Altyn kórse, joldan taımas azamattar barshylyq

Bul oraıda, adamı qundylyqtardyń keńinen nasıhattalýy, qaıyrymdylyq sharalarynyń kóptep uıymdastyrylýy, adam­dar arasyndaǵy jarasymdy qa­ty­na­stardyń úlgi-ónege retinde kór­se­tilýi asa ma­ńyzdy. Sondaı-aq salt-dástúrlerimiz ben dástúrli dinimizdi negizgi qural retinde qa­rastyra otyryp, qoǵamdy ımandylyqqa shaqyrý isin alǵa shyǵarý da izgilik pen jasampazdyqtyń ornyǵýyna oń yqpalyn tıgizetini anyq.

Búgingi qoǵamymyzda qylmys ataý­ly­nyń túr-túri jıi kórinis beredi. Bu­dan bólek, zańdy túrde qylmys bolyp eseptelmegenimen adamdyqqa jat qy­lyq bolyp sanalatyn is-áreketterge aıar­lyqpen baratyn zamandastarymyz da jetkilikti. Munyń barlyǵy aınalyp kelgende halyqtyń óz qoǵamyna degen jaǵymsyz kózqarasyn týyndatpaı qoı­maıdy. Degenmen óz ortamyzdaǵy osyndaı keleńsiz jaǵdaıattarǵa múlde qarama-qarsy keletin, qoǵamdyq sanaǵa jaǵymdy túrde áser etip, halyqty izgilik jolyna úndeıtin, talaılarǵa oı salatyn ıgilikti ister men jasampaz kórinister de az emes.

Osy arada obal-saýapty bilip, adal­dyqtan attamaı, óziniń taza bolmysyn kór­sete bilgen otandastarymyzdyń is-áreketterin erekshe atap ótýge bolady. Ási­rese ózgeniń joǵalǵan múlki qolyna tú­­ser bolsa, qaıtaryp berýi arqyly ta­laı­lardyń oı-sanasyna qozǵaý salǵan azamattardyń jóni bólek.

Osy ispettes izgilik kórinisteriniń keı­ip­kerleri bireýdiń qaltasyna túsý, p­á­ter tonaý, álsizdiń aqysyn jeý syndy keleńsizdikter jıi qaıtalanatyn qoǵamda jarqyraı tanylyp, olarǵa jurtshylyq jappaı alǵystaryn jaýdyryp jatady. Bul úrdistiń astarynan qoǵamymyzdyń adaldyqty tý etken jandarǵa «sýsańqyrap» otyrǵanyn ańǵarýǵa bolatyndaı.

Qazaqta «Altyn kórse, perishte joldan taıar» degen mátel bar. Osyndaǵy «perishte» sózin týra maǵnasynda qarastyryp, onyń ary taza, adal azamattyń sınonımi ekenin eskere bermeımiz de, kópshiligimiz ál­dekimniń joǵaltyp alǵan zatyn pen­de­shi­likpen ıemdenip, ony egesine qaıyryp be­rýge nıettenbeı, «men túgili perishte de al­tyn kórse joldan taıady» dep, ózimizdi aqta­ǵansyp, bótenniń múlkin qajetimizge ja­ratyp kete baratynymyz jasyryn emes. Osylaısha, pendege perishtedeı bo­lý múmkin bolmaǵanymen, adaldyq us­ta­nymdaryna ıek artýǵa bolatynyn qa­perimizge almaımyz.

Osydan biraz buryn bir tanys jigit kóshede kele jatyp úsh myń teńge taýyp alǵanyn aıtty. Daýysynda qobaljý bar. Men: «O-ho, tegin oljaǵa batypsyń ǵoı... Birer kúndik tústik asyńnyń aqysyn ońaı taýypsyń ǵoı», dedim qaljyńdaǵansyp. Anaý kózi jypylyq-jypylyq etip: «Endi qaıttim, ıesin qalaı tabamyn? Bul bir baıǵustyń eńbekpen tapqan aqshasy ǵoı. Buǵan satyp alǵan as kómeıimnen óte qoımas» dedi. Men onyń óz aryna júginip turǵanyn seze qoıdym da, «onyń ıesin qaıtesiń, bir qajetińe jarat» dep aıtpaq bolǵan teris, búkir oıymdy ishime búgip qaldym da: «Bul teńgeni ózińe jaratýǵa aryń ruqsat bermese, sadaqa retinde meshit­ke ber» dedim. Anaý tyǵyryqtan jol tap­qan­daı qýanyp ketti de, maǵan alǵysyn aı­ta, meshitke qaraı asyǵa basyp kete berdi. Mi­ne osy bir jaıt maǵan úlken oı saldy. «Onyń ornynda ózim bolsam qaıtar edim?» dep mazasyzdandym.

Jalpy, tegin oljaǵa tap bolyp, biraq ony qaltasyna baspaı, ıesine qaıtaryp berýdi jón kóretin adamdardy óz basym joǵary baǵalaımyn. Olardy pendeshilikke salynbaı, Allanyń synaǵynan súrinbeı ótken jandar dep esepteımin. Shynynda, oılamaǵan jerden taýyp alǵan azyn-aýlaq aqshany bylaı qoıǵanda, júzdegen myń, tipti mıllıondaǵan qarjyny óz ájetińe paıdalanbaı, ıesine qaıtarý – azamattyq úlken is. Bul ary taza, adal men aramnyń ara-jigin ajyrata biler, pendeshilikten joǵary turatyn ımandy adamdardyń ǵana qolynan keledi. Osy oraıda birer mysal keltire keteıin.

Byltyr Ulttyq ulan sarbazdary Rolan Tyshqanbaı men Asyljan Aıtbaı bir kásipkerdiń joǵaltyp alǵan 5 mıllıon teń­gesin qaıtaryp bergenin aqparat qural­da­ry jarysa jazdy. El-jurt «bárekeldi» desti. Qos sarbaz arnaıy marapatqa ıe boldy. Ekeýi sonsha qarjyny qyldaı bólip alyp, jónderine ketse de bolatyn edi. Biraq olar ar-uıatty joǵary qoıyp, izgi sheshim qabyldady. Taǵy birer mysal keltire keteıik.

Bul da byltyr bolǵan. Shymkentte Qýanysh Naqypbekov degen jigit ózi taýyp alǵan 2 mıllıon teńgeni ıesine qaıtardy. Bir kompanııada qoıma meńgerýshisi bolyp jumys isteıtin ol álgi qarjynyń ıesin aqshamen birge bolǵan tólqujat arqyly izdestirip tapqan. Kezinde áleýmettik jelilerde jarııalanǵan bul oqıǵa talaı zamandastarymyzdy izgilikke úndegeni anyq. Árıne, 2 mıllıon teńge az aqsha emes. Ol ájeptáýir eńbekaqysy bar azamattyń eki jyldyq tabysy. Biraq Q.Naqypbekov odan sanaly túrde bas tartty. Bul ımandy jannyń isi, Allanyń synaǵynan sú­rin­beı ótkendiginiń belgisi. Jurtshylyq Qýanyshty qaharman dep atap ketti.

Qoryta aıtqanda, adamdyq bolmysymen ımandylyqty tý etken azamattary kóp eldiń erteńi baıandy bolmaq. Sondyqtan óz nápsisiniń jeteginde ketpeı, qoǵamǵa oı salarlyq áreketterimen tanylǵan otandas­tarymyzdy úlgi ete bilgenimiz jón.

Joldybaı BAZAR,

«Egemen Qazaqstan»