IGERILMEGEN QARJY QAP TÚBINDE JATPAÝY TIIS

Komıtet tóraǵasy aldymen ót­ken jylǵy respýblıkalyq bıýd­jettiń atqarylýyna baǵa berip ót­ti. El ekonomıkasyndaǵy kirister aldyńǵy jyldar sekildi Ulttyq qordyń transfertteri esebinen qa­lyptasqan. Sondaı-aq salyq tú­simderine jasalǵan taldaý bary­synda barlyq iri salyq túrleri jáne kedendik túsimderdiń tómen­degeni belgili bolyp otyr. Kiris tómendeýiniń obektıvti faktory álemdik qarjy daǵdarysy bolsa, ishki sýbektıvti faktory salyq­tyq jáne kedendik ákimshilik is júr­gizýde kezdesetin máseleler bo­lyp otyrǵan kórinedi. Buǵan bıýd­jettiń kiris bóligin baqylaý ba­rysynda anyqtalǵan 11 mlrd.teńge mólsherindegi salyq jáne keden zańdaryn buzýshylyqtardy kelti­rýge bolady. Osy oraıda aıta ke­ter bir jáıt, respýblıkalyq bıýd­jettiń shyǵys bóligi 3,5 trln. teńgege nemese 98,3 paıyzǵa oryn­dalǵandyǵy bolyp otyr. Komı­tettiń shyǵyndardyń bıýdjettik baǵdarlamalardaǵy bólinisine jasaǵan aldyn ala taldaý nátı­jesine súıensek, 2009 jyly 25 baǵ­darlama boıynsha bólingen qar­jynyń 80 paıyzǵa jeter-jet­pesi ǵana ıgerilgen. Basqasha aıt­saq, 21,5 mlrd.teńge óz maqsatynda ıgerilmeı qalǵan. Saralap keltir­sek, olar turǵyn úı qurylysyna jáne turǵyn úılerdi satyp alýǵa, bilim berý men densaýlyq saqtaý, ǵylym obektilerin salýǵa jáne jón­deýge bólingen qarjylar. Shy­ǵystardy atqarý kezindegi bıýd­jet­tik tártiptiń jaı-kúıi de máz emes. Esep komıtetiniń basshysy ulttyq kompanııalardyń basqarý organdaryna jatatyn keıbir mem­lekettik organ basshylarynyń bas­qarý sheshimderin qabyldaǵanda qalyptasqan tártipten asa almaı­tyndyqtaryn baıan etti. “Bizdiń qo­lymyzda táýekeli mol, ekono­mıkalyq turǵydan tıimsiz, tipti elimizdiń ekonomıkalyq qaýipsiz­digine qater tóndiretin sheshimder týraly faktiler bar ekenin aıt­qym keledi”, – dedi ol. Tekseris kórsetkendeı, bular el bıýdjetine óte kólemdi shyǵyndar ákelgen. Atap aıtsaq, “Injınırıng jáne teh­nologııalar transferti orta­lyǵy” AQ-ty tekserý nátıjesinde olardyń 2,7 mlrd. teńgege satyp alǵan sheteldik aksııalarynyń quny 1 mlrd. teńgege qunsyzdan­ǵany anyqtalǵan. Bul ortasha kórsetkishpen alsaq, 42 paıyzdy kórsetedi. “Ulttyq ınnovasııalyq qor” AQ pen “Qazaqstannyń ın­vestısııalyq qorynyń” qurylýy men jarǵylyq kapıtalyn tolyq­tyryp otyrýǵa 70 mlrd. teńgeden astam respýblıkalyq bıýdjet qar­jysy ketken. Qarjy-sharýashy­lyq qyzmetiniń 2007-2008 jylda­ry­nyń nátıjesine qarasaq, atal­mysh AQ-tar memleket qarjysyna 25,5 mlrd. teńgege shyǵyn ákelgen. Búgingi kúni “UIQ” AQ-tyń qar­jylandyratyn 85 jobasynyń tek qana 3-eýi júzege asqan. Al “QIQ” AQ-tyń qarjylandyrǵan 36 jobasynyń tek 2-eýi aıaqtalyp, óz nátıjesin berip otyrǵan kó­rinedi. Qos qordyń ómirge kelge­nine 7 jyl bolsa da olardyń bas­shylary 5-6 ret aýysqanyn tilge tıek etken Omarhan О́ksikbaev olardyń memleket qarjysyna keltirgen shyǵyndary úshin jaýap­kershilikke tartylmaıtyndyǵyn ashyq aıtty. Kerisinshe, úlken kó­lemde qosymsha jáne syıaqylar alatyndyǵyn ashyna jetkizdi. “Jaqynda Esep komıtetiniń otyrysyn ótkizgenimizde “Sam­uryq-Qazyna” basshylarynyń biri ishki daıyndyq barysynda óz menedjerleriniń ishteı kásibı basqarý sheshimderin shyǵarýǵa” daıyn emestigin moıyndaǵan bo­latyn. Olardyń sonymen birge óz qatelikterine jaýapkershilikti alý­ǵa daıyn emes ekendigin de qosa aıt­qym keledi. Qoldanystaǵy zań­namada olardy jazalaý qarasty­rylmaǵan”, – dedi Esep komı­te­ti­niń tóraǵasy Omarhan О́ksikbaev. Mem­lekettik aktıvterdi basqarý­dyń tıimsizdigi jáne kásibıliktiń tómendigi jóninde aıtylyp kele jatqany bir bul ǵana emes. Biraq bizdi ulttyq holdıng basshyla­ry­nyń osy jaǵdaıdy moıyndaǵany kóńil kónshitedi. Olar saraptama júrgizip, naqty júıelik sharalar qa­byldaýǵa ýáde berdi, degen tóra­ǵa menedjerlerden syıaqy men qosymsha aqshany qaıtaryp alý jóninde usynys aıtty. О́tken jyly Esep komıteti 47 baqylaý is-sharasyn ótkizgen. Oblystarda 7 keshendi tekserý júr­­gizip, jyl boıy 139,7 mlrd. teńgeni qamtıtyn bıýdjettik jáne basqa da zań buzýshylyqtardy anyqtaǵan. Jyl qorytyndysy boıynsha komıtettiń baqylaý­yn­daǵy obektiler 29 mlrd. teńgeni bıýdjetke qaıtarǵan kórinedi. Alqa otyrysynan keıin Esep komıtetiniń tóraǵasy O. О́ksikbaev jýrnalısterge bergen suhbatynda ıgerilmegen qarjy týraly túsi­nikteme bere ketti. “Keıbireýler qarjy qaltada qalǵandyǵy jaqsy dep oılaıdy. Al bizdiń aıta­ry­myz, aqsha jumys isteýi kerek. Ol óz baǵytymen maqsatty jumsalýy qajet. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda qarjy óz mýltıplıkatıvtiligin, ıaǵnı tıimdiligin joǵaltady. Son­dyqtan atqarýshy bıliktiń basty kemshiligi bólingen aqshany durys jumsaı almaýynda bolyp otyr. Ekinshi kúrdeli másele – jospar­laý júıesindegi kemshilik. Bıýd­jet­ti josparlaý barysynda jos­par­laýshylar, jospardyń ese­bin berýshiler, ákimdikter kólemdi qarjyny surap alady da, ıgerý máselesine kelgende jaýap­ker­shi­likti moıyndaryna almaıdy. Ar­tyq aqsha qalýy osydan shy­ǵady. Tekserý júrgizý barysynda keıbir jerlerge artyq aqsha salǵandyǵyn kórip otyramyz. Biraq eshteńe isteı almaımyz. Keńestik kezeńde mynadaı tájirıbe bar bolatyn. Eger artyq qarjy qalatyn jaǵdaı bolsa, ol dereý bıýdjetke alyna­tyn. Al bizde