«Aqyldy aýyl sharýashylyǵyn» qurý qadamy

Elbasy bıylǵy Joldaýynda agroónerkásiptik keshendi ınnovasııalyq tehnologııalarmen damytý qajettigin aıtty. Sebebi elimizdiń egistik jeriniń 93 paıyzy aýa raıyna táýeldi aımaqtarda ornalasqan. Iаǵnı egin ónimi jaýyn-shashyn kólemine tikeleı baılanysty bolǵandyqtan zamanaýı agrotehnologııalardy qoldanbasaq, damý kóshine ilese almaımyz.  

Qazir agrarlyq sektor damy­ǵan elderden áldeqaıda artta qalǵany jasyryn emes. Máse­len, klımattyq jaǵdaıy Sol­tús­­tik Qazaqstan óńirinen de qatal Aýstralııada astyq da­qyl­­dary­nyń ónimdiligi 2 ese j­o­ǵary. Al tabıǵı jaǵdaıy uqsas Kana­dada ósimdik sharýa­shy­lyǵynyń ónim­diligi 14 ese artyq. Jer kóle­mi Qazaqstannan 66 ese kishi Gol­landııada aýyl­sharýa­shylyq ónim­deriniń jyl saıynǵy eksporty 100 mlrd AQSh dollaryn quraıdy. Olardyń tabysqa jetýi­niń negizgi qupııasy – bilim berý men kadr daıarlaýdyń tıimdi jú­ıesin qurý arqyly óndiriske ǵy­lym men tehnıkanyń sońǵy jetis­tikterin engize bilgendigi. Biz de osy jolmen júrýimiz kerek. Úzdik ǵylymı bilim men ná­tı­­je­li agrotehnologııalardy tran­sfert­teý jumysymen jedel túr­­de aı­na­lysý qajet. О́kinishke qa­­raı, osy mańyzdy iste áli naq­ty ná­tı­je joq. Onyń sebebi – má­se­­­­leni sheshýdiń barlyq aspek­ti­sin qam­tıtyn naqty júıe­niń joq­tyǵy jáne ony qurýdaǵy salǵyrttyq.

Bes jyl buryn S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetinde damyǵan elder tájirıbesin muqııat saraptap, tehnologııalar transferti júıesin qurýǵa kiristik. Alǵash­qy qadam ǵylymı bilimdi tran­s­fertteý boldy. Onsyz jańa kezeńniń ǵylymı kadr­laryn qalyptastyrý jáne jańa quzy­retterge ıe mamandardy daıarlaý, tehnologııalardy transfertteý múmkin emes. Qazaq­standa ǵylymı mamandar tapshy. Sondyqtan strategııalyq is-qımyldar zaman talabyna saı ózgertildi. Aýyl sharýashylyǵy baǵytyndaǵy kóshbasshy joǵary oqý oryndarynyń biri, dúnıe júziniń birqatar elinde (Chılı, Malaızııa, QHR) bilim men ǵy­lym júıesin reformalaýda baı tájirıbesi bar Devıstegi Kalı­fornııa ýnıversıtetimen (AQSh) áriptestik ornady. Osy ýnıver­sıtet ǵalymdarynyń usy­ny­sy­men jáne qatysýymen oqý or­nyn batystyq úlgidegi zertteý ýnı­versıtetine kóshirý baǵ­dar­lamasy jasaldy. 2010 jy­ly jasalyp, Memleket basshysy­na tanystyrylǵan Shortan­dy­daǵy Baraev atyndaǵy egin sharýa­shylyǵy ǵylymı-óndiristik orta­lyǵynyń negizinde zertteý ýnı­versıtetin qurý jobasy bas­shylyqqa alyndy. Bul – birin­shiden, álemde synaqtan ót­ken, damyǵan elderde joǵary nátıjelerge qol jetkizgen damý­dyń eń qysqa joly, ekin­shi­den, zertteý ýnıversıteti mode­linde oqý úderisi, ǵylymı zert­teý­ler, bilim berý men ony tara­tý máseleleri bir júıege birik­ti­ril­­gen, al ǵalym – barlyq j­u­mys­­tyń negizgi tulǵasy. Bú­gin­­ge deıin osy úderisterdiń birikpegendigi agrarlyq ǵylymǵa jas mamandardyń kóptep kelýine, ǵylymı mektep dástúri jal­ǵa­s­ty­ǵyna, bilim taratý men en­gizý jú­ıesiniń damýyna ke­dergi bo­lyp keldi. Osy máse­lelerdi she­shý maqsatynda quryl­ǵan ǵy­lym sa­la­syndaǵy bas­qarýshy qury­lym­­dardyń talpy­nystary tıis­ti nátıje ber­medi. Sondyqtan da­­my­ǵan elder­degi uıymdastyrý jú­ıesi úlgisin qabyldaý qajet boldy.

