýer 91 ja­syna deıin el basqardy. Ýınston Cherchıll de uzaq otyrdy. Men qazaq Nazarbaevtyń el basqarý aqyl-parasaty nemis Adenaýer men aǵylshyn Cherchıllden bir mysqal da kem dep eseptemeımin. “Ony halyq sheshedi ǵoı”, dersiz Siz. Menińshe, qazirgi Qazaqstan halqynyń kópshiligi osy oıda. Bul tilegim bireýge unar, bireýge unamas. Biraq, men, respýblıka azamaty retinde, óz oıymdy aıtyp otyrmyn, – dedi. Aǵa býynnan keıin sóz alǵan jas aqyn Tanakóz Tolqynqyzy: – Búgin men ózimdi eki ese baqytty sezinip otyrmyn. О́ıtkeni, men “Bola­shaq” stıpendııasynyń ıegeri retinde 1999 jyly Fransııanyń Strasbýrg qalasynda halyqaralyq quqyq salasy boıynsha bilim alyp keldim. 1993 jyly eń bir qıyn, ekonomıkanyń turalap turǵan kezinde osyndaı batyl qadam jasap, jastardy shetelderde oqytqanyńyz úshin sol jastardyń atynan Sizge úlken rahmet! Endi, mine, “Ádebıet” nomınasııasy boıynsha memlekettik stıpendııa ıegeri bolyp otyrmyn. Alǵashqysy – talantty jastar, bola­shaq­tyqtar qatarynda Eýropada jáne syrt memleketterde tereń bilim alyp ke­lý­ge jol ashsa, ekinshisi – shyǵar­ma­shyl jastardy moraldyq jáne mate­rıaldyq turǵyda qoldaý bolyp tabylady. Men Fransııada tek qana halyqaralyq qatynastar, halyqaralyq quqyq salasy boıynsha bilim alyp kelgen joqpyn. Fransýz mádenıetimen tereń tanystym. Osy ýaqytqa deıin fransýz poezııasy tek qana orys tili arqyly aýdarylyp kelse, qazir tikeleı tárjimalaýǵa múmkindik bar. Meniń sońǵy shyqqan kitabymnyń teń jartysy osy fransýz poezııasynan tikeleı tárjimalanǵan, – dep óziniń lırıkalyq óleńin oqydy. Qazaqstannyń halyq jazýshysy Ivan Shegolıhın: – Meniń jazýshy retinde aıtarym kóp. Orys tilinde “Otes” pen “Otechestvo” degen sózderdiń tórkini bir, túbiri ortaq. Men Sizdi oryssha aıtqanda, “otes nasıı” dep sanaımyn. Bul artyq aıtqandyq emes. Men sizden biraz jas úlkenmin, úlken bolsam da men Sizdi áke sanaımyn. Keńes ókimetiniń tusynda meniń kitaptarymnyń joly qıyn boldy, tipti tyıym da salyndy. Retin taýyp, Máskeýden, Kıevten, Lenıngradtan shyǵartyp turdym. Tipti irgemizdegi Frýnzeden de, sol kezde jýrnalda otyrǵan jap-jas Shyńǵys Aıtmatovtyń kómegimen bastyrtqanym bar. Sodan keıin 89-shy jyl keldi. Sizben sol jylǵy kezdesý meniń esimde máńgi qaldy. Meni alǵash ret úlken úıge eskertý úshin emes, “tárbıeleý” úshin emes, aqyldasý úshin shaqyrdy. Dál osy kúnnen bastap meniń ómirime ózgeris endi, shyǵarmashy­lyǵymnyń jańa kezeńi bastaldy. “Jazýshylar – adam janynyń ın­jeneri”, degen sóz baıaǵydan aıtylyp júr. Sondyqtan sizdiń búgingi shyǵarmashylyq zııaly qaýymǵa arnaǵan úndeýińiz bizderge shabyt qana berip qoımaıdy, úlken jaýapkershilikter men mindetter júkteıdi dep bilemin, – dep sheshilip sóıledi. Táýelsizdiktiń tańyna kýá bolyp, to­ba­shyl jasqa jetip, Eýropa tórine tór­aǵa­lyq etkenimizdi de kórip otyrǵan aq­saqaldar – aqyn-jazýshylarymyzdyń, sahna sańlaqtarynyń oıy birdeı shyǵyp, shynaıy alǵystaryn bildirip jatsa, ol zańdylyq bolar. Nebir almaǵaıyp kezeńdi bastan ótkergen býyn búgingi tabys­tarymyzdyń qadirin ábden biledi. Sol sııaqty KSRO halyq ártisi Ermek Serkebaev ta: – Biz elimizde úlken ister jasalynyp jatqanyn kórip te, estip te, bilip oty­ramyz. Basqasyn bylaı qoıǵanda, elor­dada orasan úlken konsert zaldary sa­lynýda. Mundaı ózgeristerge biz árdaıym qýanyp jatamyz. Bul