ondaı qarjy jyl sońyna deıin kerekti jerge jum­salmaı, qap túbinde jata beredi. Igerilmese de nelikten qala beretini túsiniksiz. Osydan kelip memleket qarjysynyń tıimdiligi kemıdi, dedi ol. Bıýdjet josparlaý kezinde normadan artyq, “ózi toısa da, kózi toımaı” suralǵan ótinish kelip túsetin bolsa, olar ákimshilik jazaǵa tartylýy tıis. Al tabylǵan artyq qarjy ýaqyt kútpeı, qajetti baǵytqa jumsalýy kerek. Búgingi tańda elimizdiń 6 oblysy respýblıkalyq bıýdjetke 70-80 paıyzǵa deıin táýeldi. Olardyń jergilikti bıýdjetteriniń qurylýyn tekserip jatqan eshkim joq. Memleket qarjysynyń durys berilip jatqandyǵynan eshkim habarsyz. Naqty tekseristiń joqtyǵynan aımaqtarda respýb­lı­kalyq jáne jergilikti bıýdjet­terdiń kiris bóligin ulǵaıtatyn jasyryn rezervter respýblıkalyq bıýdjetke engizilmeı otyr. Omar­han О́ksikbaevtyń aıtýynsha, olar­dy el qazynasyn tolyq­ty­rý­ǵa, memleketimiz ben óńirlerdiń áleýmettik jáne ekonomıkalyq mindetterin sheshýge baǵyttaýǵa ábden bolatyn kórinedi. Otyrys sońynda Esep komı­teti tarapynan Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrli­gine bıýdjet josparlaý kezinde túsken ótinishterdi naqty baqylap, tekserip otyrý qajettigi, sondaı-aq artyq qarajatty der kezinde qaıtaryp alyp, maqsatty jerge jumsaý jóninde usynys aıtyldy. DÁIEKTI JOBALAR – ILGERILEÝ KО́ZI Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary О́mirzaq Shókeevtiń tóraǵalyǵymen elimizdegi ındýs­trı­ıa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdar­la­masyn júzege asyrýǵa baǵyt­tal­ǵan jedel shtabtyń jumysy Qy­zyl­orda oblysynda óz jalǵasyn tapty. Memleket basshysynyń tala­byna sáıkes elimizdiń ekonomı­kasyn damytýdyń basym baǵyty – ındýstrııalandyrý kartasyna Qyzylorda oblysynan barlyǵy 295,5 mlrd.teńge quraıtyn 92 joba usynylǵan. Eger saralap aıtar bolsaq, quny 154,6 mlrd.teńgeniń 74 jobasyna salalyq mınıstr­lik­ten kelisim alynyp, ındýstrııa­landyrý kartasyna engizilgen. Bul jobalardyń ishinen Indýstrııa jáne saýda mınıstrligimen kelisim arqyly quny 40,9 mlrd.teńge tu­ratyn 12 joba, al aǵymdaǵy, ıaǵnı 2010 jyldyń sońyna deıin naqty júzege asyrylatyn quny 23 mlrd. teńge bolatyn 11 joba iriktelinip alynǵan. Mamandardyń paıymdaý­yn­sha jalpy quny 19,6 mlrd. teńge turatyn 7 joba aǵymdaǵy jyldyń 1 shildesinde iske qosylatyn bolsa, quny 3,4 mlrd. teńge turatyn 4 joba jyl aıaǵynda paıdalanýǵa berilmek. Bul óndiris oryndary iske qosylǵanda 142 jańa jumys oryndary ashylmaq. О́mirzaq Estaıulynyń Syr aımaǵyndaǵy jumys sapary Syrdarııa aýdany aýmaǵynda qonys tepken “Aqshabulaq” kenishinen bastaý