Turaqtylyqtyń tamasha kórinisi

ÚKIMET

«Egemen Qazaqstannyń» aptalyq qosymshasy

  Elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń on aılyǵy qorytyndylandy Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev álemdik daǵdarystan keıingi elimizdiń áleýmettik-ekono­mı­kalyq turaqty damýyn qamta­masyz etý úshin Úkimetke jyl saıyn­ǵy 7 paıyzdyq ornyqty damýǵa qol jetkizýdi tapsyrǵan bolatyn. Osy ap­tanyń ishinde ótken Úkimet otyry­synda el damýynyń on aılyq qory­tyndysy qaralyp, Elbasy alǵa qoı­ǵan mindettiń múltiksiz oryndalyp kele jatqandyǵy atap kórsetildi. 7 paıyzdyq damý – bul álem elderiniń búgingi jaǵdaıyna nazar aýdaratyn bolsaq, qazirgi dúnıe dıdaryndaǵy eń aldyńǵy qatarly kórsetkishterdiń biri. Atalǵan Úkimet otyrysynda negizgi baıandamanyń birin jasaǵan eli­mizdiń Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Qaırat Kelimbetovtiń atap ótkenindeı, 2011 jyldyń toǵyz aıyn­daǵy ishki jalpy ónimniń ósim deńgeıi 7 paıyzdy qurasa, on aılyq qory­tyn­dy boıynsha ekonomıkanyń baza­lyq alty salasyndaǵy alǵa basý 7,2 pa­ıyz­dy kórsetken. Demek, damý jaǵ­da­ıymyz aldyn ala josparlanǵanǵa sáıkes kelip otyr dep aıta alamyz. Mundaı kórsetkishke qol jetkizýge álemdik ekonomıkadaǵy jandaný úr­disi, el ekonomıkasynyń eksport­tyq baǵyttaǵy ónimderine syrtqy baǵa konıýnktýrasynyń durys bolýy, ishki rynoktaǵy suranystyń artýy sekildi faktorlar jaǵymdy áser etken. Máselen, ishki jáne syrtqy sura­nystardyń artýy men keńeıýi elimiz­diń ónerkásiptik óndirisiniń ósimin on aıdyń qorytyndysy boıynsha 4 pa­ıyzǵa qamtamasyz etken. Sonyń ishinde elimizdi ındýs­trııa­landyrý baǵdarlamasyndaǵy alǵa qo­ıylǵan mindetterge sáıkes óńdeý óner­kásibiniń damýy ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda 6,9 pa­ıyzdy qurap, taý-ken, óndirý sala­laryna qaraǵanda barynsha basym­dyqpen damyp kele jatqandyǵyn kó­rip otyrmyz. Máselen, hımııalyq óner­kásiptiń ósimi 22,8 paıyzdy qu­rasa, máshıne jasaý salasynyń ósimi 19,1 paıyzdy, metallýrgııalyq óner­kásiptiń ósimi 7,6 paıyzdy quraǵan. Mundaı oń kórsetkishterge qol jetkizýimizge ındýstrııalandyrý kartasyna sáıkes jańa óndiris oryndarynyń iske qosylýy eleýli yqpal etkendigin aıta ketsek artyq bolmas. О́nerkásiptik óndiristiń ósýi eli­miz­diń barlyq óńirleri boıynsha baı­qalyp otyr. Sonyń ishinde eń joǵary ósimge Astana qalasynda (30,5 paıyz), Jambyl (32,3 paıyz) jáne Aqmola (17,9 paıyz) oblystarynda, Almaty qalasynda (15 paıyz) qol jetkizilgen. On aıdyń ishindegi aýylsharýa­shy­lyq ónimderi óndirisiniń jalpy ósimi 22,8 paıyzdy qurap, damýdyń joǵary deńgeıin kórsetti. Buǵan eń aldymen, bıylǵy jylǵy rekordtyq astyq jınaý nátıjesinde eginshilik óndirisiniń 46 paıyzǵa óskendigi úlken yqpal etti. Qurylystaǵy ósim