Qazir barlyq is-qımyl jo­ǵary­da kórsetilgen baǵdar­la­­many júzege asyrýǵa baǵyt­talǵan. Bilimdi transfertteý aıa­synda aldymen ǵalymdar men oqytýshylardyń aldyńǵy qatarly ǵylymı ortalyqtarda bilikti­likterin kóterý qamta­masyz etildi. Kóptegen ǵalym­dar bilim berý úderisi men ǵyly­mı zert­teýlerdi jańasha uıym­das­tyrýǵa múmkindik beretin jańa bilimge qol jetki­zdi. Qol­da­nystaǵy oqý baǵdarla­ma­lary ýaqyt talabyna saı bilim­di, óndiriske qajetti jańa quzy­retterge ıe bilikti mamandar daıarlaýǵa múmkindik bere almaı­­tyn­dyqtan jańartylýda. Ka­lı­fornııa ýnıversıteti pro­fessorlarynyń jáne sonda bilimin jetildirgen kadr­lar kú­shimen jańadan 6 oqý baǵ­dar­­la­masy qoldanysqa engizil­di. Osy tektes 62 oqý baǵdar­la­­ma­syn engizý josparlandy. Oqy­týdyń tájirıbelik baǵy­tyn kúsheıtý, atap aıtqanda, stý­­dent­terdiń tájirıbeden ótý ýaqy­­ty 3 aıdan 7 aıǵa deıin uzar­­tylyp, aýyl sharýashylyǵy ma­man­dyqtary boıynsha bilim alý ýaqyty merzimdik aýyl­sharýa­shylyq jumystary ýaqy­tymen sáıkestendirildi. Ýnı­ver­sıtet aýmaǵynda et, sút, dán­di jáne maıly daqyldardy qaıta óń­deýge arnalǵan zamanaýı qu­ryl­­ǵylarmen jabdyqtalǵan 4 teh­no­logııalyq platforma, sony­men qatar robot-tehnıka, geo­aqpa­rat­tyq júıe tehnologııa­sy boıyn­sha zerthana men jyly­jaı uıym­dastyryldy. Bul táji­rı­belik sabaqtar ótkizýge ǵana emes, ǵalymdardyń ǵylymı-zertteý jumystaryn júzege asyrý úshin de qyzmet etedi. Sondaı-aq oqý úderisin úshtildilikke kóshirý jumysy ári qaraı jalǵasty. Qazir stýdentterdiń 58 paıyzy kóptildi toptarda bilim alsa, oqy­tý­shylardyń 14 paıyzy sabaq­taryn aǵylshyn tilinde ótkizedi.

Ekinshi baǵyt – ýnıversıtettik ǵylym júıesin jańǵyrtý. «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha 42 adamdy, gendik jáne molekýlalyq deńgeıde ǵylymı zertteý júrgizýge qabiletti 10-ǵa jýyq jas ǵalymdy oqyttyq. Bir­qatary Aýstralııadaǵy áriptes­terimen birlesip, gendik ınjenerııa ádisterin qoldaný arqyly bıdaı, arpa jáne nuttyń jergilikti suryptarynyń qýańshylyqqa tózimdiligin arttyrý baǵytynda ǵylymı jobalardy júzege asyrýda. Jas bıotehnologtar janýarlardyń qaýipti juqpaly aýrýlaryn dıagnostıkalaý úshin bıologııalyq test-júıesin jasaýdyń zamanaýı ádistemesin meńgerdi. Bul osy salada ımportty almastyrý máselesin sheshýge múmkindik beredi, qyr­ýar qarajattyń syrtqa ket­peýi­ne jaǵdaı týǵyzady jáne ádis­te­melerdi otandyq óndirý­shiler­ge usynýǵa daıyn ekenimizdi kór­­se­­tedi. Ǵalymdar arasynda báse­kelestik júıe, mansaptyq ósý úlgisin ázirleý men qoldaný, eńbekaqy tóleýdiń jańa salys­tyrmaly júıesi engizildi.