aldy. Jedel shtab músheleri ilespe gaz óndirý qondyrǵysy jumysymen jáne qurǵaq gazdy Qyzylorda qalasyna jetkizý joldarymen tanysty. Kenish basynda delegasııa mú­shelerine “Gazdy tıimdi paıdalaný kesheniniń 2-shi kezeginiń qury­ly­sy” jobalarynyń júzege asyrylý barysymen jobaǵa tapsyrys be­rýshi “KazgerMunaı BK” JShS-niń bas dırektory Lıý Chjı tanysty­ryp ótti. Onyń aıtýynsha, joba quny 10,3 mlrd.teńge turady. Joba aǵymdaǵy jyly iske qsylyp, 300 mln. tekshe metr gaz óńdep, 21 tu­raq­ty jumys orny ashylmaq. Munan soń jedel shtab mú­she­leri “Gaz-týrbınaly elektrstan­sasy qurylysy” jobasynyń júr­gizilý barysymen tanysty. “Krıs­tall menedjment” seriktestigi jú­zege asyratyn bul jobanyń quny 17,7 mlrd. teńge turady eken. Kele­shekte gaz-týrbınaly stansa salyn­sa, saǵatyna 87,0 mVt elektr qýa­tyn óndirip, 96 adamdy turaqty jumyspen qamtamasyz etpek. О́.Shókeev bastaǵan top “Petro­KazaqstanQumkólResorsız” AQ-tyń jalpy quny 7,6 mlrd. teńgeni quraıtyn “Qumkólgaztýrbınalyq stan­sasynda qýattylyǵy 25 mVt. 2 qo­symsha gaz-týrbınaly qondyrǵy­nyń qurylysy” jáne “VL 220 kV Qumkól–Qyzylorda elektr jelileriniń qurylysy” jobala­rymen de tanysyp shyqty. “Aqshabulaq” kenishinen soń delegasııa músheleri Jańaqorǵan aýdanyna atbasyn buryp, “Batys Eýropa–Batys Qytaı” halyqa­ra­lyq avtojoly jobasyn júzege asy­rýǵa daıyndyq barysyn kórdi. Bul halyqaralyq avtojoldyń 811,7 shaqyrymy Qyzylorda oblysynyń aýmaǵynan ótpek. Jobany 2010-2012 jyldary júzege asyrý jos­parǵa endirilgen. Jobany Syr aı­maǵynda júzge asyrýǵa 188,4 mlrd. teńge qarjy qaralyp, ony júzege asyrý barysynda jylyna 18086 adam jumysqa tartylady dep jos­par­lanyp otyr. Osy halyqaralyq jo­baǵa jergilikti jerdiń ónimderin paı­dalaný qolǵa alynbaq. О́.Shó­ke­ev bastaǵan top músheleri “Tas­bulaq” JShS-iniń qıyrshyq tas óndirý zaýytynyń iske qosylý rásimine de qatysty. Jumys saparyn Qyzylorda qalasynda jalǵastyrǵan jumys toby “Avtomobıl joldary bas­qar­masy” JShS-iniń jaqyn arada iske qosylatyn, quny 700,0 myń teńgeni quraıtyn “Bıtým shyǵarý zaýytynyń qurylysy” jobasymen tanysty. Zaýyt táýligine 500 tonna bıtým óndiretin bolady. Tasbóget qystaǵyndaǵy sý tazartý qurylǵy­sy­nyń bas sý tospasynda bolyp, sý tospasyn keńeıtý men jańartý jobasynyń jaı-japsary, “Tehma­man” JShS-iniń bazasynda bolyp, kásiptik oqý ornynyń jumysyn kórdi. Bul oqý orny aǵymdaǵy jy­ly bastaý alatyn “Batys Eýropa-Batys Qytaı” halyqaralyq avto­joly” qurylysyna mamandar daıar­laýda eken. Shtab músheleriniń jumys sapary “2010-2014 jyldarǵa ar­nalǵan ındýstrııalyq-ınno­va­sııalyq damý memlekettik