Zeınolla Serikqalıuly ardyń ólshemindeı azamat edi

Jaqynda Semeıdiń «qara shaly» – otyz jyldan astam ýa­qyt Abaıdyń mýzeı-úıiniń shyraq­shysy bolǵan Tóken Ibragımov dúnıeden ozǵanda da, birden Zeı­nolla oıǵa oralǵan. Sol «qara shal­dyń» Zeınollany Jazýshylar úıi­nen shyǵaryp salǵaly jatqanda Se­meıden jetip, ańyrap daýys salyp kelgeni qazaly qaýymnyń esinde. Jaıshylyqta da sol Tókeń: «Bul Serikqalıev tek jaqsylyq­tan ǵana jaralǵan jan ǵoı» dep syr tóger edi.  
Iá, naýryz aıy kelgende de biz Zeı­nollany eske alamyz. Sonda jurt naýryz merekesin toılaǵaly jatqanda, jaısań jannyń demi taýsylyp, sol Ulystyń uly kúni ony aqyrǵy jolǵa shyǵaryp sal­ǵan­byz. Jazýshylar úıine onymen qoshtasýǵa qanshama adam jınaldy deseńizshi! Týǵan qyzyndaı bol­ǵan Qymbat qaryndasymyz: «Sa­ǵynady san júrek, saǵynady, Ǵumyr keshý baqyt qoı maǵynaly, Qa­zanattaı qazaqtyń azamaty, Qas­qaıyp júre tursa neǵylady!» dep joqtaý aıtqanda, jurttyń saı-súıegi syrqyraǵany da eske túsedi. Júre turǵanda, Zeınolla Serikqalıuly búgin 80-ge keler edi-aý. Al ol budan 14 jyl buryn dú­nıeden ótti. 

Ýaqyt – emshi. Qaıǵyny da ja­zady eken. Ol týraly muńdy oı birte-birte saǵynyshqa aınalyp, onyń azamattyq kelbetin, minezderin eske alyp, jaqsy dospen qaıta kezikkendeı bolady ekensiń. Muńdy saǵynysh únemi ony izdetedi. Bir jaqsylyq bolǵanda, osyǵan Zeınolla qalaı qýanar edi deısiń. Kóńilińdi qu­lazytqandaı kemshilik kezikse, ál­debir soraqy qylyqqa kýá bol­ǵanda, osy sátte Zeınolla ne der edi, qandaı áreketke barar edi deı­siń. Ol ardyń ólshemindeı azamat edi ǵoı.

Árıne Zeınolla Serikqalıuly tý­raly aıtqanda, eń aldymen onyń shyǵarmashylyǵyna, sońyna qal­dyrǵan murasyna, elimizdiń rýhanı ómirin kemeldendirý maqsatynda atqarǵan qyzmetine toqtalǵan jón. Ol ýnıversıtettiń jýrnalıs­tıka fakýltetin bitirgendikten de, elimizdiń birshama baspasóz oryn­darynda jemisti eńbek etti. «Pıo­ner», «Juldyz» jýrnaldarynda, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde, «Qazaqstan», «Rarıtet» baspalarynda onyń aıshyqty iz­deri qalǵan. M.Áýezov atyn­daǵy Ádebıet jáne óner ıns­­tıtýtyndaǵy jaýapty jumys­tarymen birge, Muhtar Áýezovtiń murajaı-úıinde uzaq jyl qyzmet atqaryp, uly jazýshynyń tolyq shyǵarmalar jınaǵyn shyǵarýǵa to­lymdy úles qosty. Baspa, po­lıgrafııa jáne kitap saýdasy komıtetindegi basshylyq qyz­metinde de, Parlamenttegi qyz­metterinde de talaı ıgi isterdiń ba­synda júrdi. Munyń bárin qan­shalyq jaqsy atqarǵanymen, jalaqy alyp, kúnkóristiń qajetin ótegen isi desek, qoǵamdyq negizdegi Jazý­shylar odaǵy basqarmasynyń mú­shesi, Syn keńesiniń tóraǵasy, Jazý­shylardyń halyqaralyq qa­ýym­dastyǵy tekserý komıs­sııa­synyń múshesi, BUU-ǵa jár­demdesý qaýymdastyǵy bas­qar­masynyń múshesi, Úkimet ja­nyndaǵy Ádebıet, óner jáne sáýlet salasyndaǵy Memlekettik syılyqtar jónindegi komıs­sııanyń múshesi retindegi atqarǵan jumystarynyń da ózi ne turady?!

Qaldyrǵan murasy degen­de, ǵylymı-zertteý, syn kitap­tary, tamasha aýdarmalary, má­de­nıet, óner jaıyndaǵy tanym­dyq jınaqtar úlken sóreni tol­ty­rar edi. Ásirese syn ki­tap­­tarynda ádebıetimizdiń, óne­rimizdiń, mádenıetimizdiń keleli máseleleri tereń ǵylymı negizde, fılosofııalyq paıymda taldandy. Kitaptarynyń bir ereksheligi – olardyń mazmuny, kótergen máselesi qosalqy ataýynan aıqyn ańǵarylyp, oqyrmandy oıǵa shaqyryp turar edi. Qarańyz: «Oı­lar, tolǵanystar. Qazaq áde­bıetiniń qazirgi máseleleri» (1967), «Jyldar sazy. Ádebı syn, zertteý» (1971), «Aqyl tara­zysy. Ǵylymı jáne kórkemdik ta­nym erekshelikteri» (1976), «Aq jol. Syn kitaby: maqalalar, zert­teýler» (1990), «Dúnıetaný da­nalyǵy. Joǵary oqý oryndary ustazdary men stýdent jastarǵa arnalǵan oqý quraly» (1994), «Taǵdyr jáne biz. Áde­bı-synshyldyq kózqarastar, tol­ǵanystar, esse» (1997), «Altyn jamby. Qazirgi kórkemdik oı tanymdaryna kózqaras: taldaý, tol­ǵanystar» (2001). 

Negizgi kitaptaryn atasaq ta, oǵan taldaý jasaýǵa júregiń da­­ýa­la­maıdy. Tym kúrdeli. Aýqym­dy. Bir-eki aýyz sózben olar­­dy­ tujyrymdaı almaısyń. Aı­tar­ keńesiń – olardy oqý kerek. О́kin­beısiń. Sanań baııdy. Bul kitaptarǵa halyqaralyq «Alash» syılyǵy, Memlekettik syı­lyq jaıdan-jaı berilgen joq. Sol asyl dúnıelerden Zekeńniń ózin, onyń azamattyq kelbetin tapqan­daı bolasyń. 

Endi onyń sol azamattyq kel­betine oıysaıyqshy. Muny onyń ár qadamynan, basqalarmen qa­rym-qatynasynan, jaı júris-tu­rysynan da ańǵarar ediń. Zeı­nolla qýana da biletin, arǵa tıetin áreketke kezikse renjı de ala­tyn. Qýanatyn kezi kóp edi. Jol­dastarynyń, tanystarynyń qýanyshy onyń da qýanyshy bolar edi. Qýanǵanda, erekshe qýanar edi. О́zinshe, Zeınollasha qýanar edi. 

Oqýdy bitirgennen keıin men syrtta biraz jyl júrińkirep, Al­matyǵa keıinirek oraldym. Zeı­nolla aldymnan shyqty. О́zi jaqyn aralasatyn ortaǵa kirgizgisi kel­gen. Asqar Súleımenovpen ta­ny­sýym este qalypty. Zeınol­lanyń qalaǵanyna qara­maı, etene jaqyndasyp kete al­madyq. Úsheýimiz bir otyrǵanda: «Mynaý nahalnyı, óz degenine bas­qanyń kóngenin qalaıdy. Sen oǵan kónbessiń. Tek renjisip qal­­mańdar» dep kúlgen. Ras, ja­qyn tabysa almadyq. Syılas­tyq­pen shekteldik. Onyń esesine, Aı­toty-Qymbat apamyzben til tabys­qanymyz eshqashan umytyl­maıdy.

