Astinfo.kz
Sharttylyqty shetpushpaqtatyp ýaqyt ozdyrǵansha naqtylyqqa qaraı aqyryn-aqyryn jyljyǵan saıyn ómirlik tájirıbe jaryqtyqqa eriksiz ıek artasyń. О́tken-ketken jaılardy esińe ala oılansań – dúnıeni ustap turǵan tetikterdi tizbektep saralaı bastaısyń. Adýyn da áýleki minezderdiń aýa jaıylǵan sózderinen góri qapylystaǵy júrekjardy sátter jadyńa oralyp, sonyń qadirin der kezinde sezbegenińe ókinetin jaıǵa erteli-kesh ushyraspaı turmaıdy ekensiń. Jumyrbasty pende bitken ómir ótpeliligin oıshyl turǵydan tereń túsinbese de, dúnıeniń jalǵandyǵyna kóz jetkizgen ár mezetinde qıly áreketterge baryp, sońyna ózindik izin qaldyrýǵa tyrysatyny belgili. Shyr etip jerge túsip, jasaryn jasap, kári qoıdyń jasyn túgesip baryp, demi úzilerdiń aldynda ǵana sonaý óristegi jylqysyna alańdap, shala búlingen qarııanyń dúnıeden túıgeni ne sonda?! Jumbaǵy ashylmaǵan qazaq jaratylysynyń bir ereksheligi osynda jatyr-aý degen ishki uıǵarymyń oıdyń júlgesine syıymdy násh kórinetin sebebi sol shyǵar. О́ıtkeni qazaq qarııasy tóńkeris pen kámpeskeni, asharshylyq pen qýǵyn-súrgindi, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysty basynan ótkerse de, adam balasyn jatyrqap qoımaıtyn qalybynan jańylmaǵan jaısań jaratylys ıesi edi.
Qazaq qarııasy bolý bylaı aıtqanda mártebe sanalatyn. Búgingi bizder sol joldan jaza basqanymyzdy moıyndamasqa amalymyz qaısy. Oqý men toqýdyń ulttyq qunarynan aıyrylǵan soń-aq ózgeniń oıshyldaryna júginý basymdyq alyp, bútkil ónege solarda jatqandaı bas-kózge qaramaı qaıtalaı beretinimizge ne joryq? О́zderinen keıingilerdiń dúbáralyǵynan shoshynǵan qazaq qarııalarynyń keıipterin kózimiz kórip turyp, ony kórineý qarańǵylyqqa uıǵara salǵanymyz túsinbestik pe, joq, nemkettilik pe, tóreligin kesip-piship aıtý qıyndaý. О́zimiz endi sondaı jasqa kelip tursaq ta, bizden buryn ótip ketken qatardyń qasıeti boıymyzda joqtyǵyna qylaıyp qoımaıtyn turpatymyzdyń surqynan ishteı shoshynamyz. Qarııalylyqqa attap basqysy kelmeıtin pıǵyldyń órgektigine toqtam joqtyǵy din ýaǵyzdaýshylarynyń Jaratýshy ıeden alystaý degen nusqaýyn qaıtalaýǵa uryndyratyndaı.
«Ulpan» romany jazylyp, jaryqqa shyqqan ýaqytta ádebıetshi qaýymnyń birqatary qubylysqa balap, baspasóz betin shýlata jónelgeni esimizde. Aty-jóni jan balasyna múlde belgisiz qatardaǵy oqyrmannyń sol kezde jasaǵan ózindik kesimi kókeıden kete qoımas sirá. Eseneıdi ózine parallel ǵyp alǵan avtor ómiriniń sońyna qaraı jasaǵan áreketin aqtap alýǵa tyrysqan degen toqtam qanshalyqty shyndyqqa ulasqanyn kim bilsin – qazir osy romannyń rýhanı aınalymda bar-joǵy beımálim ekeni aqıqat. Qajylyqqa attanyp bara jatqan Qunanbaı báıbishesi Uljanmen ońashada arazdasatyn ekeýara dıalogty jarııalaǵan áleýmettik jelidegi úzindige jurttyń kóbi keremet dep tańyrqaǵanyn áýeli elemeı óte shyǵýǵa bolatyn edi. Sońynan baryp bir-aq ańǵaratyn qashanǵy bir ǵadetimiz, sóıtsek ún qosqandardyń biren-sarany bolmasa, kóbi «Abaı jolynan» alynǵan úzindi ekeninen habarsyz bolyp shyqty. Muny el aýzyndaǵy áńgimege balap, daıyn úlgide qabyldaı salatyn daǵdy «ańqaý elge aramza molda» kebine uryndyrmaı tynbaıtyn shyǵar.