Úshinshi baǵyt – tehnologııa transferti júıesin qurý. Bul baǵytta transfertteýdiń durys júıesin qurýdy basty nazarda ustaýdy, ony keıin transfertteý máselesin praktıkalyq jaǵynan sheshýde baza retinde paıdalanýǵa baǵyttaýdy maqsat ettik. Osy ustanym negizinde sheteldik serik­tes­termen birge úzdik tehnologııalardy beıimdeý men tran­sfertteýdiń 5 halyqaralyq or­ta­lyǵy quryldy. Jańa bas­­tamalarǵa 1,2 mlrd teńge kóle­mindegi sheteldik ınvestısııa tar­tyldy. Búginde ortalyqtar baza­synda óndiriske engizýge daıyn sheshimder bere alatyn jańa teh­nologııalardy beıimdeýge ar­nalǵan ǵylymı jumystar júr­gizilýde. Sonymen qatar Belarýs tehnologııasyn beıimdeý men transfertteý ortalyǵyn qurýdy ınvestısııalaǵan seriktesimiz 50-ge jýyq stýdenttiń sol eldiń ýnıversıtetteri men mashına jasaý zaýyttarynda bilim alýy úshin jumsalatyn shyǵyndy kóterdi. Bul ortalyqtar naqty nátıje bere bastady. Máselen, Geoaqparattyq júıe tehnologııasy ortalyǵy byltyr Qazaq­stannyń astyq egetin aı­maq­tarynda egin jınaýdyń ǵarysh­t­yq monıtorıngi boıynsha mem­lekettik tapsyrysty birlesip oryndaýshy retinde qatysty. Búginde ony elimizdiń barlyq aımaǵynda tabıǵı resýrstar­dyń ǵaryshtyq monıtorıngi boıynsha zertteýlerdi birlesip oryndaýshy retinde engizýge sheshim qabyldandy. Osy ortalyq esebinen Aqmola oblysy Selınograd aýdanynyń aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerleri sıfrly formatqa kóshirildi. Ony ǵaryshtyq sýrettermen salystyryp, jer paıdalaný prosesterin tolyǵymen baqylaýǵa qoldanýǵa bolady.

Qytaılyq seriktesterdiń qarajaty esebinen qurylǵan zamanaýı qytaı tehnologııasyn beıimdeý men transfertteýdiń halyqaralyq ortalyǵynda da birshama jumys júrgizildi. Tuzǵa jáne qýańshylyqqa tózimdi qytaı seleksııasy aǵashtarynyń 40 túri men kartop, basqa da daqyldardyń túrli tuqymyn beıimdeý boıynsha birlesken jobalar júzege asyrylýda. Máselen, qytaı aǵashtary «Asta­nanyń jasyl aımaǵynyń» odan ári kórkeıýine úles qossa, al kartoby joǵary ónimdiligimen respýblıkamyzdyń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýde erekshe oryn almaq. Sebebi onyń ónimdiligi ońtústik oblystardyń úzdik sharýashylyqtary kórset­kishine qaraǵanda 5 ese kóp. Al­ǵashqy alynǵan nátıjeler joba bolashaǵynyń zor ekendigin kórsetti. Endi soltústikte kar­top­­tyń elıtalyq tuqymy óner­ká­sip­t­ik negizde óndirilmek. Son­daı-aq sýarylmaıtyn egin­shi­lik jaǵdaıynda joǵary ónim berýge qabiletti sheteldik soıa surypyn beıimdeý jobasy qolǵa alynady.

Aýyl sharýashylyǵyn qar­qyn­dy damytýdyń mańyzdy qyry – bilimdi taratý. Damyǵan elder­degideı onyń aıqyn júıe­sin ázirleý qajet. Byltyr ýnı­ver­sıtette seriktesterdiń qol­daýy arqyly bilimdi taratý keńsesi qu­ryldy. Bilim alýshylar «óz qolyń­men jasa» ustanymy ar­qy­ly oqytylyp, tájirı­belik daǵ­­dysyn qalyptas­tyrýǵa, ke­shen­di ınnovasııalyq sheshim­der qabyldaýǵa úırenedi. Osy ýa­qyt­ta BUU Damý baǵdarlamasy jáne «AstanaEkoStandart» serik­­­tes­tigimen uıymdasty­ryl­ǵan jy­ly­jaı sharýashylyǵy mek­tebin­de 200-den astam kásip­ker bilim aldy. Sondaı-aq ba­lyq sha­rýa­shylyǵy salasyndaǵy mektep iske qosylyp, oqytý barys­yn­­da «hand-on» rejimde 100-ge jýyq ba­lyq sharýashylyǵy sýbek­ti­leri qamtyldy. Búginde bul oqy­tý túrine bıznes-qury­lym­dar ta­ra­pynan suranys kúrt ósip otyr.

Biz Elbasy Joldaýyndaǵy agroónerkásiptik keshendi jáne agrarlyq ǵylymdy damy­týǵa qatysty mindetterdiń ýnıver­sıtettiń bilim berý men ǵylymı-zertteý úderisin júıeli qaıta qurýǵa baǵyttalǵan qyzmetimen úndes bolǵanyn maqtan tutamyz. Osy úndestik bizge zor senim júk­teıdi jáne alǵa qoıǵan jos­parlarymyzdy oıdaǵydaı iske asyrýǵa yntalandyrady.

Aqylbek KÚRIShBAEV,
aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor, S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory