– Qurmetti Serikbaı Satybaldyuly, erteń halqymyz Alǵys aıtý kúnin qarsy alatynyn bilesiz. Mereke bastalyp ta ketti. Bir-birine alǵys pen rızashylyǵyn bildirýshi jurttyń qarasy jyldan-jylǵa kóbeıip kele jatqanyn da kórip otyrmyz. Siz úshin bul datanyń mańyzdylyǵy qandaı? Jalpy, elimizdiń kúntizbesinde Alǵys aıtý kúniniń paıda bolýyn qalaı qabyldadyńyz?
– Asa qamqor, erekshe meıirimdi Allanyń atymen bastaımyn! Biz – adamdar arasyndaǵy alaýyzdyqqa, dinder arasyndaǵy daý-damaılarǵa tosqaýyl qoıýǵa talpynǵan, tynyshtyq pen tatýlyqty basty tirek etken elmiz. Baýyrmaldyq, meıirbandyq, dostyq, qamqorlyq syndy qundylyqtar – qazaq halqynyń tabıǵı bolmysynda bar asyl qasıetter. Sonyń nátıjesi bolar, búginde qazaq topyraǵynda ómir súrip jatqan qanshama ult pen ulys bir shańyraq astynda ózara syılasyp ǵumyr keshýde.
Baǵzy zamannan beri bereke men birlikti, yntymaq pen yrysty, dostyq pen tatýlyqty tý etken Qazaq eli táýelsizdiktiń sanaýly jyldarynda alys-jaqynnyń arasyn jarastyryp, dini bólekterdi bir dóńgelek ústel basyna jınaǵan bitimger memleketke aınaldy.
Bizdiń kópultty qoǵamdaǵy ózara qurmet pen syılastyqty nyǵaıta túsý úshin barsha azamatqa úlken jaýapkershilik artylady. Jahandaný zamanynda san túrli ulttyń berekeli tirlikte, yntymaq-birlikte ómir súrýiniń basty joly – qurmet pen syılastyqta, bir-birine degen súıispenshilikte, ózgege tilekshi bolyp, oǵan alǵys aıta bilýinde.
Elbasy Nursultan Nazarbaev Alǵys aıtý kúni týraly bir sózinde: «Qazaqstan halqy Assambleıasy qurylǵan kún – 1 naýryzdy jyl saıyn barlyq etnostardyń bir-birine meıirbandyq tanytyp, ol adamdardy óz týǵanyndaı qabyldaǵan qazaqtarǵa alǵys aıtý kúni retinde atap ótý ádiletti bolar edi. Ol kún bizdi burynǵydan góri jaqyndastyra túsedi. Bul kún meıirimdiliktiń, búkil qazaqstandyqtardyń bir-birine degen dostyǵy men mahabbatynyń jarqyn merekesi bolar edi», – degenin bilesiz.
Rasynda, qazir bul data bizdiń qoǵam úshin mańyzdy kúnderdiń birine aınaldy. О́ıtkeni taǵdyr tálkegine ushyrap, atamekeninen eriksiz qonys aýdarǵan túrli etnostardyń mıllıondaǵan ókilderiniń qutty mekeni, ekinshi otany – Qazaqstan boldy. Qazaq halqy qıyn-qystaý zamanda olardyń basyna túsken aýyrtpalyqty birge kótere bildi. Biz ózgege jasaǵan jaqsylyqty mindetsinýdi bilmeıtin halyqpyz. Alaıda Elbasymyz aıtqandaı, syndarly kezeńde adamdardy óz týǵanyndaı qabyldaǵan qazaqtarǵa alǵys aıtý ádiletti bolar edi.
– Osy alǵys aıtýǵa qatysty Islamda qandaı ósıet aıtylǵan?
– Musylman adam ózine jasalǵan jaqsylyqtyń qaıtarymy retinde Allaǵa jáne adamǵa árdaıym alǵysyn aıtýdy mindeti sanaıdy. О́ıtkeni ardaqty paıǵambarymyz Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bir hadısinde: «Adamǵa alǵys aıta almaǵan, Allaǵa da alǵys aıta almaıdy», – degen.
