– Bolat Sanabaıuly, soǵysqa soldat retinde qatysý bar da, sol soǵysty tarıhshy retinde zertteý bar. Aýǵan soǵysynyń aqıqatyn ashýda materıaldardy qaıdan, qalaı taptyńyz, eń aldymen nege súıendińiz?
– Áskerden kelgennen keıin ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetine oqýǵa tústim. Sóıtip men oqý bitirgende Keńes áskerleriniń shekteýli kontınngenti Aýǵanstannan áketilip, oǵan 1989 jyldan bastap saıası baǵa berý bastaldy. Sol sátte meniń Aýǵanstanda áskerı boryshymdy ótegenimnen habardar tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Kereıhan Raqymjanuly Amanjolov aǵamyz ǵylym jolyn tańdaýyma keńes berdi jáne ózi ǵylymı jetekshi bolatynyn aıtty. Tarıh ǵylymdarynyń doktorlary, professorlar Asylhan Qurmanbaev, Keńes Nurpeıisov syndy ǵalymdar ustazdyq ári aǵalyq qamqorlyqtaryn kórsetti.
90-jyldardyń basynda meniń taqyrybyma qatysty eńbekter az boldy. Aýǵanstandaǵy soǵys qımyldaryna qatysty jarııalanymdar Reseıdegi «Kommýnıst voorýjennyh sıl», «Voenno-ıstorıcheskıı jýrnal», «Krasnaıa zvezda», «Komsomolskaıa pravda» jáne t.b. basylymdarda jarııalandy. Biraq bul materıaldarda qazaqstandyqtar týraly aıtylmady. Sondyqtan qazaqstandyqtardyń bul soǵysqa qatysýy men olardyń shyǵynyn bilý úshin statıstıkalyq málimetterdi anyqtaýda kóp ter tógýge týra keldi. Aldymen Almaty qalasyndaǵy «Aýǵan soǵysy ardagerleri uıymdarynyń» jeke muraǵat qorlaryn, osy qaladaǵy ofıserler úıiniń qorlary men kitaphanasyn (qazirgi Armııa úıi), Qorǵanys mınıstrliginiń muraǵatyn, Reseıdiń Podolsk qalasynda ornalasqan áskerı muraǵatty, soǵysqa qatysýshylardyń jeke muraǵatyn, Ǵylym akademııasy men ulttyq kitaphananyń qorlaryn, árbir oblystaǵy Aýǵan soǵysy ardagerleri uıymdary men muraǵat qorlaryn jáne osy soǵysqa qatysty qandaı da bir derek tabylady-aý degen oryndardyń barlyǵyn zerttedim.
Eń qıyny qazaqstandyqtardyń qatysýy men shyǵynyn oblystar boıynsha jeke saralap shyǵý boldy. О́ıtkeni Qazaqstanda bul jóninde eńbekter ol kezde joqtyń qasy edi.
– Aýǵanstandaǵy qyrǵyndy kózben kórgen, keıinnen zerttegen ǵalym retinde aıtyńyzshy, bul soǵys qımyldaryn qalaı baǵalaýymyz kerek? Jalpy alǵanda, Aýǵan soǵysy óziniń tarıhı baǵasyn ala aldy ma?
– Aýǵan janjalynyń búkil álemdi dúrliktirgeni, ásirese sol kezde KSRO quramynda bolǵan on bes odaqtas respýblıka halqyn qatty abyrjytqany, myrysh tabyttardyń birinen keıin biri elge sýdaı aǵylǵany bul jerde áskerı qımyldar emes, shyǵyny kóp soǵystyń bolǵanyna naqty dálel. Sondyqtan da bolar, sol kezdegi KOKP OK men KSRO Mınıstrler keńesiniń 1983 jyldyń 17 qańtardaǵy qaýlysymen barlyq Aýǵan soǵysyna qatysýshylarǵa «Jeńildik týraly kýálik» berýge májbúr boldy. О́ıtkeni bozdaǵynan aıyrylǵan ana, aıaq-qoldan aıyrylǵan múgedek, kontýzııa alǵan jaýynger, iz-túzsiz ketken sarbaz jáne t.b. sany kóbeıdi. Mundaı shyǵyn tek soǵysta bolady.
