– Táýelsizdigimizdiń ensıklopedııasy ispetti, jasampaz jyldardyń jıyntyq jylnamasyndaı bolǵan Elbasynyń «Táýelsizdik dáýiri» atty eńbegin talqylaýǵa jınalyp otyrmyz. Tutas dáýirge para-par, ǵasyrǵa bergisiz osy táýelsizdik jyldary Qazaqstan damýdyń dańǵyl jolyna tústi. Aıtýǵa jeńil jetistikter men jeńisterdiń ýaqyt shebindegi júrgen joly ońaı bolǵan joq. Sonyń kórkem baıany aldaryńyzda, – degen kirispe sózimen jıyndy ashqan «Egemen Qazaqstan» gazetiniń basshysy Darhan Qydyráli bastapqy sózdi azattyqtyń alǵashqy jyldarynyń kýási bolǵan Myrzataı Joldasbekovke berdi.
– Bul kitap týraly az maqala jazylǵan joq, az pikir aıtylǵan joq. Áli aıtyla da, jazyla da beredi dep oılaımyn. Sońǵy eki jylda jazǵan Elbasynyń kitaptary táýelsiz Qazaqstannyń tarıhy jazylǵan úzdik, mańyzy zor eńbekter. Sonyń bireýi – 2016 jyldyń sońynda jaryqqa shyqqan «Uly Dala ulaǵattary» kitaby. Al myna kitap táýelsiz Qazaqstannyń dap-daıyn oqýlyǵy. Men birneshe jerde ótinip aıttym. Endi buny mektepterge oqýlyq retinde engizýimiz kerek. Táýelsiz dáýirdiń tarıhyn bilem degen adamǵa budan artyq oqýlyq keregi joq. Bul kóz aldymyzda qalyptasqan tarıh. Bul kitapty jazǵany úshin Prezıdentimizge shyn júrekten rızashylyǵymdy bildiremin, – dep túıindedi sózin M.Joldasbekov.
Sol kezeńdegi ulttyq máseleler azattyqtyń arhıtektory – Elbasynyń kózimen, avtordyń sózimen «Táýelsizdik dáýirinde» baıandalǵan. Sol tarıhı oqıǵalardyń basy-qasynda júrgen Májilis depýtaty Qýanysh Sultanov kelesi sózdi bylaı sabaqtady:
– Kitap týraly kóp aıtýǵa bolady. Men bir-eki jaıtqa ǵana toqtalǵym keledi. Máselen, memlekettiń shekarasyn bekitýdegi Elbasynyń eńbegi bul kitapta bir aýyz sózben aıtylypty. Biraq alty-jeti jylǵa sozylǵan uzaq prosestiń kýágeri bolǵan biz onyń qalaı júzege asqanyn óte jaqsy bilemiz. Al endi qandaı kezde shekara moıyndalady? Qazirgi talap jáne buryn da solaı bolatyn – kórshiles otyrǵan eki el sol shekarany ekijaqty moıyndap, kelisimge birdeı qol qoıý kerek. Árbir shaqyrym, metr qaǵazǵa túsip, tirkeledi. Qazir BUU qurylǵaly beri, barlyq memleketaralyq shekaralar osy uıymda maquldanyp, bekitiledi. Shekaranyń zańdastyrylýy degen osy. Ol óte aýyr, mehnatty jumys. Osy baǵytta qanshama qyrýar sharýa atqaryldy.
Ekinshi aıtqym kelgeni – astanany aýystyrý. Bul Elbasynyń syndarly saıası jolyndaǵy jarqyn, mańyzdy qadam bolatyn. Elbasy Astana týraly bólek kitap ta jazǵan. Sonda da kóp másele aıtyldy. Qazir elordamyz sulý shaharǵa aınalyp, kózdiń jaýyn alady. Al ony kóshirý men kórkeıtýdiń ar jaǵyndaǵy saıası, ekonomıkalyq aýyrtpalyqtar óz aldyna bólek dastan. Sol sııaqty fragmentter bul kitapta kóp. Árqaısysy – bólek tarıh. Tarıhymyz máńgi, bolashaǵymyz baıandy bolsyn, – dedi depýtat.
Shırek ǵasyrlyq tarıhymyzdy qamtyǵan eńbektiń salmaǵy táýelsizdikke deıingi san myńjyldyq tarıhymyzben para-par ekenin aıtqan aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Nesipbek Aıtuly tek táýelsizdiktiń arqasynda ǵana eldigimiz emin-erkin jyrlanyp jatqanyn jetkizdi.