deńgeıi 2,8 pa­ıyz boldy. Bul byltyrǵy jyldyń osy merzimindegi (1 paıyz) kórset­kish­ten edáýir jaqsy. Onyń ústine qury­lys salasyna kelgen ınvestısııa kó­lemi 321,3 mıllıard teńgeni qurap, byltyrǵy jyldyń osy merzimindegi kórsetkishten 31,2 paıyzǵa artyp tús­kendigin atap kórsetýimiz qajet. Bul qarjynyń qurylys salasyna jaǵym­dy yqpaly aldaǵy kezeńderde aıqyn biline bastaıdy deýge bolady. Ekonomıkanyń damýyna yqpal ja­saǵan mańyzdy faktorlardyń biri tu­tynýshylyq suranystyń arta tús­kendigi bolyp otyr. Máselen, jyl basynan beri bólshek saýdadaǵy taýar aınalymy 12,7 paıyzǵa ósse, kóliktiń barlyq túrleri boıynsha tasymaldaý kólemi 21,6 paıyzǵa, baılanys qyz­metiniń kólemi 17,8 paıyzǵa arta túsken. Qazirgi kúngi ınvestısııalyq belsendilik negizinen kásiporyndardyń ózindik qarjysy esebinen qamtamasyz etilýde. Qańtar-qazan aılaryndaǵy jalpy ınvestısııadaǵy onyń úlesi 48,4 paıyzdy quraǵan. Al sheteldik ınvestısııalar úlesi ótken jyldyń osy merzimindegi kórsetkishten azdap tómen­dep, 22,5 paıyz boldy. Inves­tısııa­lar­dyń jalpy kólemindegi negizgi kapı­talǵa qosylǵan bıýdjet qarajat­ynyń úlesi de edáýir dárejede. Ol 18,2 paıyzdy kórsetip otyr. Endi óńirler jaǵdaıyna keler bol­saq, ınvestısııalardyń jaqsy ósimin Astana qalasy (29,1 paıyz), Shyǵys Qazaqstan oblysy (33,6 paıyz), Qara­ǵandy oblysy (16,4 paıyz) kór­setken­digin atap ótýge bolady. Ekonomıkanyń naqty sektoryndaǵy ósimniń joǵary qarqyndylyǵy, syrt­qy konıýnktýranyń qolaıly bolýy­men qosyla kele elimizdiń syrtqy saýda aınalymynyń qańtar-qyrkúıek aıla­rynda 41,3 paıyzǵa kóterilýin qam­tamasyz etti. Onyń jalpy kólemi 39,8 mıllıard dollardy qurady. Toǵyz aıdyń ishinde el eksportynyń jalpy kólemi 65,8 mıllıard dollar boldy. Bul ótken jyldyń osy merzimindegiden 49,9 paıyzǵa artyq kórset­kish. Import 26,1 mıllıard dollardy qurap, byltyrǵy jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda 23,5 paıyzǵa arta tústi. Sonyń ishinde ımporttyq kórset­kishterdiń elimizge kelgen azyq-túlik taýarlary esebinen óskendigin aıtýǵa bolady. Qazaqstan eksportynyń damýyna Keden odaǵy elderi tarapynan sura­nys­­tyń artýy áser etkendigin aıtýy­myz kerek. Toǵyz aıdyń ishinde elimiz­diń Reseıge jibergen eksporttyq ónim­deriniń kólemi 48 paıyzǵa óse túsipti. Al osy eldermen jalpy ózara saýda kólemi 46,2 paıyzǵa, sonyń ishinde eks­port 53,3 paıyzǵa, ımport 43 paıyz­ǵa óse túsken. Osyndaı ekonomıkalyq kórsetkish­terdiń jaqsaryp, damýdyń joǵary deńgeıi bilinip otyrǵan shaqta eldegi makroekonomıkalyq jaǵdaıdy turaq­tan­dyrý úshin ınflıasııalyq úderis­terdiń baıaý bolýynyń mańyzy zor ekendigi belgili. Degenmen, qarqyndy­lyqtyń aty – qarqyndylyq. El ishine qarjy kóbirek quıylǵan shaqta bul úderis ınflıasııalyq kórsetkishterdi