Asqaqtaǵan «Aıbozym» nemese Birjan sal ánderin tyńdaǵannan keıingi áser

Munyń biz nege aıtyp otyrmyz? Iá Birjan babamyzdyń óz­gege uq­sa­maıtyn ómiri men óneri ha­qynda jýyrda elordamyzdaǵy «Qazaqstan» Ortalyq konsert zalynda ótken Astana qalasy mem­lekettik akademııalyq fılar­monııasynyń kameralyq hory daıyndaǵan ǵajaıyp konsertke kýá bolǵan edik qoı. Bir­jan saldyń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan «Aıbozym» atty sol óner toıyn­da aqyn Baıanǵalı Álimjanov «Bıylǵy jyldy Birjan saldy ardaqtaý jyly dep atasaq ta bolady. Aldymen, Elbasy Jarlyǵymen Aqmola obly­synyń Eńbekshilder aýdany Birjan sal aýdany bolyp atalsa, Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynda Asqar Súleımenovtiń «Adasqaq» drama-dıalogy sahnalandy» dep eldiń eńsesin kóterer kósheli sóz bastady.

Biz tamashalaǵan tańǵajaıyp kesh Birjan ánderi baǵyndyrǵan jańa beles bolatyn. Shyn máninde Birjan ánderin biryńǵaı oryndaýdan biz jalyqpaspyz, biraq óner damymaıtyny anyq. Hordyń kórkemdik jetekshisi jáne dırıjeri, belgili mádenıet qaıratkeri Gúl­mıra Quttybadamova bastaǵan Qa­zaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Qapash Qulysheva, halyqaralyq án baıqaýlarynyń laýreattary Jaq­sygeldi Maıasarov pen Danııar Muqan jáne «Qorqyt» dástúrli saz toby El­basy­nyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda ultymyzdyń tarıhı, mádenı, rýhanı qundylyqtaryn nasıhattap, Birjan ánderin jańa qyrynan kameralyq hormen jurtshylyqqa usynǵany osy sózderimizge aıqyn dálel.

Ahmet Jubanov birde Birjan «qazaqtyń ha­lyq­tyq mýzyka má­denıetiniń alyby» degen eken. Atalmysh kesh te týra sondaı saltanatpen bastalyp ketti. Qoıandy jármeńkesindeı Qara­ótkel boıyn­daǵy qyzyqty keshti Jaqsy­geldi ánshi «Aıtbaımen» ashty.

Bos sahna bir sátte symbatty, kór­kem, orys-qazaǵy aralas 38 ánshi­ge toldy. Aldarynda dırıjer G.Qut­tybadamova. Otyz segiz ánshi kenet siltideı tyna qalyp, kóńil-kúı keme­siniń kapıtanyna qarap ishki daýystaryn tyńdap turǵandaı únsiz qaldy. Olar bir kezde baıaý yńyldaı bastady. Túrli-tústi álem. Kóksheniń kógildir alqapty ormandarynan jetken kókek­tiń úni qulaǵymyzǵa kele jatyr. Qubylyp, qulpyryp shyqqan áýezdi án burynǵy biz estimegen ıirimderge tartyp barady. Biz estimegen «Kókek». Birjannyń saırandap kele jatqan sal dáýreni sahnany tastap birjola kóne kókirekke kóship alǵan. Arqa-basy­myzdy shymyrlatqan áýezdi álem sonaý Birjan zamanyna jetelep áketti dersiń...

Bólek tynys, bógelissiz kelesi án, kelesi klassıka... Bir demmen shyr­qalǵan «Alqarakók», «Býryltaı», «Ǵa­shyǵym», «Aq jorǵajan» bári-bári qazaq dalasynan Eýropa tórine kósh­ken. Birjan ánderi frak kıip, pyraq minip appaq saraılarda júr. Biz osy jerde ár ánge jańasha jan bitirgen, horǵa óńdegen G.Ahmetova, D.Masýrın, G.Bek­­bosynova, K.Boranbaeva, S.Báı­te­rekov, B.Demeýov eńbegin aıta ket­ke­nimiz de jón.

