Araǵa 81 jyl salyp «Qazaqkonsert» memlekettik konserttik uıymynyń «Astana Mıýzıkl» teatry «Uly Dala teatry» jobasy boıynsha «Qyz Jibek» etno-folklorlyq mıýzıklin usyndy. Bul joly úlken gastroldik týrne Máskeý ǵana emes, Eýropanyń iri-iri bes qalasyn qamtydy. 81 jyl buryn Kúlásh, Qanabek, Qurmanbek, Ǵarekeńder arqyly qalyqtaǵan «Qyz Jibek» endi jańa ǵasyrdaǵy táýelsiz urpaqtyń únimen jańǵyryp ózgeshe órnek tapty.
Esensiń be, eńseli Eýropa!
Qazaq halqynyń eń kóne muralarynyń biri bolyp sanalatyn «Qyz Jibek» lıro-epostyq dastany – ańyz emes, tarıhı oqıǵa, keıipkerleri ómirde bolǵan adamdar. Jyrdyń negizgi keıipkerleri – Tólegen men Jibek birin-biri shyn súıgen ǵashyqtar bolǵanymen, áke batasynan attap ketken Tólegenniń ólimi men Jibektiń qaıǵyly taǵdyry talaı janarǵa jas úıiriltpeı qoımaıdy. Jibek beınesi – sulýlyq pen ásemdiktiń nyshany, rýhanı eskertkish. Bul sapar júzge tarta teatr ónerpazdaryn ǵana emes, qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy qalyptasyp, ata-babadan qasterlenip kele jatqan qaǵıdalaryn, dinı nanymymen jáne halyq dástúrimen bekigen ǵuryp-saltynyń, dástúri men uǵym-túsinikteriniń ulttyq sıpatyn, mádenıetiniń bıik óresin, keń órisin, tarıhı-rýhanı murasyn, ıaǵnı ulttyq qundylyqtaryn birge alyp kelgendigin bir sát sezingendeı jas ártister Parıj qalasynyń «Le Trianon» teatry sahnasynda bir-biriniń alaqanynan qysa ustap, sheńber jasap únsiz turdy. Bul bir úlken jaýapty sət, tarıhı kún! Uly Abaıdyń «Qarańǵy túnde taý qalǵyp» ənin «Astana Mıýzıkl» teatrynyń hory áýelete shyrqaı bastady. Eńseli teatrdyń záýlim zalyna qalyń jurt lap qoıdy. «Astana Mıýzıkl» teatrynyń kórkemdik jetekshisi Ashat Maemırov Eýropa jurtshylyǵymen amandasyp, alǵy sóz sóıleý úshin sahna tórine kóterildi. Júzinen qýanysh ári tolqý belgileri baıqalady. «Iá, Jaratýshy ıem, óziń jar bola gór, myna balaýsa ujym, uǵymtal uldaryń men qyrmyzy qyzdaryńdy qoldaı gór», deımiz ishteı kúbirlep. Qazaqstan Respýblıkasynyń Fransııadaǵy elshisi Jan Ǵalıev myrzanyń sózinen keıin shymyldyq ashylyp, Uly Dala óneri jibekteı esip, jan terbedi.
Parıjdegi premera
Eýropalyq teatr óneri myńdaǵan pesalardy týdyrdy. Bul teatrdyń ózgeshe tıpi. Jáne bul teatrda sıýjet pen avtor árdaıym mańyzdy rólge ıe. Al «Qyz Jibekke» eýropalyq teatrdyń tásilderin engizý múmkin be? Jáne Eýropa jurtshylyǵyna onyń keregi qansha? Ǵabıt Músirepovtiń lıbrettosy men Evgenıı Brýsılovskııdiń rýhanı murasynan alys otaý tigý múmkin de emes. Sol sebepti bilikti rejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ashat Maemırov Brýsılovskıı júıelegen «Qyz Jibek» operasyn etno-folklorlyq ansamblge laıyqtap qaıta óńdep, orkestrovkasyn etno-mýzykant Baýyrjan Aqtaevqa senip tapsyrǵan bolatyn. Al bılerin qoıǵan baletmeısterler – Anvara Sadyqova men Ýálıtbek Sııazbek.
