Erjúrek ámir – Qamaraddın

Biz ortaǵasyrlyq ensık­lo­pedııalyq shyǵarmany yjdaǵat­tylyqpen qaıta qarap shyǵýymyz kerek. О́ıt­keni munda avtordyń aıtar oı­dy astarlap jetkizgen tustary jetkilikti. «Tarıh-ı Rashı­dıdi» or­taǵasyrlyq pamf­lettik týyndy dese de bolady. Eger biz avtordyń astarlap aıtqan oılarynyń túp-tamyryn arshı alsaq, onda qazaq tarıhynyń talaı aqtańdaqtarynyń syryn túsiner edik. Bul úlken ǵy­lymı jańalyq bolary anyq. 
Mysaly, avtordyń Moǵols­tan­nyń tarıhı tulǵalaryna qatys­ty sıpattamalary óz zaman­­das­tarynyń yqpalymen beril­gen. Onyń ózindik sebebi bar. Muham­med Haıdar Dýlatıdiń Ámir Temir­diń urpaǵy, ataqty Zahı­rad­dın Babyrmen bóle bolǵany, Moǵol­stan qıraǵannan keıin Úndi­stanǵa ketip, Babyrdyń uly Qumaıynǵa barǵany, Kashmırdi bılegeni, ózi­niń ataqty eńbegin sonda jaz­ǵany belgili. Sondyqtan da, ol sol dáýirde ústem bolǵan Ámir Temir­di ulyqtaýshy tarıh­shy­lardyń ustanymdaryn eske­rip, Moǵolstannyń tarıhı tulǵa­lary­­nyń qyzmetine solardyń kóz­qarastary turǵysynan baǵa berýge májbúr bolǵan. Biraq keler urpaq úshin astarlap talaı oılar aıtyp ketken. Muhammed Haıdar Dýlatı astarlap dáriptegen tulǵa – Moǵolstannyń táýelsizdigi jolynda Ámir Temirmen jan aıamaı uzaq jyldar alysqan qolbasshy, ataqty Ámir Qamaraddın. 

M.H.Dýlatı «Tarıh-ı Rashıdı­de» Ámir Temirge qatysty Shara­fad­dın Álı Iázdıdiń «Zafar­na­mesinen» («Jeńis» kitaby – Ámir Temirdiń joryqtary týraly kitap) úzindiler keltiredi. «Zafarnameniń» kóptegen taraýlarynda Ámir Temirdiń Moǵolstanǵa jasaǵan joryqtary týraly baıan­dalady, sondyqtan Muhammed Haıdar tarıhı derek kózi retinde «Zafarnameden» úzindi keltirip otyrady. M.H.Dýlatı shyǵar­masynyń 1-shi taraýy «Tarıh-ı Rashıdıdiń» bastalýy dep atalady. Mine osy taraýda Toǵylyq Temir hannyń ıslam dinin qabyldaýy­na Sheıh Jamaladdınniń yqpal etkeni baıandalady. Toǵylyq Temir – Moǵolstannyń alǵashqy hany, 730 (1329-1330) jyly týǵan, 18 ja­synda han taǵyna otyryp, 764 (1362-1363) jyly 34 ja­syn­da qaıtys bolǵan. Ol – Shyń­ǵys hannyń uly Shaǵataıdyń ur­­paǵy. Shaǵataı ulysyn shamamen 709/1309 – 718/1318 jyl­d­a­ry bı­legen. Esenbuǵa han qaı­tys bol­ǵannan keıin dýlat ámiri Bolatshy sol kezdegi Aqsýdaǵy ordasyna Toǵylyq Temirdi aldyryp han kóterip, Moǵolstandy búlin­shilikten qutqaryp qaldy. Ámir Bolatshy – M.H.Dýlatıdiń altynshy atasy, Qashqarııany bılegen ámir. Kezinde ámir Bolat­shynyń úlken atasy О́rtóbege erekshe sińirgen qyzmeti úshin Shaǵataı han Mańlaı Súbeni bergen. О́rtóbe – M.H.Dýlatıdiń segi­zinshi atasy. Mańlaı Súbe – shy­ǵysy Qusan jáne Tarbuǵyrmen shek­­tes­se, batysy Samǵar men Fer­ǵana ýálaıatynyń sheti sanalatyn Jakı­sh­manǵa deıingi aımaq. Ys­­tyq­kóldiń soltústigi, Cherchen men Sary­uıǵyrdyń ońtústigi de osy aı­maq­qa kiretin. Onda Qash­qar, Hotan, Jarkent, Qasan (Qa­shan), Aq­sı­kent, Ándijan, Aqsý, Atba­sy, Qu­san sııaqty iri-iri qala­lar orn­a­lasqan. Toǵylyq Temir han Maý­ren­nahr aımaǵyna jo­ryq jasap, Moǵolstan shekarasyn ke­ńeıt­ti.Toǵylyq Temir han ámir Bolat­shy­nyń qyzmeti úshin Shyń­­ǵys han atalaryna mura etip ber­gen toǵyz artyqshylyqty jar­­lyq shyǵaryp, bekitip beredi. M.H.Dýlatı osy jarlyq meniń ot­­ba­­­s­yma jetken bolatyn dep jazady. 

Ámir Bolatshy bes aǵaıyndy edi: úlkeni – ámir Týlaq, ekinshisi – ámir Bolatshy, úshinshisi – ámir Shamsaddın, tórtinshisi – ámir Qama­raddın, besinshisi – ámir Sheıh Dáýlet. M.H.Dýlatıdiń jazýy­na qaraǵanda, ámir Bolatshy qaıtys bolǵan soń ornyna ulys­begi bolyp jeti jasar uly Hudaı­dad taǵaıyndalady. Ámir Hudaı­d­at 90 jyl ámirlik etken, jar­qyn júzdi kisi bolǵan eken. Ol Moǵolstannyń jeti hanyn taqqa otyrǵyzǵan. Ámir Qama­rad­dın ulysbegilik maǵan min­det­tel­geni jón dep Toǵylyq Temir han­nyń aldyna barǵanymen, han oǵan kelispeı, Bolatshynyń uly Hudaı­datty ulysbegi etip bekitedi. Buǵan ámir Qamaraddın narazy bolady, biraq eshteńe isteı almaıdy. 

Ámir Qamaraddın naǵyz jaý­júrek, batyl, eshnárseden qoryq­paıtyn iri tulǵaly kisi bolǵan, onyń qonyshyna jeti jasar bala syıyp ketedi degen ańyz bar. Ilııas qoja han qaıtys bolǵannan keıin ámir Qamaraddınniń keýdesin ker­gen kek syrtqa shyqqan. Qama­rad­dın Moǵolstandaǵy basqarý isin qolyna alyp, tártip ornatady. Sol kezeńdegi handyq bılikti moıyndamaǵan, ózi derbes bılik júrgizgen ámir boldy. Ol eshkimge bas ımeı erjúrektiligimen jıyrma jyldaı bılik júrgizgen. Oǵan, bir jaǵynan, Kesh ámirleri qarsy­lyq kórsetedi, ekinshi jaǵy­nan Ámir Temir úlken kedergi boldy. Qamaraddın Ámir Temirmen ómiriniń sońyna deıin, aqtyq demi bitkenshe shaıqasyp ótedi. Ámir Temir Moǵolstanǵa qarsy ja­saǵan úshinshi joryǵy kezin­de Qama­raddınniń kózin joıý úshin tyńshylar jiberip, onyń Kók­tóbe degen jerde otyrǵanyn anyq­taıdy. Ámir Qamaraddın jaýdyń áskerinen habardar bolyp, Arshaly deıtin kisi aıaǵy jetpes jerge boı tasalaıdy da, qarańǵy túsisimen oryn aýys­tyryp ketedi. Ámir Temir Úsh Farman degen mekende myńdaǵan beıbit adamdardy tonap, ámir Qamaraddınniń týǵan aǵasy ámir Shamsaddınniń áıeli Tuman men qyzy Dılshadty tutqynǵa alady. Ámir Temir Dılshadqa kúshtep úılenedi. «Zafarnamede» ámir Temirdiń Dılshadpen úılený toıyn ádemilep, kelistire sýrettep, tutqyn qyzdy baqytqa kenelgendeı etip baıandaǵan, al shyn máninde ámir Temirdiń Dılshadqa úılenýi – zorlyqpen, qyz namysyn aıaqqa taptaýmen bolǵan aramza áreket edi. 

Budan keıin de Ámir Temir Mo­ǵol­stanǵa basqynshylyq jory­ǵyn toqtatpady. Ol joryq kezinde alysqa kóship kete almaı qalǵan beıbit halyqty qyryp-joıyp, tonap, tutqyndarǵa raqymshylyq jasamaıdy. Ámir Temirdiń ámir Qamaraddınniń sońynan jibergen basqynshy áskeri Syrdarııadan Altaıǵa deıingi aımaqta jolyn­daǵy beıbit qalalar men kentterdi qıratyp, kúlge aınaldyrǵany, halyqty tonap, mal-múlkin talan-tarajǵa salǵany málim. Ámir Temir­diń ústi-ústine jasaǵan bas­qyn­shylyq joryqtary eldiń irge­sin sókti. Moǵolstannyń baıyr­ǵy turǵylyqty jurty tona­lyp, kúızeliske tústi, halyqtyń tabı­ǵı ósimi tejeldi, el-jurt atame­keni­nen janyn saýǵalap, jan-jaqqa tarydaı shashylyp, bosyp ketti. Osyndaı qara kúshke Moǵol­stan ámiri, erjúrek Qamaraddın qaı­­sarlyq kórsetip, uzaq jyldar qarsy soǵysty. Kúrdeli saıası, tarıhı jaǵdaıdyń ózinde ámir Qamaraddın eliniń derbestigi jolynda erlikpen shaıqasty. 

1375-1376 jyldary Ámir Temir 30 000 áskerin Moǵolstanǵa taǵy da attandyrdy. Maqsaty ba­ǵyn­baǵan ámir Qamaraddındi taýyp, kózin joıý bolatyn. «Tarıh-ı Rashıdıdiń» 21-shi taraýynda Ámir Temirdiń Moǵolstanǵa tór­tin­shi joryǵy baıandalady. Ámir Qamaraddın Ámir Temirdiń jo­ryq­qa shyqqanyn esitip, Atbasy degen jerde 4 000 áskermen torýyl jasaıdy. Al Ámir Temir bes myń atty áskermen shyqqan edi. Bedeldi batyrlarynan iriktep janyna shaǵyn jasaq qaldyryp, basqalaryn ámir Qamaraddınge qarsy jumsaıdy. 

M.H.Dýlatı «Tarıh-ı Rashıdı­diń» 23-shi taraýynda súıikti uly ámirzada Jahangırdiń Samarqanda qaıtys bolýynan keıin, Ámir Temir taǵy da Ámir Qamaraddındi joıý­dy tapsyryp, áskerin attan­dyr­ǵandyǵy týraly jazady. Ámir Qamaraddın men Ámir Temir áskeri Qarataýdyń eteginde kezde­sip, Moǵolstan ámiri kúshi basym jaý­dan sheginip ketedi. Bul so­ǵys­ta da ámir Qamaraddınniń eli qatty tonalady, jaý oljaǵa kene­ledi. Degenmen dushpan ámir Qamarad­dınniń saǵyn syndyra almaıdy. 

Ámir Temir Moǵolstanǵa besin­shi ret joryqqa shyǵyp, Ystyqkól mańynda ámir Qamaraddınmen taǵy da shaıqasady. Shaıqastan keıin ámir Qamaraddın qatty dertke shaldyǵyp, Kol Kachýr degen jerdegi qalyń jynysty panalaıdy. Jaý toǵaı ishinen qansha izdese de ony tappaıdy. M.H.Dýlatı ámir Qamaraddın qaıtys bolǵannan keıin ǵana Ámir Temir Moǵolstannyń biraz bóligin baǵyndyra alǵandyǵyn jazady. «Zafarnamede» Ámir Temir 1390 jyly ámir Qamaraddınge qarsy ózi 20 000 áskermen, taǵy bir qol­basshysy 5000 qol­men joryq­qa shyqqandyǵy aıtyl­ǵan. Sol 25 000 qolmen ámir Qamarad­dındi tize búktire almaıdy. Ámir Qamaraddın shyn máninde kóz­siz, naǵyz alpaýyt batyr bol­ǵan. «Zafarnameniń» deregine qara­ǵan­da ámir Qamaraddın ámir Temirdiń besinshi joryǵynan keıin, aýyr dertten qaıtys bolǵan. Naqty qaı jyly qaıtys bolǵany belgisiz.

Moǵolstandy alapat búlin­shi­l­ikke ushyratqan Ámir Temir Qytaıǵa joryq ústinde densaý­lyǵy kúrt nasharlap, 1405 jyly aqpan aıynda Otyrarda qaza bolady. Eger biz Ámir Temirdiń Altyn Orda ımperııasyn eki shaı­qasta talqandaǵanyn, Osman ımperııasynyń ataqty sulta­ny Baıazıttiń armııasyn bir shaıqas­ta qıratqanyn, Úndistanǵa joryq jasap, ondaǵy Delı sultana­ty­n­yń kóp sandy áskerin toz-toz etkenin, Azııadaǵy basqa da qan­shama memleketterdi kúshpen baǵyn­dyrǵanyn eskeretin bolsaq, jıyrma jyl boıy Ámir Temirge qarsy óz jerin, óz elin aıanbaı qorǵaǵan ámir Qamaraddınniń tarıhı erligine tánti bolmasqa amalymyz joq. Ámir Temir ámir Qama­rad­dınmen uzaq ýaqyt soǵysyp, aqy­ry ne tutqyndaı almaı, ne túp­kilikti jeńe almaı armanda ketti.

Sonymen qoryta aıtsaq, ámir Qamaraddın – Moǵolstandy jıyrma jyldaı basqarǵan, elge esimi ańyz bolyp taraǵan memleket qaıratkeri. M.H.Dýlatı­diń baba­larynyń ishinen tek ámir Qamarad­dın ǵana sol kezdegi eń qýatty Ámir Temirge qarsy shyǵyp, ómiriniń sońyna deıin aıqasyp ótken erjúrek tulǵa bolatyn. О́kinishke qaraı, biz qazirgi Qazaqstan jerine talaı ret joryqtar jasap, halyqty toz-toz etken Ámir Temirdiń bas­qyn­­shy­lyq soǵystaryn jaqsy bilsek te, ataqty jaýmen uzaq alysyp, qasıet­ti Atamekendi erlikpen qor­ǵa­ǵan ámir Qamaraddın týraly óte az bilemiz. Mine, joǵaryda biz kel­tirgen mysaldan anyq kórinip tur­ǵandaı, ortaǵasyrlyq tarıhshy M.H.Dýlatıdiń murasyn ǵylymı turǵydan qaıta saraptaýdyń ýaqy­ty kelgeni sózsiz.

Darııa QOJAMJAROVA, 
Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń rektory