Al bul soǵystyń tarıhı baǵasy týraly toqtalatyn bolsaq, Keńes Odaǵynyń 1941-1945 jylǵy fashızmge qarsy soǵysy tórt jylǵa sozyldy. Biraq ta onyń tolyq tarıhyn jazyp shyǵý úshin jarty ǵasyrdan astam ýaqyt jetken joq. Sondyqtan da 40-armııanyń Aýǵanstan aýmaǵynda toǵyz jyldan astam ýaqyt júrgizgen áskerı qımyldary ákelgen zardabyn jazyp shyǵý da biraz ýaqytty talap etedi. 1979-1989 jyldardaǵy Aýǵanstandaǵy bul soǵys HH ǵasyr tarıhyna kúrdeli jáne qarama-qaıshy paraqtar retinde kiretini, sonymen qatar oǵan beriletin baǵa da áli talaı ýaqytty talap etetini ras. Qalaı aıtsaq ta bul soǵys tarıhqa endi. Ony eshkim óshire almaıdy.
– Qalaı aıtsaq ta, bul soǵys KSRO tarapynan basqynshylyq kepte kórinis tapty. Aýǵanstandaǵy soǵys barysynda «Biz basqynshy eldiń áskerimiz-aý» degen oı bolǵan joq pa?
– Sol kezdegi keńestik ıdeologııa árbir Aýǵan soǵysyna qatysýshyǵa sizder ınternasıonaldyq boryshtaryńyzdy óteýge barasyzdar dep ımandaı sendirdi. Eshqandaı jaýynger ózin basqynshymyn dep oılaǵan joq. Jaýyngerdiń bar bilgeni Otan aldyndaǵy bergen antyn adal atqarý edi.
Basqynshy retinde soǵysyp júrmiz degen oı eshkimde bolǵan joq. Kerisinshe, bergen antymdy adal atqaraıyn dep alǵa umtyldy. Múmkin, sol ýaqyttaǵy tárbıe men júıe talaby solaı bolǵan bolar...
– Aýǵanstan soǵysynyń zerttelý deńgeıine oralsaq. Elimizde bul máselemen aınalysatyn arnaıy zertteý ınstıtýttary bar ma? Bul jaǵynan burynǵy KSRO kólemindegi eldermen áriptestik máselesi qaı deńgeıde?
– Zertteý ınstıtýttary bar dep aıta almaımyn, biraq uıymdar men qoǵamdyq birlestikter bar. Bul uıymdar jáne jeke ardagerler burynǵy KSRO kólemindegi áriptestermen árqashan baılanysta. Bir-ekeýin aıtar bolsam, Halyq Qaharmany, general-leıtenant Baqytjan Ertaev basqaratyn «Aýǵan soǵysy ardagerler qaýymdastyǵy», Baqytbek Smaǵul jetekshiligindegi Aýǵan soǵysy ardagerleri uıymdarynyń «Qazaqstan ardagerleri» qaýymdastyǵy, Shárip О́tegenov basqarýyndaǵy «Jergilikti soǵys jáne Aýǵanstan ardagerleri odaǵy» jáne t.b. uıymdar. Máskeýde Keńes Odaǵynyń Batyry, Qazaqstannyń týmasy Rýslan Aýshev basqaratyn TMD úkimetteri basshylary keńesi janyndaǵy «Jaýynger-ınternasıonalıster isteri jónindegi komıtet» burynǵy on bes odaqtas respýblıka ardagerleri uıymdarymen jumys isteıdi. Bul uıym ásirese soǵysta iz-túzsiz ketkenderdi izdep tabýda birshama jumystar atqaryp jatyr. Osy uıymdardyń muryndyq bolýymen 2012 jyly eki jerlesimizdiń, kókshetaýlyq Alekseı Zýev pen túrkistandyq Abdýlhakım Ergeshovtiń máıiti týǵan jer topyraǵyna qaıta jerlendi.
– Bir suhbatyńyzda qazaq balasy jasaǵan erlikti basqalardyń atyna telý kóp boldy depsiz. Ol qandaı erlikter edi?