– Táýelsizdiktiń shırek ǵasyry osy kitapta marjandaı tizilip tur. Bizdiń táýelsizdikke deıingi tarıhymyz da bir, 25 jylǵy tarıhymyz da bir. О́ıtkeni bul kitaptyń mániniń, mazmunynyń salmaǵy sondaı. Sondyqtan ony basymyzǵa jastanyp jatyp oqyp, boıymyzǵa sińirýimiz kerek. Ásirese jastarǵa osy oqýlyq arqyly táýelsizdiktiń qadirin, qysqa ýaqytta qanshama ter tógilgenin uǵyndyrýymyz tıis. Táýelsizdikten buryn qazaq aqyndary kósilip eldiń, ulttyń taǵdyryn aıta almady. «Qazaq» degen sózdi áreń aýyzǵa alatynbyz. Qasymnan bergi dúnıede táýelsizdik týraly oılar aqyryndap qazaqtyń ádebıetinde búlkildep qana jatty. Ulttyń taǵdyryn búgingideı jarqyldap jyrlaı alǵan joqpyz», degen aqyn eldikti áli de jetkize jyrlaý kerek ekenin aıtty.
Jıynda sóz alǵan tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Sataı Syzdyqov bul kitap – ári tarıh, ári shejire ekendigin atap ótti.
– Memleket qurylysy ońaı jolmen boı kóterdi deı almas edik. Ondaǵy ultaralyq kelisim, Astananyń Arqaǵa kóshýi sııaqty iri tarıhı oqıǵalardyń barlyǵy jańa qadamdar bolatyn. Jahandaný dáýirinde jańasha qadam, máselelerdi jańasha sheshý asa salıqaly saıasatty qajet etti.
«Táýelsizdik dáýiri» kitabynda avtor sol aqıqat tarıhty kezeń-kezeńimen barynsha ashyq jazǵan. Ár qadam saıyn jańara túsken, onyń ishinde táýelsizdikke jetkenge deıingi qandaı jaǵdaılar oryn alǵany, qandaı ekonomıkalyq, áleýmettik jáne saıası problemalardy sheshýge týra kelgenimiz aına-qatesiz aq paraqqa túsirilgen. Jáne bir aıta keterlik jaıt, kitapta avtordyń ózi keıipker, keıipkerdiń ózi avtor bolýy da kitapqa qosymsha boıaý berip tur der edik. Jáne ol keıipker bizdiń egemendik alýymyz ben ony aıaǵynan turǵyzý jolynda ter tókken, bizdiń memleketimizdi damytýdyń jańa saıası úlgisin jasap, sonymen qatar ony júzege asyrýdyń jospar, joldaýlaryn usynǵan asa jaýapty adam bolýy da oqyrmanǵa oı salmaǵyn júkteıdi, – dedi tarıhshy.
Elbasy eńbeginiń saıası mańyzyna toqtalǵan saıası ǵylymdar doktory Náýbat Qalıev bul eńbekti qazaqstandyq damýdyń kilti retinde baǵalady.
– Jalpy adamzat tarıhynda dáýir degenimiz – birneshe ǵasyrlardy qamtıtyn uzaq tarıhı merzim, uzaq tarıhı kezeń. N.Nazarbaevtyń jańa eńbeginiń «Táýelsizdik dáýiri» dep atalýy qazaq halqynyń shırek ǵasyrdaı ýaqyttaǵy kúrdeli tarıhynda ótken jolynyń dáýirlerge para-par ekendigin kórsetse kerek. Eń aldymen bul kitaptyń qurylymy ǵalymdar úshin paıdaly der edim. Prezıdent osy kitabynda ózge de memleketterdiń damý kezeńderin «Jańǵyrý» degen kategorııamen taldaıdy. Máselen, ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldarynyń ózinde jetpiske jýyq jańa memleket paıda boldy. Solardyń barlyǵy jańǵyrý jolyna túsýge tyrysty. Biraq ony barlyǵy tolyq ıgere almady... Osydan-aq, biz Elbasynyń jańa egemen memleket qurýshylyq qyzmetiniń mańyzyn tolyq ańǵarýymyzǵa bolady.
Kitapty saralap otyrsaq, N.Nazarbaev saıasatker, memleket qurýshy tulǵa retinde 20 syn-qaterdi atap kórsetken. «Shyndyǵynda onyń birazyn biz eńserdik, keıbireýi áli de tur» deıdi avtor. Ásirese memleket úshin eń mańyzdy sheshimder qabyldaǵan kezdegi Elbasynyń óziniń ashyqtyǵy, adaldyǵy men kóregendigi kitaptyń mazmunyn tereńdete túsken. Osy jolda ózi jáne Qazaqstan halqy ótýge týra kelgen tar ótkelder men syrtqy jáne ishki sıpattaǵy qıynshylyqtar týraly áńgimelegen sátterinde de biz bile bermegen shyndyq betteri aıqyndalǵan.
Sondaı-aq Elbasy osy kitaptyń úshinshi bólimin «Qalyptasqan memleket» degen kategorııamen támamdapty. Avtor atap kórsetkendeı, memleket te – jandy aǵza. Shyndyǵynda qazirgi tańda qalyptasqan memleketter sany óte sırek. Jalpy álemde 200-den astam memleket bar. Alaıda onyń kóbi qalyptasyp, aıaǵynan tik tura almaı tur. Prezıdenti, Parlamenti, Gımni bola tura memleket bola almaıtyn elderdi bilemiz. Sebebi olardyń áýel basta irgetasy durys qalanyp, baǵyty durys jolǵa qoıylmaǵan edi.
