Armany asqaq elim bar!

Men jyl basynda týǵan respýb­lı­kam­nyń týyn tóbemizde asqaq jelbiretip, aıbyndy ánuranyn as­qaq shyr­qaǵan Azııa oıyndarynyń Astanada ót­ken ashylý sal­ta­na­ty­na qatysyp qaıtqan edim. Shaty­rynyń astyna 30 myń kórermen syıyp keterlik «Astana-Arena» tárizdi jabyq stadıondar álemde sanaýly-aq desedi. Dese degendeı, stadıon ishine enseń, osy zamanǵy sáýlet óneriniń ozyq úlgisimen shańyraq kótergen jabyq ǵımarat kóńilińdi kókke kóterip, ǵajap bir tolqynysty sezimge jeteleıdi. 30 myń kórermen dúrk kóterilip, bári birdeı qosylyp Qazaqstannyń ánuranyn shyrqaǵanda tula boıyń shymyrlap, kóki­regińe otty sezim keptelip, qos janaryńa mólt-mólt etip jas tireledi eken. Men naq osyndaı sezim áldıinde boldym. Qazaq­stan atty qasıetti elde týǵanyma táýbe aıtyp, onyń osyndaı uly toıyn ulyqtaý baqytyna ıe bolǵan kóptiń biri ekendigin sezine alý sátimdi ǵumyrymnyń eń bir eleýli de eńseli tusy dep eseptedim. VII Qysqy Azııa sport oıyndaryn ót­kizý qurmetine ıe bolǵan Qazaqstan osy joly tarıhynda kórip, bilmegen már­te­beli bıik tabysty enshilep, sportshy­larymyz mol olja saldy. Qazaq eli taǵy bir álem tarıhynyń aldynda eńsesin bıiktetken ǵajap múmkindikke ıe boldy. Kúni keshe ǵana 56 memlekettiń basyn qosyp, EQYU-nyń on bir jyl boıy toqyrap qalǵan jumysyn qaıra tiriltip, salıqaly sammıt ótkizdik. Mártebeli jı­ynda sóz alǵan ár memlekettiń kósem ser­keleri adamzat qaýymdastyǵy asa qajet­sinip otyrǵan osy basqosýdyń bastaýynda tura bilgen Qazaqstanǵa, onyń Kóshbas­shysy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń sarabdal saıasatkerligine, salıqaly oı ıesi ekendigine, búgini men keleshegin sheber shendestire alar danagóı kósemdigine biraýyzdan den qoıdy. Oǵan biz kýá, tarıh kýá! Olaı bolsa, týǵan halqynyń qamyn oılap, bizge málim-beımálim saıası jaǵ­daı­lardyń aldy-artyn oraǵan soqtyq­paly soqpaqtarynan sony jol taýyp, sol jolda súrinbeı, jańylmaı jankeshtilikpen táýelsizdigimizdiń 20 jylyna saý-salamat jetkizgen birden-bir tulǵanyń Nursultan Ábishuly Nazarbaev ekendigin moıyndaýǵa mindettimiz. «El bolsa er týǵyzbaı tura almaıdy!» Bul – aksıoma. Sol shyndyqtyń shyraı berer tusyn sonaý Turan jurtynan qal­ǵan jyrtystaı búgingi ári dana, ári bala, ári márt, ári námárt, neler uly tulǵa­lardyń tal besigi bolǵan altyn qursaqty Qazaq eli, qazaq halqy ekendigin eskermeske bola ma? Tarıhtyń týlaǵan tolqyn­daryna birde shym batyp, birde qulshyna qulash uryp, birde eskerilip, birde eskerilmeı, birde jolynan qaǵylyp, birde tórinen syrylyp kelgen qaımana qazaq Abylaı tusyndaǵy az ǵana ýaqyt erlik pen seriliktiń, erkindik pen erkeliktiń kezeńinen ótti. Odan keıingi kórgen qa­zaq­tyń quqaıy ordan shyqsa sorǵa, sordan shyqsa qaıra kelip orǵa jyǵylǵan sorly­nyń halin keshti. Bul buralań bultalaq jolda da bizdiń muń oranyp, zar keshken tarıhymyzdyń qandy da shańdy izi jatyr. Ár tarıhı qubylys pen jaǵdaıattyń (sıtýasııanyń) ózine ǵana tán taǵylymy bolmaq. Qazaq eli men jurtyna osydan jıyrma jyl buryn baqyt qusy bolyp qonǵan Azattyq, Bostandyq, Táýelsizdik taǵylymyn árkim árqalaı tuspaldap, ár túrli túsinetindigi zańdylyq. Biraq, me­niń­she, «aq túıeniń qarny jaryldy» deıtin aqjarylqap kezeń tarıh-ananyń qur­saǵynda tym kóp jatyp, zaryqtyrǵan, kóp tostyryp toryqtyrǵan, ómirge aı mańdaıy jarqyrap keler sátin kútingeni aqıqat edi. Ol san ǵasyr qyzyl tobyq qar keship, qyzyl aıaq jar keshken babalar men atalardyń arman-ańsary edi. Aq jaý­lyqty ájeler men analarymyzdyń túnde aldyna alyp sábıin terbetken áldı-ánine aınaldy, kúndiz kúızelis kúrsinisi mol júrek tusyna shemen bolyp baılandy sol azattyq. Sol sárýárli sát týdy. Qazaqstan táý­el­sizdigin álemge jarııa etti. Endigi baǵyt-baǵdar qan­daı bolmaq, keleshekke keshikpeı attanyp keterde qazaq kósh-kerýe­ni­niń buı­dasyn kimge senip berýge bolady degen jol­aıryq kúı keshtik. Ony da tarlan tarıh bekerge shy­ǵar­maı­dy. Osy syndarly sátte jasynan metallýrgter peshinde quryshpen bir­ge bite qaınasyp, boıy da, oıy da bolat bolyp bekingen qazaqtyń bir uly tulǵa bıiktetken. Ol búgingi Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev edi. Jańa isti bastap ketý ońaı bolmady. Keńes berýshiler de, dańǵyldan tuıyqqa jol silteýshiler de jetkilikti edi. Solar­dyń birazy jas eldi jalpasynan túsirip, sheksiz baılyqqa meldektesek degen za­lymdyq pıǵylda bolǵandyǵy jasyryn emes. Ásirese, el ekonomıkasynyń eselener tusy – aýyl sharýashylyǵyn reformalaýda qııa jarda qısyq basqan tusymyz da az bolmady. Sol qısynsyzdyq zardaby kóbinese qazaq aýyldaryna aýyr júk ar­typ ketti. Birqatary batpan júkti kótere almaı shatqaıaqtaı turalap, táıkesinen tústi. Sharýashylyqty shashyp aldyq. Endi ǵana es jııa bastaǵandaımyz. Densaý­lyq saqtaý, bilim berý, ǵylymdy órken­detip, ony el ıgiligine jegý máseleleriniń úńiler tuzy azshylyq etpeıdi. Deı tursaq ta Táýelsiz el irgesin bekemdep, ekonomıkasyn eselep, áleýmettik damý satylary bıiktep, hal-ahýal aýany jaqsara túskendigin dos túgili dush­panymyz moıyndaı bastady. Árıne, bul arada dıferamba aıtyp, jaramsaq madaq, qısynsyz maqtaý aıtýdyń qajeti joq, ári men onyń adamy emespin. Respýblıka Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev bıyl da ádettegideı Qazaqstan halqyna kezekti Joldaýyn arnaǵany belgili. Maǵan bul Joldaý óziniń salıqaly salmaǵymen, suńǵatty sıpatymen, eline alań, janashyr kóńildiń kókjıegin ańdatqan aqylmandyǵymen erekshelengendeı kórindi. Men Joldaýdy túgel súzip, kókirek kóńilimnen ótkizgenimmen, onymdy tegis tizbelep, baǵa berýden aýlaqpyn. Eki ǵana máselege nazar aýdarsam deımin. Sonyń biri de biregeıi memlekettik til – ana tilimiz haqynda. Sóz joq, ana tilimizge alań kóńil áli de kúpti sezimnen ada-kúde arylyp boldy deı almaımyz. Bul tóńirekte aıtylǵan, aıtylyp kelgen, aıtyla bermek áńgime áýeıi jaýyrly shıyrǵa aınalyp boldy. Sondaǵy aıtatynymyz tildiń damy­maýy­na Prezıdent, Úkimet, Parlament kináli degen solaqaı synnan ári aspaıdy. О́z boıyndaǵy kemshilik kiná men kúnáni qudaıǵa qulata sóıleıtin qazaq bul joly da til máselesine óziniń qatysy joq, syrt baqylaýshy rólinde turyp keledi. Bul – asa ókinishti jaǵdaı. Tap osyndaı pıǵyl­dy halyqtyń tili qalaı damyp, órken jaıady. Osydan eki jyl buryn Qadyr aqyn Kókshetaýǵa kelgende: «Balalarym óleńderimdi oqymaıdy, nemerelerimmen ana tilimde sóılese almaıtyn halge jettim», dep janaryna jas alǵany este. Bul aqynnyń tragedııasy ǵana emes, tutas qoǵam tutqasy – qazaqtyń qaıǵysy ǵoı. Prezıdent óz Joldaýynda: «Bizdiń mindetimiz – 2017 jylǵa qaraı memlekettik tildi biletin qazaqstandyqtar sanyn (basqa ult ókilderin qosa dep túsindik – T.Q.) 80 paıyzǵa deıin jetkizý», dep atap kór­setti. Mine, til máselesinde Elbasy aldy­myzǵa naqtyly osyndaı mindet júk­tep otyr. Bul – han-qara, basshy-qosshyǵa tikeleı qatysty, meniki-seniki demeıtin asa abyroıly da aýyr mindet. Aby­roı­lylyǵy – mindet oryndalýymen ólshen­se, aýyrlyǵy sol mindet oryndalar ma degen ekiushty kúdik. Endeshe, kelińizder aǵaıyn! Jumy­laı­yq, júrekke júrek, bilekke bilek, tilekke tilek qosa qımyl kór­se­teıik. О́ıt­keni, syrttan kelip «Áı, tilińniń nege kósegesin kógertpeı ja­tyr­syń», dep eshkim mú­sirkemeıdi, qamqor da bolmaıdy. Joldaýdaǵy ekinshi má­sele mal sharýashy­ly­ǵy­na qatysty bolyp otyr. Jer asty shıki­za­tyn óndirýdi dendeı ıger­gen respýblıka qa­laı desek te agrarly el ekendigin esten shyǵarý­ǵa tıis emes. Astyq, mal ónim­derinsiz esh ilgeri basa almasymyz aıdan anyq. «Aýyl jyly» atan­ǵan kezeńder artta qal­dy, odan aýyldyń kó­se­ge­si kógerip kete almady, tizelegen qalpy tik tura alar emes. Endeshe, bul baǵytta oılanar, oılastyryp shesher másele bar ekeni anyq. Joldaýda: «Agrarlyq sektorda mal sharýashylyǵyn damytý jóninde buryn-sońdy bolyp kórmegen joba júzege asy­rylady», dep shegeleı kelip: «2016 jyl­dyń ózinde et eksporty 60 myń tonnaǵa jetedi, munyń quny 4 mıllıon tonna bıdaı eksportyna teń», degenge nazar aýda­rylǵan. Onyń ústine mal sharýashylyǵyn damytý barysynda elimizde qosymsha 20 myńnan astam aýyldastarymyzǵa jumys orny ashylmaq eken. Mine, meni erekshe qyzyqtyrǵan eki má­seleniń áýjaıy jalpy el ómiriniń bú­gininen de erteńine degen alań kóńilimizdi ornyqtyryp, jarqyn bolashaqqa degen senim sıpatyn tereńdete túskendeı boldy. Búginde kez kelgen qazaqstandyq óz úmiti men keleshegin el basshysynyń sarabdal saıasatkerligine, el múddesin bá­ri­nen de, óz oryntaǵynan da bıik qoıa biler salıqalylyǵyna, tuıyqtan alyp shyǵar danagóı kósemdigine, taǵy basqa da asyl qasıetterine táýeldi qarastyrady. Bul zańdy da. Osy oraıda tap qazirgi tańda álem tanyp, moıyndaǵan, iri saıasatkerlermen ıyqtasa alar kimiń bar degende, oıǵa aldymen Nursultan Ábishuly Nazarbaev esimi oralary aqıqat. Endeshe, atqarylǵan isti ýaqyt ólshemimen shendestirmeı, onyń paıym-parqyn parasat bıigimen deń­geıles qarasaq, júzege asqan isterimiz ben qol jetken tabystarymyz, syrtqy saıasattaǵy bedel-abyroıymyz búgingi Prezıdent basshylyǵy tusynda júzege asqandyǵyn kóńilge medet sanaǵanymyz jón bolmaq. Eger elin shashaý shyǵarmaı, bereke-birlikte ustasa, kórshiles respýblıkalardaı qandy qasapqa uryndyrmasa, el birligin, dinge tózimdilikti dostyq, kelisim aıasynda sheship berip otyrsa, jer-kókten jańa tulǵa izdeýdiń qısyny bar ma. 46 konfessııa men 130-dan astam etnostyń ortaq ordasy Qazaqstan emes pe. Tarıhta 20-30 jyl el basqarǵan tul­ǵalar az emes. О́ziniń ǵalamat tabys­tarymen álem nazaryn aýdarǵan oımaqtaı ǵana Sıngapýr memleketi óz órkendeýine 31 jyl basshylyq jasaǵan uly reformator Lı Kýan Iýdiń arqasynda jetkendigin kim bilmeıdi. Nemese 1981-2003 jyldar aralyǵynda Malaızııa memleketine aýy­sym­syz basshylyq jasaǵan Mahathır Mohammad júrgizip kelgen ishki-syrtqy syn­darly saıasaty nátıjesinde aıtýly ekono­mıkalyq qaryshtaýlardy qamtamasyz ete bildi. AQSh tarıhynda qatarynan tórt ret prezıdent bolyp saılanǵan Franklın Delano Rýzvelt esimi onyń eli úshin atqarǵan sandaǵan eńbekterin aıtpaǵanda, amerıka halqyn uly depressııadan aman alyp shyqqan kóregen kósem retinde baǵalanǵandyǵyna tarıh kýá! «О́z elińde paıǵambar joq» deıtin ezý tarttyrar qasań qaǵıda bar. Ár el óz Ǵaısasy men Muhammedin týdyra berse, onda paıǵambarlyqtyń qadir-qasıeti qaı­da qalmaq. Al qazaqstandyqtar Nursul­tan Ábishuly Nazarbaev esimimen maqtana alady ári Qazaqstandy bul esimnen bóle qaraý tarıhqa qııanat. Tólegen QAJYBAI, Qazaqstan Respýblıkasynyń  eńbek sińirgen qaıratkeri, jazýshy. Kókshetaý.