Asqar dúnıeden ótkennen keıin onyń anasy jaıynda Zeınolla ańyzdaı áńgime aıtty. Apamyzǵa sálem berip qaıtaıyqshy dep óti­nish aıttym. Sóıtip Zeınolla ekeý­miz Úlken Almaty ózenin boı­lap, taý jaqqa qaraı jaıaý tart­tyq. 5-6 shaqyrymdaı júrip jet­tik. Qymbat apamyz Asqardyń balasy, óziniń nemeresi Álisherdiń úıinde turady eken. Qandaı kezdesý boldy deseńizshi! Aıtoty-Qymbat apamyzben kezdesýimiz, ol kisimen suhbattasý óz aldyna áńgime. Qazirgi meniń aıtpaǵym – Zeınollanyń óz dostarynyń týystarymen qarym-qatynasy. Mun­daı qarym-qatynas adamdaryna qaraı qalyptasatyn shy­ǵar. Asqardaı ul ósirgen adam da tegin emes. Zeınolla – sol ul­d­yń dosy.  Jıirek kezdesetin aı­nalyp-tolǵaný, kózge alyp, jas eljirep jatý emes, birtúrli on­daı kúırektikten joǵarylaý, deg­darlyq qarym-qatynas. Kóńildi kó­teretin, adamdy ózimsitip ja­qyn­data túsetin jumsaq, ádemi qal­jyńdar qandaı! Asqar anasymen qatty qaljyńdasady eken.  Zeınolla da qaljyńǵa basty. Asqar qandaı bolsa, men de sondaımyn degendi sózben emes, osyndaı qa­rym-qatynaspen ańǵartty. Keıin Zeı­nolla dúnıeden ozǵanda Aıtoty apamyz onyń otbasyna kelip, týǵan balasynan aıyryl­ǵandaı joqtady. 

Joldastyqqa márttik, dos­qa adaldyq ony aıryqsha erek­shelendirip turatyn. Buǵan qa­tysty áńgime kóp. Zııaly qaýym­ǵa belgili azamat, televıdenıe jáne baspa isiniń belgili qaı­rat­keri Maqsut Áýbákirov bári­miz birge oqydyq. Jan-jaqty shy­ǵarmashylyq qabileti bar azamat biraz jyl túrli ákimshilik qyzmette júrdi de. О́ziniń shy­ǵarmashylyq múmkindigine on­sha kóńil bólmedi, áıtpese tógil­tip-tógiltip óleń de jazatyn, mól­diretip kósemsózdi de jazyp tas­taıtyn. Biraq sol qabiletine kóp mán bere qoımaıtyn. Soǵan bárimiz de, ásirese Zeınolla kóbi­rek renjigendeı bolatynbyz. Jaz­saıshy deıtinbiz.

Maqsut birshama jazyp ta jú­rip­ti. Sol jazǵanynan úzindi­lerin keıin gazet-jýrnaldarǵa da bastyrdy. О́kinishke qaraı, at­pal azamat ómirden erterek oz­dy da, jazyp júrgen úlken shyǵar­masy aıaqtalmaı qaldy. Sol dúnıeni Zeınolla qolǵa al­dy. Biraz sharýa­sy bar eken. Tip­ti bitken dúnıeni avtordyń qaı­ta qaraıtyny da bar ǵoı, al bit­pegen nárseni aıaqtaý ońaı emes. Soǵan Zeınolla birneshe aıyn arnap, tapjylmaı otyryp bitirip shyqty. Ol ózi qaǵazy joq, kitap shyǵarýdyń qıynnan qıyn kezeńi edi, taǵy da bir baspager Nur­mahan Orazbekteı jomart azamat aralasyp, roman jaryq kórdi. Maqsutqa úlken eskertkish turǵyzyldy. Zeınolla bolmasa, sol kitaptyń shyǵýy ekitalaı edi. Oǵan Zeınollanyń jazýshylyq talanty, jan jomarttyǵy kerek edi. Mundaı qasıetterdiń bas­qalardan tabyla berýi de sırek qoı.

Áıtpese onyń aqyn О́mirzaq Qoja­muratovtyń shyǵarmashylyq mura­syna qamqor bolýy – azamat­tyqtyń bıik ónegesi. Jurt óz kita­byn shyǵara almaı jatady.­ Al Zeınolla osynaý aqyn­nyń qol­jazbalaryn izdep О́zbek­stan­ǵa baryp, basyn qurap, eki ki­tap shyǵardy. Bir aqyndy qaı­ta ti­riltti desek bolady. Bul Zeınol­ladaı úlken júrekti azamattyń ǵana qolynan keledi. 

Adamdardyń tanylatyn nár­sesi kóp qoı. Tipti qalaı demalatynyna qarap ta olardyń kim eke­nin ańǵara alasyń. Zeınolla taýǵa shyǵyp demalǵandy jaqsy kóre­tin. Taýǵa birge shyǵyp júr­dik. Bastaýshymyz – fotosheber Nurǵoja aǵamyz Jubanov. Úlkenimiz – 80 jastaǵy akademık Búr­kitbaı Aıdarhanov. Bárimiz Tabıǵat-anaǵa baladaımyz. Sonda Zeınolla: «Keremet qoı! Qandaı sýret! Muny eshqandaı sýret galereıasynan taba almaısyń. Jurt osyny nege túsinbeıdi, nege taýǵa shyqpaıdy? Bárimiz bir-bir adamdy ertip shyqsaq, odan keıin óz kezeginde olar da basqalardy ertip shyqsa, qansha adam ǵajaıyp dúnıemen qaýyshar edi!» dep armandap ta ketetini bolýshy edi.

Sol taýǵa shyǵyp júrgende, bizge bir oı keldi de, sony Zeınol­la­men bólistik. Halqymyzda áý­lıe­lerdiń, ataqty adamdardyń basyna baryp zııarat etetin dástúr bar. Sony jańasha jańǵyrtyp, uly­larymyzdyń basyna jaıaý saparmen baryp qurmet kórsetsek, jurtqa oı salǵandaı is bolmaı ma dedik. Zeınolla birden qoldady. «Sol saparlarǵa qalaıda men de qatysamyn» dedi. Keıin «Egemen Qazaqstan» gazetiniń dástúrge aınalǵan «Ulylyqqa taǵzym» jaıaý ­sapar aksııasyn ótkizý ıdeıa­sy osylaı dúnıege kelgen. 

Bul ıdeıanyń ózi uly Abaıdyń 150 jyld­yq mereıtoıyna baılanysty týǵan edi. Redaksııa basshy­lyǵy ony qoldady. Semeıden Qa­raýylǵa deıingi 181 shaqyrym jol­dy bir top adam bes kúnde jaıaý júrip kelgenimizdi aýdan jurt­shylyǵy uly jerlesterine kór­setilgen erekshe qurmet, tárbıelik máni joǵary shara dep qabyldap, bizge biraz qoshemet kórsetti. Sa­­­par­­ǵa qatysqan tórt adamǵa «Abaı aýdanynyń qurmetti azama­ty»­ ataǵyn berdi. Sonyń biri – Zeınolla. 

Budan keıingi saparlardan Zeı­nolla qalǵan emes. Tipti bir jo­ly basshylyǵy jumys kóp dep, ony bosatqysy kelmegende, sonda ol Joǵarǵy Keńestiń ap­para­tynda isteıtin, onda ju­mystan da ketemin dep shart qo­ıyp, saparǵa qatysqany bar. Zeı­nollamen birge Jambyldyń 150 jyldyǵy, Muhtar Áýezov pen Qanysh Sátbaevtyń, keıinirek Ǵabıt Músirepovtiń 100 jyldyq, son­daı-aq Túrkistan qalasynyń 1500 jyldyq merekeleri qar­sańyn­daǵy jaıaý saparda birge júrdik. 

Sol saparlarymyzdy Zeınol­la erekshe baǵalaıtyn. Oǵan aı­­­ryq­sha ázirlenetin de. Jol-jó­nekeı halyqpen kezdesýlerde tebirene sóıler edi. Onyń áńgi­melerine halyq ta ózgeshe yqylas bildiretin. Ár saparymyzdan bári­miz de jelpinip qaıtýshy edik. «Keremet boldy. Endi muny toqtatpaı, jalǵaı bereıikshi» deıtin Zekeń.

«Ulylyqqa taǵzym» jaıaý saparyn Zeınolla barda jeti ret ótkizdik. Sońǵysyna ol qatysa almady. Dál osy saparǵa qatyssam dep armandaıtyn. Ulylarymyzǵa qurmet kórsetkenimiz óz aldyna,­ osynaý saparlar kezinde biz eli­mizdiń shyǵysynda, ońtústi­ginde, sol­tústiginde, Ertis ózeni­niń, Syr­­darııa ózeniniń boıynda bol­ǵa­nymyz bar edi. Endi elimizdiń ba­tysynda, Zeınollanyń týǵan óńirinde, Jaıyqtyń boıynda bolmaq edik. Bizge týǵan ólkemdi tanystyrsam deıtin.