Saıasattanýshylar qalyptasqan memleketter tizimin qalyptaspaǵan memleketterden bastaıdy. Onyń basynda Aýǵanstan, Somalı sııaqty memleketter bar. Al biz qysqa merzimde qalyptasyp úlgergen memleketter qataryna kiremiz. Ol – bizdiń úlken jetistigimiz. Taǵy bir aıta keterlik jaıt, kitaptyń adamı turǵydan tartymdylyǵy, nanymdylyǵy oqyrmandy birden baýrap alady. Kirispesinen bastap, bolashaq jastarymyz bul memlekettiń qalaı qurylǵandyǵyn bilsin degen meńzeý bar, – deıdi ǵalym. Onyń aıtýynsha, kitapty ashyp oqyǵan adam ondaǵy «qazaqstandyq damý úlgisiniń» tabıǵaty men onyń evolıýsııasy, basty ustanymdary men qozǵaýshy kúshteri saralanǵan bólimderine toqtalmaı ketpeıtini anyq. Qazaqstandy jańǵyrtýdyń úsh tolqyny keńinen ashyp kórsetilgen. Birinshi jáne ekinshi jańǵyrtý aıasynda totalıtarlyq júıeden túbegeıli ajyrap, naryqtyq ekonomıkany qurý jáne básekege barynsha qabiletti elý eldiń qataryna qosylý mindeti merziminen buryn oryndalǵan mereıli mezetter avtordyń shuraıly tilimen saıası reńkte saralana túsken.
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Namazaly Omashev dáýir aınasy bolǵan kitaptyń jýrnalısterge júkteıtin mindeti de aýyr ekenin aıta kelip, táýelsizdikti tuǵyrly etýde buqaralyq aqparat quralynyń mańyzy erekshe ekenin atap ótti.
– Nursultan Ábishulynyń bul kitaby – shyn máninde Elbasymyz ózi aıtqan «Uly dáýirdiń» júgin arqalap tur. Onda táýelsizdik alǵanyna eki múshelden endi asqan Qazaq eliniń buryn-sońdy basynan ótpegen ózgeristerdi baǵyndyrǵan shejiresin ǵasyr júgine balaıdy. Bul týraly kitapta: «Táýelsizdik dáýiri degenimiz – ulttyń buryn ótýi múmkin emesteı kórinetin shyńyraýdyń shetindegi taýdyń qaterli soqpaǵymen júrgenmen birdeı qubylys» dep baıandalady.
Sondyqtan da dáýirge tatıtyndaı kezeń osylaı atalyp otyr. Prezıdent kitapta: «zamanaýı talap-tilekke saı qoǵamdyq sanany qalyptastyrý kerek» deıdi. Memleket basshysynyń osy sózine jýrnalıster qaýymy basa nazar aýdarǵany jón. Iаǵnı jýrnalıstıkanyń negizgi mindeti – qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrý. Teledıdardan, radıodan berilgen habarlardy kóbinde jarq-jurq etken ártister júrgizip, ártúrli jeńil áńgimelerdi aıtyp ketken kezde kórermen, tyńdarman qaýymnyń rıza bolmaı jatatyn sebebi de sodan. BAQ eń aldymen qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrýy, sodan qalǵan ýaqytta ǵana damyǵan, qalyptasqan elder sııaqty adamdardy demaltyp, sergitý úshin jumys jasaýy kerek, – dep sózin túıindedi professor.
Al fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Serik Negımov el ensıklopedııasy bolǵan úlken eńbektiń mazmunyna tereńdeı boılap, kitaptyń ár taraýyna toqtaldy.
– Elbasynyń «Táýelsizdik dáýiri» kitaby – egemen Qazaqstannyń eposy, epopeıasy. Kitapta tórt bólim bar. Tórt bólimde 260 taqyryp qamtylǵan. Ol – halyqaralyq, ǵalamdyq deńgeıdegi máseleler, ulttyq, respýblıkalyq deńgeıdegi máseleler, aýyldyq jáne aýdandyq deńgeıdegi máseleler. Osynyń ishinde 1991 jyl men 2017 jyldyń arasyndaǵy 33 bas nátıje iriktelip kelgen. Iаǵnı 260 taqyryp – 260 oqýlyq, 260 shyǵarma degen sóz. Sondyqtan bul epos, epopeıa der edim, – dedi Serik Negımov.
Jıyndy qorytyndylaǵan Darhan Qydyráli qatysýshylarǵa alǵysyn bildire otyryp, Máńgilik el bolýdy murat etken jasampaz memlekettiń jylnamasyndaı bolǵan osy eńbekti Táýelsizdik dáýiriniń aınasy dep baǵalady.
Baǵashar TURSYNBAIULY,
Mıras ASAN,
Maıgúl SULTAN,
«Egemen Qazaqstan»,
Sýretterdi túsirgen
Erlan OMAR,
«Egemen Qazaqstan»