Shymyldyq ashylǵan mezette qylqobyzdyń sarynymen qazaq dalasyn kóz aldyńa elestetetin «Astana sazy» ansambliniń ártisi Aıan Omarovtyń oryndaý sheberligine tánti bolmasqa sharań joq. Ansambldiń barlyq oryndaýshylarynyń sahnaǵa shyǵar aldynda, arerssenada ornalasqan «Tilek aǵashy» nemese «Senim sımvoly» sanalatyn máýeli báıterekke shúberek baılaýy sahnaǵa, óz halqynyń mádenı murasyna adaldyǵyn dáleldeıtin kórinisteı sezildi. Zarly daýysy qobyz sarynymen úndese órilgen Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Saılaý Qamıevtiń jyraýlyq ónerinen bastaý alǵan «Qyz Jibek» etno-folklorlyq mıýzıkliniń kórkemdik úlgisi, dala teatrynyń elementteri negizinde janr tabıǵatyna saı aıshyqty bezendirilýi ártisterdiń shynaıy sheberligimen erkin qabysyp turdy. «Astana sazy» ansambliniń súıemeldeýimen sahnadan esken tabıǵı ún, ǵajap mýzyka jurtshylyqty aıryqsha bir ádemi áserge, ǵajap bir shattyqqa bóledi. Aq matamen avanssenany jaýyp, baıaý jyljyp bara jatqan jyraý men túıeler kóshi (qýyrshaq teatrynyń elementteri paıdalanylǵan) ǵasyrmen birge kóship bara jatqandaı áser qaldyrady.
Sahnada – «Qyz Jibek», zalda – Marı Krıstın Sırejol, Lasha Chxartıshvılı, Davıd Chhavlıs syndy belgili synshylar. Jas teatrdyń betalysyn baıqaǵysy kelgen eýropalyq kirpııaz kórermen kóp-aq. Sonaý XVII ǵasyrdan bastaý alǵan lıro-epostyq jyr, bir demmen, ádemi yrǵaqpen órbip otyratyn folklorlyq sıýjet ańyzdar áleminen keremetteı syr shertti. Jibek – tek ózi súıgen Tólegeniniń ǵana emes, halqynyń ar uıaty, sulýlyǵy men aqyl-parasaty, adaldyqtyń sımvoly. Rejısser ustanǵan negizgi tujyrym osyǵan saıady. Súıgeniniń artynan óz-ózine qol jumsaýy emes, qazaq áıeliniń jarǵa degen adaldyǵyn, uly sezimin óle-ólgenshe ózgege aıyrbastamaı kún keshetindigin qolyndaǵy gúldi úzýi arqyly dáleldeıdi. Eýropalyqtardyń muny aýdarmasyz túsinýine akterlik ansambldiń minsiz mımıkasy, qımyl-qozǵalysy úlken áser etkeni sózsiz.
Izdenis ıirimderi
Jas aktrısa Inabat Rızabekovanyń ánshilik qabileti men sahnadaǵy tartymdylyǵy, Tólegenmen dıalogi, mátinge zeıindiligi, ár sózdi jetkize bilýi aktrısanyń bolashaǵynan zor úmit kúttiredi. Qoıylymdaǵy qaıǵy-qasiret kórinisteri de qazaq halqynyń dinı-nanym senimderine negizdelgen. Tánin jerge qaldyryp, jany aq perishtelermen samǵaı ushýy, Tólegenniń tánin quzǵyndarǵa jem qylmaı jyraýdyń joqtaý arqyly alyp ketýi, t.b. sátter ata-babalarymyzdyń asyl qasıetterinen syr shertedi. Jibektiń kórgen túsin «Aqqý» bıi arqyly baılanystyrý rejısser tarapynan laıyqty sheshim tapqan. Qazaq halqynyń tús jorý fılosofııasynan oı qozǵaıdy.