Amanqos Ershýovtyń jastaý kezimizde «Juldyz» jýrnalyna jarııalanǵan bir top óleńderiniń ishinen «Aq bulttar, ala bulttar, kórdiń be, aspanda da alalyq bar. Bireýde jas bolsa da danalyq bar, bireýde qart bolsa da shalalyq bar» degen joldar nege ekenin kim bilsin, óshpesteı bolyp kókeıge qonyp qalypty. Joldardy aýystyryp, durys qoldanbaı arasynda shatasyp qoısaq avtordan álbette keshirim ótinemiz. Keńes Odaǵy kezinde ásker qatarynda bolǵandar oqý-jattyǵý isiniń mán-mánaqasyn jaqsy biledi. Birli-jarym adam shyǵynyna ruqsat etiletini aldyn ala eskertiletin be edi, álde uzynqulaq arqyly estip bildik pe eken, áıteýir sony jadymyzǵa myqtap túıip qoıatynbyz. Kúndiz-túni «maıdan etip dúnıe tórin» tynbastan oq jaýdyryp, «kishiligi bolmasa quddy túıe» degendeı naǵyz soǵystyń ústinde qan keship júrgendeı sezinetinbiz. Oqý-jattyǵýdyń taktıkalyq amal-aılasy ma, shaǵyn bólimsheniń jaýyngerlerin aqyrynda qý dalaǵa eki táýlikke tastap, qurama basqa jaqqa meken aýystyryp, jym-jylas joǵalǵanda qys mezgili bolatyn. Eki táýlik degen ondaıda eki aıdan beter artyq kórinetinin kim bilipti. Qoregimiz – eki-úsh qalbyr et nan men sý. Bizdi alyp qaıtýǵa kelgen leıtenant shenindegi orys jigiti aryp-ashyp, berekemiz qashqan usqynymyzǵa nazaryn uzaqtaý toqtatyp baryp, kúızelisti raıda til qatqany kúni búginge deıin este.
«Jalpy jas adam mundaıdy kórgeni durys. Qıyndyqty bastan ótkerip, shynyǵady degen jaı sóz. Ákelerimizdiń qadirine jetýdiń bir joly osy ekenin uqsańdar jetedi». Neshelegen oıǵa baryp, japa shegip, qorynǵan haldi alaqanynyń qyrymen sypyryp jaılap alyp tastaǵandaı jeńil sezinispen oıda joqta tabysýdyń ózi bile-bilgen kisige at basyndaı altyn tapqan oljaǵa bara-bar eken. Odan beri kóp zaman ótti. Myzǵymaıtyndaı kóringen Keńes Odaǵy qulaıdy dep kim oılaǵan. Qundylyq ataýly túp atasymen ózgermese de, qazaq qaýymynyń basqa qalypqa aýysqanyn kún ótken saıyn birtindep ańǵaryp kelemiz. Naryqtyq zamannyń áldeneshe ǵasyrǵa sozylǵan otarlyq qamyttan da, qudaısyzdar qoǵamy sanalatyn sosıalızmnen de qazaq bolmysyna ákelgen ózgeshelikteriniń aıyrmasy anaǵurlym aıqyn, kóshpeli salttyń aqynjandy ereksheliginen arylý úderisiniń ústinde tanys-bilistiktiń aq-adal nıeti áldekimderdiń túıetaban jalpaq tanymyna japyrylyp, jaramsyz kúıge túsýde. Áldekim muny zamanaqyr aqyndarynyń sarynyna uqsatyp, mıyǵynan mysqyldap kúlip otyrǵan shyǵar, meıli ǵoı árkimniń óz erki biledi. Qazir ulttyń qanaǵatshyl sezimi degen eskiniń sarqynshaq uǵymyna aınalyp barady. Aınalańdy antalap telmirgen ashkózdikke alyp-qashpa jelbýazdyq qosylǵan soń ádiletke júginip, sózge toqtaıtyn ata dástúr jaıyna qaldy. Jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyqty ar sanamaıtyn beti qalyńdyqqa tyıym salatyn ne bar. Jalǵanǵa jarııa bolyp abyroıy aırandaı tógilse de, namys, uıattan jurdaı qalpymen qatardan qalmaı qylmıyp turatyn usqyndarǵa ne daýa.
Aǵaıynshyl baýyrmal sezim qurbandyqqa astasatyn uǵymnan alystaǵaly qashan. Sóıte turyp «Abaı jolyndaǵy» tartystardan aýmaıtyn ishki ıirimine boılaý qıyn nobaı-keıipterdiń ulttyqtan góri óńirlik sıpattan turatyn pıǵylyn týú alystan aıyrasyń. Eń tańqalarlyǵy, bul qatardyń kópshiligi ana tiline shorqaq ta, qazaqy qaltarystardy meńgerýge sheber. «Tilde bar da dilde joqtyń» keri sondyqtan da HIH ǵasyrdyń bel ortasyna bir-aq shegerip tastaǵandaı kórinedi. Munshalyqty túńilisterden serpiltetin jaqsylyqtyń nyshandary barshylyq. Sonyń biri taıaýda kórsetilgen «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» habary. Osy arada belgili tulǵalardyń jarǵan lebizderinen qalyń tumannan túsken sańlaý arqyly tógilgen sáýle shýaǵyna telmirip, úmit etip úzdigip qaraı bastaısyń baıaǵy. Dúnıe júziniń eń bedeldi qurylymdarynda qazaq jastarynyń birqatar toby jaýapty jumystar atqaratynyn estigende – osynyń ózi baıandy bolsa eken degen qarııalyq tilekpen sózińniń bir parasyn týra osy arada aıaqtaǵyń keledi.
Boıynda qýaty sarqylmasa da buldanyp, tuldanbaǵan, keıingilerdi bólip-jarmastan týǵan atasyndaı qamyn jegen qazaqta qarııalar bar edi, endeshe Jaratqan ıem, solardyń jolyn bere gór!
Jumabaı ShAShTAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