qozǵamaı tura almaıtyndyǵy anyq. Biz jalpy damý úderisinde osy máseleniń de bar ekendigin baıqaımyz. Máselen, Qaırat Kelimbetovtiń baıandamasynda tutyný taýarlarynyń baǵasynyń ósimi jyl basynan beri 6,5 paıyzǵa art­qandyǵy, munyń ózi ótken jyldyń osy merzimindegiden 0,3 paıyzǵa kóp ekendigi atap kórsetildi. Baǵanyń kóterilýine negizinen azyq-túlik baǵalarynyń 8 paıyzǵa ósip, ótken jyldyń osy merzimindegiden 0,6 paıyzǵa arta túskendigi áser etipti. Sondaı-aq, aqyly qyz­metter baǵasy 6,7 paıyz, azyq-túlik emes taýarlardyń baǵasy 4,4 paıyz kóterilipti. Baǵa rynogyndaǵy jaǵdaıdy turaq­tandyrý maqsatynda Úkimet Keden odaǵy aıasynda kedendik-tarıftik retteý sharalaryn qoldandy. Ústimizdegi jyldyń basynda Úkimet tabıǵı monopolııalar sýbektileri tarıfteriniń ósýin shekteý týraly sheshim qabyl­dady. 2011 jylǵy ınflıasııadaǵy retteletin tarıfterdiń deńgeıi 1,58 b.b. sheginde qabyldandy. On aıdyń qory­tyndysy boıynsha onyń úlesi 0,716 paıyzdy qurady. Qazirgi kúni bólshek saýda ryno­gyndaǵy munaı ónimderiniń, azyq-túlik taýarlarynyń baǵalaryna turaqty túr­de monıtorıng júrgizilip keledi. Osy­nyń nátıjesinde on aıdyń ishinde rynoktaǵy 78 sýbektiniń qyzmetine tal­daý júrgizilip, olardyń baǵalaryn kóterýlerine senimdi sebepterdiń bol­maǵandyǵy anyqtaldy. Keıbireýlerinde baǵanyń kóterilýi ózara jasyryn kelisim arqyly alaıaqtyq jolmen ósi­rilgendigi málim boldy. Elimizde ındýstrııalandyrý joba­lary belsendi túrde júzege asyrylýda. Búgingi kúni jalpy somasy 9 mıllıard teńgeni quraıtyn 234 ındýstrııalyq joba iske qosylsa, sonyń 20 mıllıard teńgeni quraıtyn 82 jobasy ústimizdegi jyly paıdalanýǵa berildi. Sonyń nátıjesinde 29 myń turaqty jumys orny quryldy. Statıstıkalyq agenttiktiń málimeti boıynsha, iske qosylǵan jańa óndiris oryndarynda 332 mıllıard teńgeniń ónimderi shyǵarylyp, qyzmetteri kór­se­­tilgen. О́nerkásiptegi ósimniń 2,7 pa­ıyzy, sonyń ishinde óńdeý óner­kásibindegi ósimniń 4 paıyzy naq osy jobalardyń úlesine tıedi. Jyl basynan bastap shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileriniń ju­my­synda oń nátıjeler baıqaldy. On aıdyń ishindegi olar óndiretin jalpy ónim­derdiń ósimi 2,6 paıyzdy qurady. О́ńir arasynda Sol­tústik Qazaq­stan, Qostanaı, Aq­mola, Jambyl oblys­tarynda jaǵdaı­dyń jaqsa­ra túskendigi baıqaldy. Ústimizdegi jyly Qazaqstan kásip­kerlerge qolaıly jaǵdaı týǵyzý jó­nindegi búkilálemdik reıtıng boıyn­sha burynǵy or­nynan 11 satyǵa kóterilip, 47-shi orynǵa ıe boldy. Sóıtip, biz bul jóninen Qytaı, Túrkııa, Polsha, Reseı, Belarýs sekildi elderdiń aldyna tústik. Halyqtyń áleýmettik jaǵ­daıy da jaqsara tústi. Toǵyz aılyq qo­ry­tyn­dy nátı­jesinde halyq­tyń naqty aq­shalaı kirisi 6,8 paıyz ulǵaısa, naqty ja­laqy kó­lemi 5,5 pa­ıyz­ǵa artqan. Ju­­mys­syz­dyq deńgeıi ústi­mizdegi jyldyń qazan aıynda 5,3 paıyzdy qurady. Bul 2010 jyl­dyń osy merzimindegiden 0,2 paıyzǵa tómen. Ekonomı­ka­nyń jaqsarýy bıýdjet kiristerine de oń áser etkendigi baı­qa­lady. Osy máse­le boıynsha baıandama jasaǵan elimiz­diń Qarjy mınıstri Bolat Já­mishevtiń aı­týyn­­sha, salyq­tyq jáne kedendik ákim­shilen­dirýmen qosa alǵanda salyqtyń negizgi túrleri bo­ıynsha jospardyń asyra oryndalýyn qam­tamasyz etken. Máselen, memlekettik bıýdjetke 4 trıl­lıon 327 mıllıard teńge, respýb­lıkalyq bıýdjetke 3 trıllıon 623,6 mıllıard teńge kirister túsken. Bular tıisinshe 98,1 paıyzdy jáne 97,9 paıyzdy quraıdy. Jospar­dyń 100 paıyz oryndalmaýyna bıýdjettik baǵ­darlamalardy oryndaýǵa aqshanyń jetkilikti bolýyna baılanys­ty Ulttyq qordan kepildi transfertti tartýdyń qajet bolmaýy áser etken. Respýblıkalyq bıýdjetke túsken sa­lyq kólemi 2 trıllıon 390,5 mıllıard teńgeni qurady. Bul osy boıynsha jos­pardyń 102,9 paıyzǵa oryndal­ǵandyǵyn kórsetedi. Sonyń ishinde 2011 jyldyń on aıynda túsken salyq kólemi ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda 863,1 mıllıard teńgege arta túsken. Keden odaǵy elderindegi kedendik baj salyǵyn bólý tetikteriniń iske qosylýy nátıjesinde elimizge qo­symsha 81,1 mıllıard teńgeniń kiristeri kelip quıyldy. Al eksporttyq baj sa­lyqtaryn iske qosý nátıjesinde mu­naı­dan 335,8 mıllıard teńge tústi jáne 417,2 mıllıard teńge el ekono­mıkasyndaǵy jaǵdaıdyń osynyń al­dyn­daǵy jylmen salystyrǵanda jaq­sara túsý nátıjesinde quıyldy. 2011 jyldyń on aıynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq qoryna 2 trıllıon 800,2 mıllıard teńge qarjy kelip tústi. 2011 jyldyń 1 qarasha­syndaǵy málimet boıynsha, Ulttyq qordaǵy qarjy kólemi 7 trıllıon 491,3 mıllıard teńgeni qurady. Memlekettik bıýdjettiń shyǵyndary 4 trıllıon 535,8 mıllıard teńge bol­dy. Bul josparlanǵan kórsetkishtiń 93,8 paıyzy. Al respýblıkalyq bıýd­jet 3 trıllıon 934,8 mıllıard teńgege nemese josparlanǵannyń 96,1 paıy­zyna oryndaldy. Respýblıkalyq bıýdjettiń shyǵys bóliginiń oryndalmaı qalýyna qazan aıynda bıýdjetti qaıta naqtylandyrý úderisi kezinde shyǵys bóliginiń 217,8 mıllıard teńgege arttyrylǵandyǵy áser etkendigin aıtý kerek. Al buǵan bıýdjettik baǵdarlamalar ákimshilik­teriniń qajetti bıýdjettik úderisterdi der kezinde oryndaı almaı qalýy sebep bolǵan. Sonymen, elimizdiń áleýmettik-eko­nomıkalyq damýynyń on aılyq qorytyndysy jaǵdaıdyń jaqsaryp kele jatqandyǵyn, Elbasynyń ekono­mıkalyq damýdy 7 paıyzdan tómen­detpeý jónindegi tapsyrmasynyń oryndalýda ekendigin kórsetip berdi. Endi osy qarqyndy jyl sońyna deıin ustap otyrý qajet. Sonda bul el Táýelsizdiginiń 20-shy jylynyń ózin­dik bir belesi bolyp tabylmaq. Suńǵat ÁLIPBAI.