Tólegen rólimen jarq etken Orazaly Igilik tolqýǵa, tebirenýge beıim oryndaýshy. Ol ról tabıǵatyn erkin sezinedi. Keýdesine oq tıip jaralanǵan Tólegenniń arııasyn oryndap jatyp, ról tabıǵatynan, oqıǵa aıasynan ajyramaı jetkizedi. Shyrqata án salyp, Jibektiń sulýlyǵyna tamsana qadalǵan kózi kórermendi beıjaı qaldyrmaıdy. Sahnalyq serigi (Rasýl Ýsmanov) ekeýiniń jamby atý básekesindegi rýhty bıdi oryndaýy jas akterlerdiń múmkindikterin molynan ańǵartty.
Rasýl Ýsmanov – izdengish akter. «Rejısser baǵyt-baǵdar berse, akter ári qaraı ózi izdenýi kerek» degen qaǵıdany berik ustanǵan Rasýl keskindegen róline ár joly túrlishe jolmen keldi. Dalanyń erkin jortqan kók bórisin san alýan oıyn órnegimen ózinshe qorǵap shyqty. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Aınur Bermuhambetova (Qamqa), jas akterler Daryn Shynybek (Bazarbaı), Armat Amandyqov (Shege), Sándi Qarshalova (Dúrııa), Gúldana Ábdisadyq (Batsaıy) Tańsholpan Nurtileýqyzy (Qarlyǵash), Azamat Zamzarhanov (Sansyzbaı) oıyn órnekteri qoıylymnyń kórkemdik bolmysyn árleı tústi.
Mıýzıkldiń sátti shyǵýyna kópshilik sahnasynyń (massovka) kómegi zor. Oryndalǵan horlar, ulttyq bı men kúmbir qaqqan kúıden bólek, «aıtys», «kúres», «Orteke» kúıi syndy jeke kórinisterge toqtala ketýge tıispiz. «Qazaqkonsert» memlekettik konserttik uıymynyń solısi, dástúrli ánshi Asqar Muqııat pen jas aktrısa Maqpal Dúısenniń daýysyna elitpegen eýropalyq boldy ma eken, sirá. Mamandyǵy dástúrli ánshi bolǵanmen A.Muqııattyń akterlik qabileti joǵary. Al Maqpaldy aktrısa demeseńiz, shyntýaıtynda ol naǵyz bulbul áýezdi ánshi. Keń dıapazondy qos ánshi erkin kósilip epızodtyq kórinisti esten ketpes qyz-jigittiń aıtysyna aınaldyrdy. Birde jigittermen birge akrobatıkalyq trıýktermen tańǵaldyrsa, endi birde eki adamnyń kúresin bir ózi beıneleıdi. Tólegendi qımaı shyǵaryp salyp turǵan Sansyzbaıdy oınaıtyn Abylaı Sálimhanovtyń san qyrlylyǵy eýropalyqtardy eleń etkizdi. «Astana sazy» ansambli «Orteke» kúıin oryndaǵanda, úsh ortekeniń kúıge yrǵala bıleýi etno-folklorlyq mıýzıkldiń ereksheligin naqtylaǵandaı. Jalyndaǵan jas ónerpazdardy kórermen kópke deıin qol shapalaqtap, qımaı qoshtasty.
Sarapshylar lebizi
Ult teatrlaryn túp nusqasynan tanıtyn professor Marı Krıstın Sırejol, ónertaný doktory Lasha Chxartıshvılı, teatrtanýshy Davıd Chxavlıs qoıylymǵa baılanysty óz oılaryn ortaǵa saldy. Davıd Chxavlıs: «Bul sóz joq tamasha spektakl. Biz odan qazaq halqynyń ótken tarıhy men baı mádenıetin tanyp-bildik. Keıipkerlerdiń ishki jan tebirenisin jetkize bilýde teatrdyń jas ártisteri eńbegin aıryqsha atap ótken jón. О́z basym mundaı ásem týyndyny kórgenime rızamyn. Fransýz halqynyń atynan sizderge kóp rahmet!», dese, Sorbonna ýnıversıtetiniń professory, belgili teatrtanýshy Marı Krıstın Sırıjol: «Qazaq halqynyń óte baı ulttyq mádenıetine kýá boldym. Bul spektakl arqyly bárimiz qazaq dalasyna sapar shegip qaıtqandaı boldyq. Ártúrli aspaptarda oryndalǵan áserli áýender men tabıǵı daýysta shyrqalǵan ánder júrek tebirentti», dedi.