Bir ereksheligi, atalmysh kesh tek kameralyq hordyń óz oryndaý­laryndaǵy Birjan ánderimen shektelmegen. Ár qadam saıyn jańa tynys, jorǵa ekpin tyńdarmandardy tyńǵa sala túsedi. Belgili ánshi Q.Qu­lyshevamen birge shyrqaǵan «Jo­nyp aldy» áni, «Qorqyt» dástúrli saz ansamblimen birge oryndaǵan «On saýsaq» ánderi de álem klassıkalarymen ıyq tiresip, tipti olardan da baı tabıǵatpen Birjan kúrdelene túsken.  Myń túrli boıaýmen kórermenderdiń kóńil kókjıegin kúımen kómkerip ketti. Urpaq sabaqtastyǵy, dástúr jalǵas­tyǵy shyrqaǵan Jaıaý Musa­nyń «Aq sısasy», Aqan seriniń «Qara­torǵaıy», Sákenniń «Taý ishindesi» de birtutas qazaq án ónerindegi bıik mádenıetti aıǵaqtap, qulaq quryshyna qanyq estildi.

Ár ánge ár berip turǵan tek qana kameralyq hor emes, Bir­jannyń ta­bıǵaty men taǵdyry da bólek jyrlanyp jatyr. Birjannyń árbir áni bul oryndaýshylardan erekshe vokaldyq qabiletti, minez ben kúshti talap etetindeı. Birjan óleńderi – qazaq mýzykalyq shyǵarmashylyǵynyń injýi ispetti.

Birjannyń ómir sońynda ánderi amalsyz muńǵa tolyp, qaıǵyny kórsetti. Hordyń D.Muqanmen birge shyrqaǵan «Temirtas» áni osy kóńil-kúıdi tereńnen tolǵaı jetkizgen kezde kórermender kózine jas irikken edi. Bári shynaıy, daýys ta, dala da, daryn da... Bir sózben aıtqanda, kameralyq hor Birjandaı birtýar tulǵanyń ishki daýysy men syrtqy daýysy birdeı ekendigin bizge áıgiledi. Erteń álemge osy jaýhardy kórseter kún týsyn dep tileımiz, árıne.

Bul hordy bizdiń búgin ǵana bilip jatqandyǵymyz qynjyltady. О́ıt­keni mundaı konsertter kúnde kórsetile bermeıdi. Ekrannan múlde jyraq ómir súrip jatyr. Estrada esimizdi alyp, kameralyq horlar qor bolyp qumyqqandaı kep. Ara-arasynda jarq etkeniniń ózinde atalmysh top halyqaralyq baıqaýlardyń laýreaty, onyń ishinde Halyqaralyq «Shabyt» XVII shyǵarmashyl jastar festıvalinde Bas júlde, Búkilálemdik hor olımpıadasynda eki altyn medal, Búkilálemdik hor forýmynda eki altyn kýbok, «Jubanov kóktemi – 2012» Halyqaralyq baıqaýynda Bas júldeni jeńip alǵan. «Qandaı marapatqa bolsyn laıyq deımiz» qoshemetimizdi eselep soǵyp jatyp...

Keshtiń bir jaǵynan bulaı aq­súıek ónermen órnektelýi zańdy der edik. Tarıhtan biletinimizdeı, Birjan sal tekti, zatty, shynjyrly tu­qymnan shyqqan. Onyń ákesi Qojaǵul Qytaıǵa eki ret elshi bolyp bar­ǵan. О́zi bı, ózi batyr, ózi túıe palýan bolǵan kisi. Onyń altynnan jasalǵan qanjaryn, kúmisten qaqtaǵan er-turmanyn zamanynda Shoqan Ýálıhanov Peterbýrgtiń óner kórmesine qoıǵyzǵan. Tekpen kel­gen ónerdiń tekke ketpeıtini osy my­saldardan-aq kórinip tur. Sol se­bepti de, Birjan saldyń kez kelgen shyǵarmasy dramaǵa toly bolyp keledi. Birjan-Sara aıtysyn alaıyq, ataqty «Temirtas» áni bolsyn, olardyń ishinde bir ǵana adamnyń ómiri emes, ulttyń bolmys-bitimi, taǵdyr tutas talaıy jatyr...

Tekti aqyn kekti zamanǵa tap kelip tarshylyq kórse de, bul kúni Birjan juldyzy qaıta týyp kele jatqandaı. Onyń ózi tálim alǵan Segiz seri, Dúısen seri, Nııaz seri, odan keıin Bir­jannyń shekpeninen shyqqan Úkili Ybyraı, Aqan seri, Doskeı, Shashý­baı, Qultýma, Qanapııa sııaqty da­ryndardyń dástúri bul kúnde dań­ǵyl jolǵa aınalǵan. Qazaqtyń osyndaı án-kúı mádenıeti barda Birjannyń aty árqashan sharyqtaı bermek.

Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»