Bizdi ómirge ákelýge sebepshi bolǵan ata-anamyzǵa, torqaly toı men topyraqty ólimde qasymyzdan tabylǵan aǵaıyn men dos-jaranǵa, kúnde sharapatyn kórip júrgen basshymyzǵa, qol ushyn berýde aıanyp qalmaıtyn kórshimizge, qaıǵy men qýanyshty bólisýge árdaıym daıyn turatyn baýyrlarymyzǵa árqashan alǵys aıtýǵa tıispiz.
– Alǵys aıtý – adamdardyń ózara qarym-qatynasyna qanshalyqty áser etedi dep oılaısyz?
– Suraǵyńyzǵa oraı bir oqıǵa eske túsip otyr. «Asharshylyqta jegen quıqanyń dámi ketpes» degen sóz bar ǵoı. Qınalǵan sátte kómektesken adamnyń jaqsylyǵy árqashan este qalady. Qostanaıda ımam qyzmetin atqaryp júrgende, jat aǵymnyń jeteginde ketken, ımamǵa da baǵyna bermeıtin bir azamat boldy. Endi ne isteý kerek? Urysý, kúshpen baǵyndyrý, talap etý – bizdiń ustanatyn jol emes. Din – názik dúnıe. Adam dinge júrek qalaýymen keledi. Sonymen ımam álgi jigitti dástúrli dinge qanaǵattandyrý joldaryn qarastyrdy. Tek sózben emes, amalmen. Qaıǵysy men qýanyshyna ortaqtasty, qoldan kelgenshe otbasyna kómektesti. Jigittiń úıine barǵan saıyn azyq-túlik, balalaryna kıim-keshek aparyp berip júrdi. Kúnderdiń kúninde onyń bala-shaǵasy ımamdy jaqsy kóre bastady.
Balalary ımamdy kórse: «O-o-o, dıadıa ımam kele jatyr», dep qýanatyn. Bárimiz et pen súıekten jaralǵan pendemiz ǵoı. Adam áserlenbeı turmaıdy. Sonymen shynaıy nıet pen júıeli amaldyń arqasynda qataıǵan júrek jibidi. Jigit qatarymyzǵa qosyldy. Qazir kózqarasy durys, Ábý Hanıfa mázhabyn ustanady. Jigittiń otbasy men týǵan-týystary onyń dástúrli dinı jolǵa túsýine sebepshi bolǵan ımamǵa árdaıym alǵysyn aıtyp, júrekjardy tilegin bildirip otyrady. Kórdińiz be, shynaıy nıetpen jasalǵan amal adamnyń kózqarasyn ózgerte alady eken.
Qoǵam qaıratkeri Asyly Osman degen apamyz árdaıym: «Biz qashan da qazaq halqyna qaryzdarmyz», dep alǵysyn aıtyp júredi. Ol kisi halqymyzǵa alǵys aıtyp qana qoımaı, ana tilimizdiń janashyr tulǵasyna aınaldy. Baıqap qarasaq, alǵys aıtý sol halyqtyń rýhanı qundylyqtaryna qurmet kórsetýden bastaý alady.
Búgingi urpaqqa táýelsizdikti toılaýmen qatar onyń bolashaǵyn oılaý jaýapkershiligi júktelip otyr. Táýelsizdigimizdi baıandy ete túsý úshin árbir azamatqa sanaly jaýapkershilik, parasattylyq, ozyq bilim kerek.
Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda jazǵandaı, kózi ashyq azamattar jańashyl oılap, ulttyq sanany jańǵyrtýǵa, básekelik qabiletti arttyrýǵa, ulttyq biregeılikti saqtaýǵa, týǵan jerdi kórkeıtýge úles qosýy tıis.
Qazaqtyń ár balasyna tereń bilim, kórkem minez, myqty rýh, óz qadirin biletin bıik sana jáne eń bastysy tonnyń ishki baýyndaı tatýlyq kerek. Búgingi tańda kúsh te, qýat ta – bilim men birlikte.
Paıǵambarymyz Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Bilim men hıkmet musylmandardyń joǵaltqan qazynasy, qaı jerden tapsa da ıemdenip alsyn», – degen.
Oqý oryndarynda oqyp júrgen ul-qyzdarymyz, baýyrlarymyz el-jurtqa paıda keltiretin bilim izdense, jahannyń eń ozyq tehnologııalaryn úırense, ulttyq dástúr-saltymyzdy, ádebıetimizdi, mádenıetimizdi kókeıine toqyp alsa – eldiń damýyna qosqan úlesi osy bolmaq. Biz, barsha salanyń jetekshileri osyǵan asa mán berýimiz kerek.
Ulttyq tárbıe men kórkem minez bolmaǵan jerde asqan bilimnen paıda az. Alla Elshisi «Din degen ne?» degen saýalǵa: «Din – kórkem minez», – dep úsh qaıtara jaýap bergen. О́zi de bul ǵalamǵa «Kórkem minezdi kemeline jetkizý úshin jiberildim» deıdi. Qazir zamanaýı ǵylymnyń oqymystylary jetistikke jetýdiń tóte joly – kórkem minez ekenin aıtyp, parasatty pikirlerin jarııalaýda.
Halqymyzda: «Otan úshin kúres – erge tıgen úles», – degen naqyl sóz bar. HHI ǵasyrdaǵy Otan úshin kúres eń áýeli tereń bilim alyp, sol bilim men tájirıbeni eldiń ıgiligi men órkendeýine sarp etýden bastalady. Bilim – baǵa jetpes olja, úlken qarý. Bilimsiz órkenıet joq. Qazirgi jastardyń halyqqa alǵys aıtýy memlekettiń damýyna úles qosýynan kórinis tabýy tıis dep oılaımyn.
– Jastarǵa tıesili birtalaı mindetti atap óttińiz. Bilim-ǵylymdy meńgerip, ulttyq dástúr men mádenıetine kóńil bólýi qajet dedińiz. Osy jerde bir suraq týyndaıdy: jurtty osyndaı isterge jumyldyrýda, berekeli tirlikke bastaýda yqpaldy uıymnyń biri QMDB emes pe? Siz basqaratyn Dinı basqarma buǵan qandaı úles qosyp jatyr?
– Alla taǵala qasıetti Quranda: «Allanyń jibinen myqtap ustańdar, ajyrap bólinbeńder» («Álı-Imran» súresi, 103-aıat) dep adamzat balasyna birlik pen yntymaqta ómir súrýdi buıyrǵan.
«Tozǵan qazdy toptanǵan qarǵa alady» demekshi, birligimiz bolmasa, bolashaǵymyz bulyńǵyr. Adamzat tarıhynan qaı elde birlik joǵalsa, sol jerde jeńilis bolǵanyn bilemiz. О́mirdiń berekesi de birlikte. Táýelsizdik yntymaqqa uıysqan elde ǵana baıandy bolady. «Altaý ala bolsa aýyzdaǵy ketedi, tórteý túgel bolsa tóbedegi keledi», – degen naqyl sózdiń astarynda mol maǵyna jatyr emes pe? Yntymaǵy bar eldiń yrysy men berekesi de mol.
Búgingi musylman úmbeti, elimizdiń kez kelgen azamaty qandaı jaǵdaı bolmasyn eń áýeli el birligin, jurt tynyshtyǵyn barlyq múddeden joǵary qoıýy qajet. Táýelsizdikke úles – barlyq múddeden bıik kúres.
Myna zamanda mázhabtaǵy birlik te asa mańyzdy. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy Islamdaǵy tórt mázhabtyń ishinde halqymyzdyń tabıǵatyna, ulttyq bolmysyna, salt-dástúrine eń jaqyn dástúrli dinı jolymyz – ımam Aǵzam Ábý Hanıfa mazhabyn ustanýǵa úndeıdi. Islamda bir mázhabta bolýdyń hıkmeti kóp. Bir mázhab birlik pen yntymaqqa bastaıdy.
2 naýryzda Qazaqstan musylmandary Dinı basqarmasynyń bastamasymen Astanada Eýrazııa musylman ǵulamalarynyń forýmy ótedi. Tuńǵysh ret ótetin tarıhı sharamyzǵa Eýropa men Ortalyq Azııanyń 22 elinen 30-dan astam delegat, atap aıtqanda, bas múftıler, din qaıratkerleri, ıslamı baǵyttaǵy uıymdar men odaqtardyń jetekshileri qatysady.
Búginde Túrkııa, Reseı, О́zbekstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan, Tatarstan, Ázerbaıjan, Rýmynııa, Ýkraına, Latvııa, Lıtva, Estonııa, Polsha, Vengrııa, Horvatııa, Mońǵolııa jáne basqa da elder, barlyǵy 18 eldiń bas múftıi halyqaralyq sharaǵa qatysatynyn resmı málimdedi.