Al teatrtanýshy Lasha Chhartıshvılı: «Men «Astana Mıýzıkl» teatrynyń bolashaǵy zor dep oılaımyn. Sebebi olardyń múmkindigi sheksiz. Ártúrli baǵytta óner kórsete alady. Bul spektakl Astana teatrlarynyń deńgeıin, ásirese jas ujymnyń qarym-qabiletin kórsetip berdi. Folklor taqyrybyn búgingi kúnmen qabystyryp, oǵan jańasha ún, ekpin, yrǵaq, astar, tuspaldar engizý – rejısserdiń batyl qımylyn baıqatady», dep pikirin túıindedi.
Anshlagpen ótken eki saǵat pen Eýropa jurtshylyǵynyń qoshemeti esten ketpeıdi. «Qyz Jibek» qoıylymy pań Parıjdi tańdaı qaqtyrdy. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy men «Jahandyq álemdegi zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasy aıasynda Eýropanyń qalalarynda óner kórsetetin «Astana Mıýzıkl» teatrynyń sapary Fransııanyń astanasy Parıjden bastalyp, ári qaraı Kann, Brıýssel, Vena, Berlınde jalǵasyn tapty.
Kórermen kózimen...
«Astana Mıýzıkl» teatry, «Astana sazy» etno-folklorlyq ansambli Kann qalasyndaǵy «Croisette», Brıýsseldegi «Brussels 44 center», Venalyq «MuTh theatr» sahnalarynda zor tabyspen óner kórsetti. Shyǵarmashylyq ujym Qazaqstannyń ulttyq óneriniń úzdik úlgilerin álemge tanytty. «Til kedergilerine qaramastan, maǵan óte qatty unady. Men eshqashan mundaı kúıdi bastan keshken emespin. Bári de óte sheber jáne tereń oılastyrylǵan. Dramatýrgııa da, kıimder de unady», deıdi qoıylymǵa arnaıy kelgen Halyqaralyq Kann kınofestıvaliniń prezıdenti Kler-Anne Reıks.
– Alǵashqy kórinisten bastap-aq spektakl meni ózine baýrap áketti. Teatrdaǵy jumysym esime tústi. «Kózimniń qarasyn» spektakl sońynda ártistermen birge aıttym. Keremet quram eken, oıyn qandaı ǵajap! «Astana Mıýzıkl» teatryna osyndaı tamasha týyndy usynǵany úshin rızashylyǵym sheksiz, – deıdi Vena qalasy sımfonııalyq orkestriniń mýzykanty Marııa Orınınskaıa.
– Men tanysyp úlgergen barlyq kórermen atynan Brıýssel sahnasynda osyndaı týyndynyń sahnalanýyna úles qosqan uıymdastyrýshylarǵa basymdy ıemin. Ulttyq salt-dástúrdi, ulttyq baılyqqa aınalǵan qundylyqty tanystyrý mańyzdy dep esepteımin. Sizderdiń úlken elderińizdiń baı dástúrimen tanysyp, qýanyp jatyrmyz. Bul kóz qarashyǵyndaı saqtalýy tıis injý-marjan dep sanaımyn, – dep pikir bildirdi mádenıet jáne bilim salasyndaǵy halyqaralyq jobalar qaýymdastyǵynyń basshysy, kórermen Svetlana Popova.
Venalyq teatrdyń dırektory Otto Djankovıch: «Qyz Jibek» spektakli qazaqstandyq jas teatrdyń sózsiz jetistigi. Oǵan adam toly zal, kórermenniń shynaıy ystyq yqylasy tolyq dálel. Spektakl qazaq tilinde júrgenmen, aýdarma kerek bolmaı qaldy. О́ıtkeni men júregimmen túsindim. Ártister men komandanyń kásibı sheberligine tánti boldym», dep oıyn qorytyndylady.