máselede Siz bizge etene jaqyn, týysqandaı adamsyz. Má­de­nıetti tereń túsinesiz, ónerdegi tal­ǵamy­ńyz da asa joǵary. Sizdiń álemdik aýqymdaǵy saıa­satker ekenińizdi biz maqtan tutamyz. Siz barlyq kezde álemdik qaýym­das­tyq­tyń nazaryndasyz. Qashanda úlken isterdiń bel ortasynda júresiz. Sizdiń pi­kirińizge basqa memleketterdiń kóshbasshylary qulaq asady. Qazaqstan búginde asyqpaı, biraq óziniń dańǵyl da dara, durys jolymen júrip bara jatqan memleket. Osyndaı eldiń tizgininde Siz tursyz. Men Sizben bir zamanda, birge ómir súrip jatqanymdy, shynyn aıtsam, maqtanysh etemin, – dedi. Tolaıym bir býyn áýezdi daýysyn jazbaı tanıtyn talantty aktrısa, KSRO halyq ártisi Farıda Sháripova: – Biz qazir tarıhı bir qyzyq kezeńde ómir súrip otyrmyz. Myna álemdik daǵdarysqa qaramastan, elimizdiń eńsesin túsirmeı, dáýletin tasytyp, baq-bedelin arttyryp otyrǵan Nursultan Ábishuly, Siz ekenin kózi ashyq jannyń bári biledi. Qazir elimiz Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵa bolyp otyr. Bul bile-bilgen adamǵa úlken tarıhı oqıǵa, qazaqtyń mańdaıyna qonǵan baq. Ásirese, keshe Qazaqstan halqyna ar­na­ǵan Joldaýyńyzda ár salaǵa jańa min­det­ter, jańa maqsattar qoıdyńyz. Sonyń barlyǵy ózińizdiń týǵan halqyńyzǵa degen perzenttik súıispenshiligińizdiń dáleli. Sol Joldaýda kórsetilgen aýqymdy sharalardyń oryndalatynyna óz basym kámil senemin. Ári soǵan árqaısysymyz óz úlesimizdi qosamyz dep oılaımyn, – dedi. Osydan keıin arqaly aqyn Marfýǵa Aıthojına: “Táýelsiz elime taǵzym” atty óleńin shabyttana oqydy. ...Táýelsiz bastap júrip elińdi órge, Ǵalamat ıe boldyń senimderge. Nyǵaıtyp el men eldiń tatýlyǵyn, Ant etken, batyr qazaq sheginbeýge. Aıtpaýǵa bar ma qaqym, shyny kerek, Baıtaq el tynyshtyqqa tunyp erek. Bas qosty Aqordada búkil álem, Dini de salt-sanasy, tili bólek. Jastanyp uly taýlar jaısań jerin, Turǵanda altyn dińgek, arqań, beliń. Eldik pen kelisimniń arqasynda, Qashan da tartar órge kóshim meniń. Qazaǵym kópti kórgen kóne halyq, Tý etip ata armanyn keledi alyp. Teńdessiz birligimniń arqasynda, Jasaıdy Eýropaǵa tóraǵalyq. Barymyzdy  baǵalaý – ardyń isi Elbasymen ótken emen-jarqyn júzdesýde júzden astam talant ıeleriniń aıtary da, amanaty da kóp ekendiginen habardar Nursultan Ábishuly: – Qadirli aǵaıyn! О́ner men ádebıetti kórkeıtý isine memleketimiz únemi qamqorlyq jasap keledi. Buǵan deıin de demep, kómek kórsettik, aldaǵy ýaqytta da qoldan kelgenshe jaǵdaı jasaımyz. Alaıda, talantty týyndynyń baǵy tek qarajatta emes, úlken maqsat-muratta, urpaq úshin mura bolatyndaı qadir-qasıette ekenin umytpaıyq. О́zderińizge belgili, jaqynda ǵana qazaqtyń asa daryndy jazýshysy Ábish Kekilbaıulyna Eńbek Eri ataǵyn berdik. Bul tek bir adamǵa emes, jalpy ádebıetke degen marapat dep baǵalaǵan jón. El úshin jasaǵan eńbek eskerýsiz qalýǵa tıis emes. Birligimiz baıandy bolsa, biz almaıtyn qamal joq. Elimizdegi jarasymdy tatýlyq ór­kenıetti, damyǵan eldermen terezemizdi te­ńestirdi. Túgel bolǵan soń tóbedegiler ke­lip, tórin usyndy. Táýbe delik. Barymyzdy baǵalaý – ardyń isi. Ardyń isin ardaq tutqan sizderge – jazýshylarǵa, basqa da óner ıelerine shyǵarmashylyq tabys tileı­min. Elimizdiń rýhyn kóteretin, mártebesin bıikterge shyǵaratyn shyǵarmalar kóp bolsyn! – dep kezdesýdi qorytyndylady. Aınash ESALI.