Halyqaralyq forýmda jańa zamandaǵy musylman qaýymnyń jaýapkershiligi men ózara túsinigin qalyptastyrý, álemdegi syn-qaterlerge jaýap berý, búgingi musylman úmbetiniń dinı ekstremızm men terrorızmge qarsy ımmýnıtetin arttyrý, Ortalyq Azııadaǵy ıslam tarıhy, dinı yqpaldastyq jáne óńirlik rýhanı qaýipsizdik, jańa zamandaǵy Islam jáne Eýropa faktory, t.b. taqyryptar tóńireginde baıandamalar jasalady. Forýmda Eýrazııa elderiniń ortaq pátýalar bazasyn qalyptastyrý máselelesi talqylanyp, «Búgingi musylman úmbetiniń kelbeti» qujaty qabyldanady. Basqosý sońynda arnaıy qarar qabyldanbaq. Bul sharany uıymdastyrýdaǵy maqsatymyz – musylman úmbetiniń birligin arttyrý, álemge dinı tatýlyqtyń úlgisin pash etý.
El saıasatynyń negizgi tiregi ultaralyq jáne dinaralyq tatýlyqty saqtaý bolsa, Islam dininiń de maqsaty osy. Biz, din adamdary osy maqsat pen múdde jolynda qyzmet etip kelemiz. Islam qoǵamda ómir súrip jatqan ózge din, ult ókilderine dini men násiline qarap qysym jasamaýdy talap etedi.
Ardaqty paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bir hadısinde: «Iman etpeıinshe jumaqqa kire almaısyńdar, bir-birlerińdi jaqsy kórmeıinshe, ıman etken bolmaısyńdar», – degen.
Danyshpan Abaı atamyz óz óleńinde mynadaı ósıetin qaldyrǵan: «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep». Baba naqylyna baǵynǵan urpaqtyń bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarardaı birligi, eń aldymen, adamdardyń rýhanı úndestigi men úılesimdiliginde jatqan joq pa?! Ýaǵyz-nasıhat jumystarynda bul máselege árqashan basymdyq berip kelemiz.
Elbasy Qazaqstandy álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna qosý mejesin alǵa qoıdy. Árıne, ol mejege jetý úshin qoǵamnyń tynyshtyǵy, sonyń ishinde ultaralyq ári dinaralyq tatýlyq qajet. Sondyqtan babalarymyz: «Tatýlyq –tabylmas baqyt» degen. Búgingi almaǵaıyp, qym-qýyt dúnıede tatý-tátti ǵumyr keship, beıbitshilik pen yntymaqtyń kúsheıip, damýy úshin, ásirese, dinaralyq tózimdiliktiń mán-mańyzy zor dep esepteımin. 1 naýryz – Alǵys aıtý kúni adamdar arasyndaǵy meıirbandyqty arttyra túsedi degen senimdemin.
Allaǵa shúkir, biz Islamnyń asyl qundylyqtaryn boıyna sińirgen ultpyz. Urpaǵyn ımandylyq pen izgilikke tárbıelegen elmiz. Táýelsizdigimizdiń arqasynda 2 myńnan astam meshit salyndy. 9 medrese, dinı kadr daıarlaıtyn «Nur Múbárak» ýnıversıteti, 2 qarılar ortalyǵy ashyldy. Osynyń bári memlekettiń asyl dinimizge degen janashyrlyǵy men qamqorlyǵynyń nátıjesinde júzege asyp jatyr. Kóp ultty, kóp konfessııaly elimizde árkimniń dinı senimi men dástúrin saqtaýyna barlyq jaǵdaı jasalǵan. Túrli ult pen din ókiliniń bir shańyraq astynda tatý ómir súrýi – Elbasynyń el basqarýdaǵy danagóı sheshimi dep bilemin. Birligine syzat túsken elderdiń qandaı kúıde ómir súrip jatqanyn jaqsy bilemiz. Sondyqtan taǵy da qaıtalap aıtý kerek: búgingi tańda bizge kerek basty qundylyqtyń biri – birlik pen ózara túsinistik.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Qambar Ahmetov,
«Egemen Qazaqstan»
