Klassıkalyq ónerge qumar jandar bolmasa, Ramazan Bapovty óz qazaǵymyzdyń kóbisi bile bermeıtini ras. Bilse de, osydan birneshe jyl buryn áıgili bıshiniń ómirden ozǵany týraly BAQ-tar jarysa qazanama bergende, Elbasy N.Nazarbaev kóńil aıtý joldaǵanda ǵana estigen bolar. Tulǵa týraly sońǵy ýaqytta múlde aıtylmaı ketkenin baıqaımyz. Sol úshin Ramazan Salıqulynan kezinde alǵan suhbattarymyzdy sóıletip, kókeıde saqtalǵan áńgimelerin qaıta tiriltýge tyrystyq.
Bizdiń keıipkerimizdiń eki aǵasy da Almaty horeografııalyq ýchılıshesin bitirgen. Jasy onǵa tolǵanda aǵalarynyń izimen barǵan Ramazannyń joly bolyp, Máskeýdegi Úlken teatr janyndaǵy horeografııalyq ýchılıshege qabyldaýǵa arnalǵan irikteýdiń úshinshi, sońǵy kúnine tap kelipti. Irikteýden ótken 12 balanyń ishinde Ramazanmen qatar, taǵy bir qandasymyz Natalıa Arynbasarova da bolǵanyn aıta keteıik.
Máskeýdegi oqý ornyn úzdik bitirgen Ramazan Bapovtyń juldyzy kóp uzamaı jarqyraı jandy. Odaq astanasynan synǵa túsken 400 bıshiniń ishinen Bolgarııada ótetin Halyqaralyq Varna festıvaline qatysatyn boldy. Arada elý jyl ótkende bizge suhbat bergen bıshi:
– Sol kezdi esime alsam áli kúnge deıin tolqyp ketemin. Halyqaralyq jarysqa barý, onda da ataǵy dúrildep turǵan Varnaǵa barý óńim túgili, túsime de kirmegen. Konservatorııany jańa bitirgen bozbala úshin Varna baıqaýyna jaı ǵana qatysýdyń ózi úlken jetistik sanalatyn edi ǵoı. Shynymdy aıtsam, jeńýden de, júldeger bolýdan da úmitim az edi. Jastyqtyń áseri me, menen úmit kútetinderdiń az bolǵanyna namystandym ba, áıteýir, bar ónerimdi kórsetýge tyrystym. Ádilqazylar meniń halyqaralyq jarysqa tuńǵysh ret qatysqanyma sene almapty,– degen-di.
Varna baıqaýynda júldeli oryn alǵan qandasymyz Lenıngradtan kelgen áıgili Mıhaıl Baryshnıkovke ǵana jol beripti. Keıinirek Baryshnıkov kapıtalıstik qoǵamnan «qaıtpaı qalǵandardyń» tizimin tolyqtyryp, AQSh-qa qonys aýdarǵany belgili.
Jasy jıyrmaǵa da tolmaǵan bozbalanyń Varna bıiginen keıin Máskeýde qalýyna bolar edi. Ramazan Úlken teatrda bıshi bolyp qal degenderdiń sózin qulaǵyna ilmeı, qasarysyp júrip Almatyǵa keldi. Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatryna bıshi bolyp ornalasty. Úlken teatr-
men de baılanysyn úzgen joq, bilikti ustazdardyń synybynda sheberligin shyńdaýmen boldy. Máskeýde halyqaralyq laýreattardan quralǵan balet trýppasymen birge jarty álemdi gastroldik saparmen aralap shyqty.