Kerýen kóshi kútilgen kún
Vena kógine kóterilgen ushaq kózdi ashyp-jumǵansha teatr óneriniń Otany sanalatyn Máskeý shaharyna jetkizdi. Esh alańsyz qonaqúıimizge kelip jaıǵastyq. «Modern» teatrynyń zalynda ótip jatqan daıyndyq burynǵydan ózgeshe órbidi. Rejısser Ashat Maemırov pen baletmeıster Ýálıtbek Sııazbek mızanssenalardy basqasha baǵytqa ákelip, sharttylyq zańyna baǵyndyrýda. Sahnada bos keńistik. Máýeli aǵash ta, qyz-kelinshekter basar tekemetter de, túıeler kóshin beıneleıtin aq mata da, ortekeler de joq. «Ortekeniń» ornyna kúı tartys oılastyrylypty. «Qyz Jibek» etno-folklorlyq mıýzıkliniń eń basty ereksheligi – sapaly tigilgen kostıým, ıaǵnı kıim úlgileri. Alma Syrbaevanyń sýretkerlik sheberliginen týyndaǵan kıimderi sándi ári yqshamdap ádemi pishilgen. Kóp qyzdardyń ishinen «Gákký» ánine salǵan qyzyl kóılekti Jibek oqshaý kórinedi. Al Tólegenniń aldynan shyǵar sáti, aq sáýkelesi, ústindegi úlbiregen aq kóılegi Máskeý jurtshylyǵyn tamsandyrdy. Jas aktrısanyń án oryndaý sheberligi de joǵary deńgeıde. Tólegen men Jibektiń bir-birine degen kirshiksiz mahabbaty Inabat pen Orazáli tandeminen qapysyz tanyldy.
Qazaq kınosynda Bekejan róli arqyly Asanáli Áshimovtiń óneri bıik tur desek, teatrda Asylbolat Smaǵulov bastaǵan sahnagerler jasyndaı jarqyldaǵan. Bekejan rólin Rasýl Ýsmanov nanymdy jetkizdi. Til, mımıka, plastıka – bári de Bekejannyń beınesin ashýǵa jumyldyryldy. Sol sebepti de, Ýsmanovtyń Bekejanynda ózgeshe yrǵaq bar. Akter oıynynda oı men is-áreket tutastyǵy, shynaıylyq, úılesimdilik ústemdik quryp, Bekejannyń ókinishi, esinen aırylý sátteri óte shynaıy shyqty. Psıhologııalyq kúızeliske túsken Bekejannyń keskin-bolmysy dál tabyldy. Onyń Jibekke degen qushtarlyǵy men súıispenshiligi, Tólegendi qııanatqa qımaıtyn paıym-parasaty aıqyn kórinip turdy.
Qoıylymda jarqyrap kórinetin tulǵanyń biri – Qamqa beınesi. Ony tushymdy jetkizýge Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Aınur Bermuhambetova kóp eńbek sińirdi. Bazarbaıǵa: «Ber batańdy balańa» dep jalbarynatyn abzal ananyń jan daýysyn jetkizý úshin orasan zor ter tókken aktrısanyń sheberligi erekshe áser qaldyrdy.
«Kúı tartysy» men «aqyndar aıtysy» qoıylymdaǵy erekshe sahnalardyń birine aınalǵany anyq. «Astana sazy» ansambliniń ártisteri birin-biri jalǵaı otyryp, «Balbyraýyn», «Balamıshka», «Bógelek» kúılerin kúmbirletkende Máskeý jurtshylyǵy qoshemettep qol soqty. Asqar Muqııat aspandata shyrqaǵan Úkili Ybyraıdyń «Qyzylasyq» áni kókeıge kórkem sezim uıalatty.
...Al sol kúni Venada qoıylymnyń dekorasııasy men rekvızıtteri tıelgen ushaq belgisiz bir sebeptermen mejeli ýaqytynan keshigip qalǵan bolatyn.
Mıras ÁBIL,
«Astana Mıýzıkl»» teatry ádebıet bóliminiń meńgerýshisi