– Keńestik qoǵamda orys ultynyń ókilderi batyr ataǵyn kóp aldy. Aýǵan soǵysynda 86 adam batyr ataǵyn alsa, sonyń bireýi ǵana qazaq. Ol – Qaıyrgeldi Maıdanov. Oǵan da bul ataq ońaılyqpen berilgen joq. Eki ret Aýǵan soǵysyna qatysyp, talaı jaýyngerdi ajal aýzynan aman alyp, ózi mingen tikushaqqa tıep úlgergen Maıdanovtyń erligin Kreml minsiz moıyndaýǵa májbúr boldy. Aýǵan soǵysynda qaharman kombat, qazirgi Halyq Qaharmany Baqytjan Ertaevqa da sol kezde-aq batyr ataǵy berilýi kerek edi. «Qara maıor» atanǵan Borıs Kerimbaevqa, Májilis depýtaty Baqytbek Smaǵulǵa bul ataq buıyrmady. Qazaq jigitteriniń arasynda eki retten Qyzyl Juldyz ordenin taqqandar bar. Mysaly, О́sken Saǵulov, Ashat Aýǵanbaev jáne t.b. Olar da batyr ataǵyna laıyq. Qazaq jigitteriniń jasaǵan erligi óz deńgeıinde baǵalanǵan joq.
– Soǵys aıaqtalǵan soń júrgizilgen statıstıkaǵa súıensek, Aýǵan soǵysyna qatysqandardyń 30-40 paıyzy psıhologtardyń kómegine zárý bolǵan deıdi. Aýǵan sındromyn nemen túsindirer edińiz?
– Soǵystyń qandy qyrǵynynan ótken adam taǵdyry – qataldyqqa toly, qaıshylyqty, qıyn taǵdyr. Buǵan áser etetin faktor – posttravmatıkalyq sındrom. Sındrom áserinen adamnyń qoǵamdyq ortadaǵy ózin-ózi ustaýy ózgeredi. Onyń negizgi belgilerine, bitimge kele almaý, beıbit sheshýge bolatyn qaqtyǵystarda tek dene kúshin qoldaný jatady.
Keńestik kezeńde Aýǵan soǵysynan oralǵan jaýyngerlerge eshqandaı psıhologtar bólingen joq. Ony ózimiz de bilmedik. Tek áskerden oralǵanda 10 kún aýrýhanaǵa jatqyzdy, kóbinese juqpaly aýrýdy tekserý úshin. Biraq ýaqyt óte kele sonyń zardabyn tartyp júrmiz. Meniń ózim áli kúnge deıin keı kezderde soǵysta júrgenim týraly tús kóremin. Keıbir qarýlastarymyz Aýǵan sındromyn kótere almaı taǵdyrlaryn buzyp alsa, keıbiri túrme tabaldyryǵyn da attady. Osynyń bári Aýǵan sındromynyń áseri.
– Aýǵanstanda qansha jyl boldyńyz?
– 730 kún, ıaǵnı tolyq 2 jyl meniń áskerı qyzmetim Aýǵanstandaǵy 40-armııa quramynda, keńes áskerleriniń shekteýli kontıngentiniń 201-dıvızııa soldattarynyń qatarynda sapqa turyp soǵysqa qatysýmen ótti.
– Qansha ret jaraqattandyńyz?
– Alla qoldap, deneme oq tıgen joq. Biraq aýyr kontýzııa aldym. Sonyń saldarynan áli kúnge deıin jylyna eki ret em alamyn. Shetelge de baryp emdeldim.
– Siz úshin soǵys fılosofııasy nede?
– Soǵys fılosofııasy týraly Baýyrjan Momyshulynan artyq qazaqta asyryp aıtatyn adam joq bolar. Baýkeń bir sózinde: «Men soǵys týraly jazamyn, biraq soǵysqa qarsymyn» – degen eken. Sol sııaqty meniń de jarııalanǵan eńbekterim soǵys taqyryby men batyrlarǵa arnalǵan. Soǵystyń óz zańdylyqtary men taktıkasy bar. Eger qarsylasyńnyń kózin sen joımasań, ol seniń kózińdi joıady. Qalaı bolǵanda da Otanǵa qaýip tóngen jaǵdaıda qorǵanýǵa, soǵysýǵa týra keledi.
Áńgimelesken Almas NÚSIP,
jýrnalıst
