– Elbasynyń «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty halyqqa Joldaýynda memleketimizdiń odan ári damýyna, álemniń ozyq 30 eliniń qatarynan kórinýine jol ashatyn mindetterge basa mán berilip, elimizdiń damýyn tejeıtin kedergilerdi joıý máseleleri de qarastyrylǵan. Sol kedergilerdiń biri, qoǵam derti – sybaılas jemqorlyq. Joldaýda osy indettiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan kúrestiń jalǵastyrylatyny atap kórsetildi. Muny tek memlekettik organdarǵa ǵana emes, elimizdiń ár azamatyna berilgen tapsyrma dep túsingenimiz jón. Sebebi qoǵamymyzdyń taza, ashyq bolýyna, elimizdiń odan ári ósip-órkendeýine barlyǵymyz birdeı jaýaptymyz.
Elbasymyz aıtqandaı, bul baǵytta biraz jumys atqarylyp jatyr. 2014 jyldyń sońynda Elbasynyń uıytqy bolýymen 2015-2025 jyldarǵa arnalǵan sybaılas jemqorlyqqa qarsy strategııa bekitildi, al 2015 jyly «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly» jańa zań qabyldandy. Sol ýaqyttan bastap elimizde sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyldyń túbegeıli jańa úlgisi júzege asyrylýda. Naqtyraq aıtsaq, negizgi basymdyq aldyn alý sharalaryna, onyń ishinde, jemqorlyq kórinisterin jasaýǵa yqpal etetin sebepter men jaǵdaılardy anyqtaý jáne ony joıýǵa, ekinshiden, quqyqtyq saýattandyrý sharalaryna, halyqtyń barlyq áleýmettik toptaryna arnalǵan oqytý, túsindirý jumystaryna, jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrýǵa berilýde. Iаǵnı jemqorlyqtyń saldarymen emes, onyń bastapqy sebepterimen kúreske basa nazar aýdarýdamyz.
– Bul baǵytta qolǵa alynǵan sharýalardyń oryndalý barysy, sonymen qatar bul iske degen búgingi qoǵamnyń kózqarasy týraly aıtyp ótseńiz.
– Osy maqsatta arnaıy dybystyq qurylǵylarda sybaılas jemqorlyqqa qarsy turý máselesi túsindiriletin arnaıy aýdıorolıkter taratylyp, kınoteatrlardyń kútý zalynda, LED-ekrandarda, halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynda, emhanalarda, joǵary oqý oryndarynda, saýda úılerinde jáne basqa da áleýmettik nysandarda ornalasqan teledıdarlar arqyly sybaılas jemqorlyqqa tózbeýshilikti qalyptastyrǵan ári qundylyqtar júıesin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan beınerolıkter halyq nazaryna usynylýda.
Bilim oshaqtarynda «Adal urpaq» klýbtarynyń jumysy jandanyp, jo-ǵary oqý oryndarynda «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy ombýdsmen» jobasy iske asyrylýda. Teatrlarda da sybaılas jemqorlyqqa qarsy baǵyttalǵan qoıylymdar qoıyldy.
Oblysymyzdyń barlyq aýdan, qalalarynda qurylǵan sybaılas jemqorlyqqa qarsy mobıldi toptar da belsendilik tanytyp, ótken jyly 300-den astam túsindirý jumystary júrgizildi, qalalar men aýdandarda sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan «Esikten esikke» jobasy da iske asyryldy. Etnomádenı, qoǵamdyq birlestikter men úkimettik emes uıymdar da belsendilik tanytyp, halyqtyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetin arttyrýǵa óz úlesterin qosýda.
Kóp jaǵdaıda, osyndaı aldyn alý sharalaryn ótkizý barysynda, sybaılas jemqorlyq degenimiz ne dep suraǵanda, qatysýshylardyń kóbisi para alý nemese para berý dep jaýap qaıtaryp jatady jáne mundaı jaǵdaı tek qana memlekettik qyzmetshiler arasynda kezdesedi, bul tek memlekettik qyzmetshilerge tán degen de ýájder aıtylyp jatady.
– Keıingi kezde buqaralyq aqparat quraldarynda túrli zań buzýshylyqqa barǵan memlekettik qyzmetshiler týraly habar-oshar kóbeıip ketkendeı kórinedi. Al shyndyǵynda qalaı?