Uly Mahambettiń 200 jyldyq mereı­toıy qarsańynda ol aýrý­hanada jatty. Almatydan attanar saparshylar Zekeńe kirip-shyq­qanbyz. Ádetinshe eljirep, kúlip qar­sy alyp, kúlip shyǵaryp sal­ǵan. «Kelesisine qatysamyn ǵoı» degen. Oǵan dám jazbady ǵoı. 

Zekeń týraly, onyń azamattyq kel­beti týraly aıtatyn áńgime kóp. Onyń qaısybirin aıtyp ta­ýy­sasyń. Jany jomart azamat. Jaqsy joldas. Adal dos. Sú­ıikti jar. Munyń bári pendege tán qasıetter. О́mirde tym kóp bol­masa da, kezdesip jatady. Al Zeınolla eń aldymen, úlken qaı­ratker. Belgili ádebıetshi. Bul endi kóp adamǵa emes, tańdaý­lylardyń ǵana peshenesine jazylatyn úles.

Ádebıetke aıryqsha adal adam edi ǵoı. Mynadaı bir jaıt kóńilge ora­lady. Memlekettik syılyqqa bi­raz adamdar usynylyp, biraz jurt alashapqynda júrgen kez edi. Zeınolla Serikqalıuly – sol syılyqtar jónindegi komıs­sııa­nyń múshesi. Bir úmitker, ortaq tanysymyz qolqa saldy. Zeınollaǵa aıtý kerek. О́zi de jaqsy tanıdy. Sóıtse de, jaqyndaý júrgen men aıtsam, áserlileý bolar da edi-aý. Aıttym. Zekeń kúmiljip, yń­ǵaısyzdana sóıledi: «О́zim de ony jaqsy bilemin ǵoı, ózime-aq aıtpady ma... Túsindirer edim ǵoı. Bul jo­ly Qalıhanǵa daýys bermesem, áde­bıetke obal bolady ǵoı» dedi. «Jaraıdy» dese, kimniń kimge da­ýys bergenin kim bilip jatyr. Men de rıza, úmitker tanysymyz da rıza. Zeınolla óıte almaıdy. Shynyn aıtyp, azamattyǵyn bil­dirdi. Qalıhan Ysqaqovty tań­dap, ádebıetke adaldyǵyn bil­­dirdi.

Birde Zeınolla «Ýaqyt jáne tal­ǵam (qazirgi kórkemdik oı ta­ny­myna kózqaras)» dep atalatyn kólemdi maqalasynyń qol­jazbasyn redaksııaǵa alyp kel­di. Mashınkaǵa bastyrdyq. Oqyp shyǵyp, pikirimdi bildir­dim. Qatqyldaý kórindi. Zekeń jum­sartqysy kelmedi. Gazetke tym uzaqtaý kórindi. Zekeń qysqart­qysy kelmedi. «Áńgime meniń je­ke basyma qatysty bolsa, tip­ti osyny jazbas ta edim ǵoı. Áńgi­me ádebıet jaıynda bolyp tur ǵoı, qaıtip jumsartam, qaıtip qysqar­tam?!» dep shyryldady Zekeń. Áde­bıet úshin. Keıin sol maqala onyń Memlekettik syılyq alǵan «Al­tyn jamby» kitabyna bet­ashar maqala bop kirdi.

Kimmen aralassa da, qaıda júr­­se de adaldyqtyń aq týyn kóte­rip jú­re­tin azamat aramyzdan ketpegen sııaqty kórinedi de tura­dy. Ony biz únemi izdeımiz. Qýan­ǵanda iz­deımiz, renishti jaǵdaı shar­­shat­qanda izdeımiz, sonda ol ádemi sa­ǵy­nysh bolyp oralady. Jaqsy adam­nyń oralǵany qashan­da jaqsy. Zeı­nolla árqashan biz­ben birge. 

Mamadııar JAQYP, 
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi