Elordanyń syr men sáýletine oı kózimen barlaǵanda Aqorda kúmbezindegi altyn qyran, «Qazaq Eli» monýmentiniń basyndaǵy kıeli Samuryq qus, dástúrli qazaq úıiniń sulbasyn eske túsiretin «Táýelsizdik saraıy» jáne kóne ańyzdarǵa arqaý bolǵan Báıterek» ulttyq dúnıetanym men halyqtyń tarıhı sanasymen sabaqtas ekendigin pash etedi.
Oqýshy kezimizde qııal-ǵajaıyp hıkaıalarǵa toly halyqtyq dastandardaǵy shahar kelbetine súısinetin edik-aý! Mysaly, «Málik Hasan» dastanyndaǵy symǵa tartylǵan kúmisteı Zer shaharynyń sıpaty:
Bir shahar kórinedi jasyl jaýhar,
Kirpishi laǵyl, jaqut, óńsheń gaýhar.
Adamzat mundaı shahar salǵan emes,
Jaryǵy kúndik jerden ottaı janar!
Iа bolmasa oıshyldardyń memleket astanasy, órkenıet besigi qandaı bolý kerek degen tarıhı-derektemelik qundy tujyrymdaryna toqtalaıyqshy. Máselen, oıshyl, aqyn, saıası qaıratker, matematık Tommazo Kampanella (1568-1639) «Nurly shahar» týrasynda
«...Muhıttyń ortasyndaǵy aralda Kún qalasy – «Nurly shahar» turady. Ony Kún basqarady. Kúnniń úsh orynbasary bar. Olar: qudiret, danyshpan, mahabbat. Qudiret soǵys pen beıbitshilik máselesin sheshedi. Danyshpan ǵylym men óner jaǵyn basqarady. Mahabbat bolsa urpaq tárbıesimen aınalysyp, tamaq pen kıim, baspana qamyn qarastyrady. Kedeıi – peıildi, baıy – meıirli, terezeleri teń adamdar turatyn respýblıka mine, osy, Kún qalasy – «Nurly shaharda» ómir súretin bolady».
Makıavellı: «Memleket astanasy» jaıly oı-tolǵamynda: «...Qandaı memleket bolmasyn, onyń tynys-tirshiligi ortalyqtan bastaý alýy tıis. Eldiń shetkeri aımaqtaǵy iri qalasynan góri kindigindegi meken alǵashqyda kózge qorash, eleýsizdeý, jupyny kóringenimen, kele-kele úlken kúsh-qýatqa ıe bolyp, memlekettiń temirqazyǵyna aınalady. О́ıtkeni ómir tirshilik – ortada, ortalyqta bolý kerek» dep túıindeıdi.
Elbasy respýblıkanyń astanasyn uly shahar, uly meken, bas qala – Almatydan qazaq jeriniń qasıetti tórine kóshirgeni tegin emes. Máshhúr Júsiptiń lebizine oı júgirteıikshi:
Saltanatty Saryarqa,
Sáýlelengen Saryarqa,
Keń qoıynyń ken Saryarqa,
San jetkisiz Saryarqa,
Sýyń sheker bal Arqa,
Jotasy bıik jal Arqa,
Maly-basyń saı Arqa.
Tórt túlikke baı Arqa,
Mańyrap turǵan mal Arqa,
Tóńiregi tól Arqa.
Uly Dalanyń naǵyz dińgegi – Aqmola. Bul óńirde nebir órkenıet órkendegen. Sonyń dáleli Bozoq qalashyǵy – Uly Jibek jolynyń boıynda qonys tepken, toǵyz joldyń torabyna ornalasqan. Maǵjansha aıtqanda, Edil, Jaıyq, Syr, Jetisý, Uzyn Ertis arasyna jaıǵasqan Saryarqa jerinen yqylym zaman jádigerleriniń shamamen 1 mıllıon jyldaı burynǵy jurnaqtary ushyrasady eken. Túgin tartsa, maıy shyǵatyn osynaý topyraqta myńdaǵan bahadúrlerimizdiń qany sýdaı tógilgen. Osyndaıda ult-azattyq kóterilistiń kósemi Kenesary Qasymulynyń 1838 jyldyń 7 tamyzy kúngi Aqmola bekinisi úshin shaıqasy oıǵa oralady.
1997 jyly 8 qarashada Aqmolaǵa Qazaqstan Memlekettik rámizderi: Memlekettik tý, Eltańba, Prezıdent Baıraǵy ákelindi. El Prezıdentiniń Jarlyǵymen 1997 jyly 10 jeltoqsanda Aqmola Respýblıka astanasy dep jarııalandy. Memleket tarıhyndaǵy uly oqıǵanyń kýágeri retinde aıtarym, dál sol kúngi saltanatty jıynda Elbasy: «Budan bylaı jáne ǵasyrdan-ǵasyrǵa osynda – ulan-baıtaq eldiń kindiginde halyq taǵdyry úshin ómirlik mańyzy bar sheshimder qabyldanatyn bolady. Otanymyzdyń júregi endi osy jerde soǵady. Osy jerden Qazaqstan úshinshi myńjyldyqtyń tabaldyryǵynda óziniń tarıhı taǵdyryn anyqtaıtyn bolady» dep shattanǵan daýyspen, shalqar peıilmen meıirlene málimdedi.
1966 jyly shalǵaı aýyldan arman qýyp, arý Almatyǵa Selınograd arqyly jetip edim. Al búgin osy jerde álemge dabys-ataǵy taraǵan Astananyń asqaq tulǵasy júregimdi keremet bir syr men jyrǵa bóleıdi. Bul – Táýelsizdiktiń jemisi. Astananyń aıshyqty tabystary eli-jurtymyzdy árqashan shattandyra bergeı.
Serik NEGIMOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