KSRO-nyń múıizi qaraǵaıdaı teatrlarynyń júregi daýalaı bermeıtin «Spartakty» Almaty teatrynda sahnalaýy Bapovtyń otandyq balet ónerine sińirgen súbeli úlesteriniń biri sanalady. Bul týraly ózi «Spartakty» qazaq sahnasyna alǵash ákelgenderdiń biri bolǵanymdy maqtan tutamyn» deıdi. Olaı aıtatyn da jóni bar. Odaq kólemindegi azýly teatrlardyń tisi bata bermeıtin kúrdeli týyndy úsh-aq aı daıyndyqtan keıin sahnalanypty. Avtory Aram Hachatýrıannyń ózi premeraǵa kelip, rızalyǵyn bildirgeniniń ózi nege turady! Osy jetistikterin qyzǵanǵandardyń, aıaqtan shalýǵa tyrysqandardyń yzasy ótti me, áıteýir, qyryqqa endi tolǵan shaǵynda Ystambul memlekettik opera jáne balet teatryna ketý týraly sheshim qabyldady. Pendeshilik egestiń bári ýaqyt óte kele umytylar, orta túzeler dep úmittenip, tózýge tyrysty. Biraq «Shólmektiń myń kún emes, bir kún synatyny» sııaqty, aqyry shart ketti.
– Shetelge óz qalaýymmen emes, amaldyń joqtyǵynan ketken adammyn ǵoı. Áıtpese, Qazaqstanda beldi qyzmet te, ataq ta bir basyma jetip-artylatyn edi. Ol kezde basqa salalar sııaqty mádenıet te temir qursaýda boldy. Joǵarydaǵy myqtylar áli ship-shıki aǵaıyn-týystaryn, balalaryn teatrǵa tyqpalaýǵa tyrysatyn. Bir ǵana mysal aıtaıyn, týyndysy áli tolyq daıyn emes adamdardyń shyǵarmasyn teatrdyń aldaǵy josparyna engizbek bolǵandardy da kózimiz kórdi. Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda óner kórsetetin, týyndylary qoıylatyn adamdardyń boıynda talanttyń eń bolmasa ushqyny sezilip turýy kerek qoı. Joq, bizde bireýlerge mınıstrdiń jaqyny bolǵany úshin ǵana sahnany bylǵaýǵa jol beriledi. Qyrsyqtyń bári osyndaı eregisterden bastaldy, – deıdi ózi.
Ystambul teatryndaǵy eńbegi jemissiz bolǵan joq. Jyl saıyn shákirtterin halyqaralyq baıqaýlarǵa aparyp, júldeli oryndardan kórinip júrdi. Toqsanynshy jyldardyń orta sheninde ózi 28 jyl buryn qatysqan Varna baıqaýyna barǵan saparynda eski dostarynan AQSh-qa shaqyrtý aldy. Alǵashynda birneshe aı ǵana jumys istemek edi, baqandaı 13 jyl boıy qyzmet etemin degen oıyna kirip-shyqpaǵan-dy.
Djordjııa shtatyndaǵy Atlanta shaharynda júrip qandasymyz óziniń balet mektebin ashyp, 150-ge tarta balaǵa tálim berdi. Arnaıy shaqyrtýmen basqa da balet mektepterinde jumys istedi. Chaıkovskııdiń «Shelkýnchıgin», «Shyǵys bıin», «Qytaı bıin», basqa da álemdik klassıkaǵa aınalǵan týyndylardy qoıyp, shákirtterimen birge talaı júldeni ıelendi.
Qazaqstandaǵy balet ártisteri festıvalderiniń qurmetti qonaǵy retinde, qazylyq jasaýǵa shaqyrylǵan Ramazan Bapovpen tildesip qalýǵa tyrysqanbyz. Sonda:
– Pende degen tabıǵatynan-aq jaıly ómirge, molshylyqqa tez beıimdelgish keledi ǵoı. Amerıkaǵa úırenisýim qıyn bolǵan joq. Meni ol jaqta óner adamy, óz salasyn jetik biletin maman retinde qurmetteıdi. Talantty, adal shákirtterim bar. Keıde «Qazaqstanǵa shaqyra qalsa, sonyń bárin qalaı tastap ketemin» dep te oılanamyn. Elge baryp, Amerıkadaǵydan da keremet qoıylymdar qoıýǵa bolatynyn oılasam, tartyp-aq ketkim keledi. Biraq «tartyp ketýdiń» azabyn kórdim ǵoı, osy joly sabyrmen sheshim qabyldaıyn dep ózimdi tejeýge tyrysamyn. Meni Qazaqstanǵa qurmettep arnaıy shaqyrmaı-aq qoısyn. Báribir tórt-bes jylda elge qaıtamyn,– degeni bar.
Osy áńgimeden keıin arada birer jyl ótkende elge oraldy. 2007 jyly Elbasynan shaqyrtý alysymen Almatysyna asyqty. Abaı atyndaǵy memlekettik opera jáne balet teatrynda balet trýppasyn basqardy, bas baletmeıster boldy. О́miriniń sońǵy jyldarynda T.Júrgenov atyndaǵy óner akademııasy rektorynyń keńesshisi qyzmetin atqardy. 2014 jyly ómirden ozǵan ataqty balet bıshisi, horeograf, pedagog Keńsaıdan máńgilik meken tapty.
Jalpy, «el degende eminip, jurt degende júginip qyzmet qylatyn», naǵyz tepse temir úzetin shaǵynda shetel asyp ketkeni úshin Ramazan Bapovty jazǵyrý qıyn. О́zi aıtqandaı, óner adamdarynyń ómiriniń kóp ýaqyty jumys basynda – teatrda ótedi. Olar sahnada qulpyryp júrgenimen, jaıshylyqta músápir. Kún saıynǵy aýyr repıtısııa adamnyń aǵzasyn tozdyratyny taǵy bar.
Jańa qoıylym úshin, shákirtteri úshin árkimge qol jaıyp, qarajat suraý kimge ońaı tısin?! Barlyq jaǵdaı jasalsa, kim týǵan jerin tastap, baqytyn basqa elden izdeıdi?!
– Shetelde júrgen kezderimde otanynan jyraqtaǵy adamnyń otansúıgishtik sezimi kúshti bolatynyn túsindim. Qazaqstandy oılasam, bala kezim eske túsedi. On jasymda Máskeýge ketip bara jatqanda sheshem baıǵus qımaı jylap edi. Sodan bastap on jyl Reseıde boldym, alty jylym Ankarada ótti, AQSh-ta júrgenime 12 jyldan asty, áli qansha jylym shetelde ótetini belgisiz,– bul Bapovtyń AQSh-tan oralmaı turǵanda aıtqan sózi. Qyzylordanyń qarapaıym qyzy men almatylyq temirjolshynyń otbasynda týǵan azamat 20 jyl shetelde júrse de, Qazaqstannyń azamattyǵyn basqa eldiń qujatyna aıyrbastaǵan joq, alýǵa tyrysqan da emes.
Shyn mánisinde Ramazan Bapov – qazaq balet óneriniń ańyzyna aınalǵan tulǵa. Alaıda, sóz basynda aıtyp ketkenimizdeı, Ramazan Bapovtaı tulǵanyń esimin el esinde jańǵyrtyp otyrý jaǵy kemshin qalyp jatqandaı. О́tken jyly týǵanyna 70 jyl tolǵan qandasymyz týraly keıbir BAQ-tardyń basym kópshiligi ún qatpady. Tek keıbir BAQ-tarda otbasy músheleriniń suhbattary jaryq kórdi. «Shabyt» halyqaralyq festıvaliniń klassıkalyq bı atalymynda jastarǵa «Ramazan Bapov atyndaǵy dıplom» beriletini ras, biraq ol atalym festıvalge jyl saıyn qosyla bermeıdi. Rýdolf Nýrıev, Maıa Plıseskaıa, Serj Lıfar syndy álemniń ańyzǵa aınalǵan balet bıshileriniń atyndaǵy balet ártisteri men horeograftarynyń qurmetine halyqaralyq konkýrstar ótkiziletinin eskerseńiz, «Shabyttyń» ataýly dıplomy azdyq etetini anyq. О́tken jyldyń sońynda Almaty horeografııalyq ýchılıshesinde Ramazan Bapovtyń qurmetine eske alý konserti ótkeni ǵana kóńilge medeý. Aldaǵy ýaqytta KSRO halyq ártisiniń qurmetine dástúrli halyqaralyq konkýrs ótkizilip turý kerek degen oıdamyz.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