baǵdar­lamasy aıasyndaǵy jobalardyń iske asyrylýynyń barysyn ba­qylaý jónindegi” shtab oty­rysymen qo­rytyndylandy. Onda ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damý, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq, qazaqstandyq maz­mun úlesin kó­beıtý máseleleri tó­­ńi­reginde áńgime órbidi. Oblys ákimi Bolatbek Qýan­dyqov Syr aımaǵynda ındýstrııa­lyq-ınno­va­sııalyq damý baǵdarla­ma­sy aıa­syndaǵy aýqymdy joba­lar­men egjeı-tegjeıli tanystyrdy. Al, shtab otyrysyn qorytyndy­la­ǵan О́.Shókeev Elbasynyń tikeleı ba­qylaýynda turǵan elimizdiń damý dańǵyly – jarqyn jobalardy jú­zege asyrý jergilikti bıliktiń bas­ty baqylaýynda bolyp, sony ser­pilis jasalý qajettigin basa aıtty. Jıyn sońynan Qyzylorda ob­ly­synyń ákimdigi men “Qaza­tom­ónerkásip” ulttyq atom kompanııa­sy” AQ arasyndaǵy Qyzylorda ob­lysynyń 2010 jyldaǵy áleýmet­tik-ekonomıkalyq damýy týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Erkin ÁBIL, Qyzylorda. HALYQ SANAǴY QORYTYNDYLANDY Byltyrǵy jyly elimiz boı­ynsha Qazaqstan Respýblıkasy halqynyń kezekti ulttyq sanaǵy ótkizilgeni belgili. Endi, mine, agenttiktiń jańa basshysy Álıhan Smaıylov yjdaǵattylyqpen aıqyndalǵan halyq sanaǵynyń naqty qory­tyndysyn jarııalady. Sóıtip, ótken jylǵy halyq sanaǵynyń qorytyndylary boıynsha Qa­zaqstan Respýblıkasy halqynyń sany 2009 jylǵy aqpannyń 25-ine qaraǵandaǵy túngi 12 saǵattaǵy esepteý merziminde 16 004,8 myń adamdy quraǵan. Iаǵnı, sanaq­aralyq kezeń kezinde respýblıka halqynyń sany 1 022,9 myń adamǵa ósip, halyq sanynyń ósimi 6,8 paıyzdy quraǵan. Munyń ishinde qala halqynyń sany 8 639,1 myń adam, aýyl turǵyn­da­ry 7 365,7 myń adam bolyp, qala halqynyń sany 195,1 myń adamǵa nemese 2,3 paıyzǵa, al aýyl jurty 827,8 myń adamǵa nemese 12,7 paıyzǵa ósken. Iаǵnı, eldegi qala turǵyndarynyń úlesi 54 paıyzdy, aýyl jurtshylyǵy 46 paıyzdy qurap otyr. Al erler sany 7 722,8 myń adam, áıelder 8 282,0 myń adam bolyp, ótken sanaqpen salystyrǵanda erler sany 507,1 myń adamǵa nemese 7 paıyzǵa, al áıelder sany 515,8 myń adamǵa nemese 6,6 paıyzǵa artqan. Qazaqtar sany ótken sanaqpen salystyrǵanda 26,1 paıyzǵa ósip, 10 098,6 myń adamdy qurasa, ózbekter sany 23,3 paıyzǵa ósip, 457,2 myń adamdy, uıǵyrlar 6 paıyzǵa ósip, 223,1 myń adamdy quraǵan. Al ótken jylǵy halyq sanaǵyn esepke alǵanda 2010 jyl­dyń 1 qańtarynda respýblıka hal­qynyń sany 16 196,8 myń adam­dy qurap otyr. Onyń ishinde qa­zaq­tardyń úlesi 63,6 paıyzdy, orys­tar – 23,3, ózbekter – 2,9, ýk­raındar – 2, uıǵyrlar – 1,4, ta­tarlar – 1,2, nemister – 1,1, bas­qa etnostar 4,5 paıyzdy quraǵan.