– Iá, keıde qyzmettik dárejesin jeke maqsatta paıdalanǵandyǵy úshin memlekettik qyzmetshiler áshkerelendi degendi estip jatamyz. Osyny estigen keıbir adamdar jiberilgen qatelikterdi, kemshilikti túzetýge emes, kerisinshe búkil memlekettik qyzmet júıesin jamandaýǵa daıyn turady. Jalpy, memlekettik apparattyń jumysyna qatysty syn aıtylyp jatady ǵoı. Degenmen oblysta 7000-ǵa jýyq memlekettik qyzmetshi eńbek etse, olardyń ishinde biren-sarany ǵana jemqorlyq áreketterine baryp jatady. Al bir adamnyń jibergen qateligin kóre otyryp, jalpy memlekettik qyzmetshilerdiń jumysyna baǵa berý durys emes dep sanaımyn jáne keı jaǵdaıda buǵan ıtermeleıtin azamattarymyzdyń ózi de ekendigin aıta ketý kerek.
Mysaly, sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl sharalary qoldanystaǵy zań normasyna sáıkes jemqorlyqqa qarsy monıtorıng jasaýdy qamtıdy. Osyndaı monıtorıng 2017 jyldyń qorytyndysy boıynsha jasalyp, oblysymyzda sybaılas jemqorlyq faktileri boıynsha 93 adamnyń sottalǵandyǵy anyqtaldy.
Onyń ishinde 43-i laýazymdy tulǵa, al qalǵan 49-y jeke jáne zańdy tulǵa. Iаǵnı jaýapkershilikke tartylǵandardyń 53 paıyzy memlekettik qyzmetke múldem qatysy joq oblysymyzdyń turǵyndary. Bul jerde, árıne, memlekettik qyzmetshi kináli emes dep aıtpaımyn. Biraq ta mundaı jaǵdaıdyń paıda bolýyna barlyǵymyz birdeı jaýaptymyz dep oılaımyn.
– Sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý sharalary naqty jemisin qanshalyqty berýde dep oılaısyz?
– Biz óz tarapymyzdan ótkizilgen barlyq sharalarda jemqorlyqpen kelgen tabystyń qut bolmaıtyndyǵy jáne adamnyń boıynda bar jaqsy qasıetterdi joǵaltyp almaý asa mańyzdy ekendigin únemi aıtýdamyz. Sebebi ury urlyq jasaýyn qoısa da, «ury» ataýy onyń qyr sońynan qalmaıdy degen sóz bar. О́mirde bir ret ańdamaı basyp, qatelikke jol berilse, ol ómir boıy aldyńnan shyǵady da turady.
Jalpy, ótken jyly halyqtyń búkil áleýmettik toptaryna arnap 800-ge jýyq túsindirý, oqytý sharalaryn ótkizdik. Mundaı sharalar respýblıka deńgeıinde de kóptep ótkizilýde. Bul, árıne óziniń nátıjesin berýde. Mysaly, 31 qańtarda sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste progresti baǵalaıtyn 9 reıtıngtik agenttikterdiń biri – Álemdik sot tóreligi jobasy esebin jarııalaǵan bolatyn.
Joǵaryda aıtylǵandaı, sońǵy jyldary Qazaqstan birinshi kezekte sybaılas jemqorlyqtyń paıda bolýynyń sebepteri men jaǵdaılaryn joıýǵa baǵyttalǵan qazirgi zamanǵy sybaılas jemqorlyqqa qarsy saıasatty ustanyp keledi. Osy ustanym, ıaǵnı basymdyqtyń jazalaýdan aldyn alý sharalaryna yǵysýy halyqaralyq reıtıngtik agenttikterdiń oń baǵasyn alyp otyr. Mysaly, álemdik sot tóreligi jobasynyń baǵalaýy boıynsha Qazaqstan 0,51 upaı jınap, 2016 jylǵy nátıjelermen (73) salystyrǵanda
9 pozısııaǵa kóterilip, álemniń 113 eliniń arasynda 64-orynǵa taban tiredi. Mundaı nátıjelerge qol jetkizýdiń negizgi faktorlarynyń biri – «Sybaılas jemqorlyqtyń bolmaýy» ındıkatory boıynsha kórsetkishtiń 2016 jylmen (0,43) salystyrǵanda 0,02 upaıǵa ósýi (0,45) dep nyq senimmen aıtýǵa bolady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Qaırat ÁBILDA,
«Egemen Qazaqstan»
