Jas býynnyń da oıy zamanǵa sáıkes «ózim sheshemin» degenge saıady. Aldaǵy ómirin, bolashaǵyn oılastyryp ta qoıǵanǵa uqsaıdy. Zaman basqasha, bári daıar, bári bar degenge keltiredi. Iá, onyń quny qanshaǵa túspek? Sony zerttep, oılaǵan jastar joq degim kelmeıdi... Qazirgi ýaqytta besikten beli shyqpaǵan sábıdiń qolynda uıaly telefon. Balalarymyz uıaly telefon, planshetke úńilip, ǵalamtorǵa táýeldi bolǵanyn bilmeı qaldy. Tek sol vırtýaldy keńistikten ǵana barlyǵyn tabamyn deıdi. Iá, izdegenin tabady. Alaıda balalarymyz sóıleýden qaldy. Únsiz, dybysy da shyqpaıdy. Bul balanyń sózdik qorynyń joǵalýyna alyp keledi. Mektepte oqýshyny sóıletý qıyn. Jaýap alýdyń ózi mashaqat. Qazaq atam «Balaly úı bazar» demeı me? Qazir burynǵydaı úıde shýlap, asyr salyp, bir-birimen ázildesip, bilmegenin suraý degen joq. Ár otbasyna bara qalsańyz, balanyń daýysyn estimeımiz. Tómen qarap shuqshıyp otyrǵany. Men de anamyn, eki balamnyń bolashaǵy alańdatady.
Balalarymyzdy qalaı tárbıelesek, bolashaǵymyz solaı bolmaq. Keleshegimizdiń qojasyn bilimdi de mádenıetti, tárbıeli de ádepti, kishipeıil de qarapaıym etip tárbıeleý óz qolymyzda. Sondyqtan zamanymyzda qandaı tárbıe joldary boldy, qalaı tárbıelenip shyqtyq degendi jıi aıtyp otyrý kerek sııaqty. Ǵalamtorsyz zamanda da ómir súrgenimizdi, bilimdi bolashaq ótkenin qulaqtaryna quıyp otyrsa artyq bolmas.
Ata-ana balaǵa tárbıe berýde ata-babamyzdyń salt-sanasy, ádet-ǵurpynda júrgizilgen úlgi-ónegesiniń máni zor. Sóz qadirin biletin zamanda bir aýyz sózdiń ishki maǵynasyn jete túsinip, sodan ózine tálim alǵan babalarymyzdyń qasıetine ne jetsin?! Iá, qazir úlken ózgerister bolyp jatyr, álemdik jańarý kezeńi deýge bolady. Alaıda urpaq tárbıesinde ulttyq qundylyǵymyzdy joǵaltyp almasaq bolǵany.
Manargúl BOHAS,
Evgenev negizgi mektebiniń qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi
Qostanaı oblysy,
Taran aýdany,
Evgenov aýyly
Bala tárbıesi: maqtaý men jazalaý
Mekteptegi ata-analar jınalysyna qatysa júrip, kóptegen balalardyń áke-sheshesinen tárbıe barysynda madaqtaý jáne jazalaý sharalaryn qalaı qoldaný kerek, munyń ózinde qandaı sharttardy saqtaý kerek degen sııaqty suraqtardy jıi estip júrmin.
Madaqtaý men jazalaý – balaǵa pedogogıkalyq turǵydan áser etýdiń óte kúrdeli quraldary, ony tek sheber tárbıeshi paıdalanǵanda ǵana naǵyz pármendi kúshke ıe bolady. Maqtaý da, jazalaý da boıyndaǵy ishteı bir tolǵanys sezimin oıatyp, balaǵa ózi istegen isi men qylyǵyn baǵalaı bilýdi úıretedi. Bul – adamnyń jeke basynyń adamgershilik qasıetterin jetildiretin alǵysharttardyń biri.
Maqtaý – bala tártibine ońdy baǵa berýdiń formasy retinde ony qýanyshqa bólep, masattandyra túsedi, óz kúshine senýge jetelep, tártipti bolýǵa úıretedi. Al jazalaý bolsa eskertý formalarynyń biri. Bul bala boıynda ózine ózi qanaǵattanbaý, yńǵaısyzdyq, jasaǵan qylyǵyna uıalý sezimderin týǵyzady. Jazalaýdyń osy bir psıhologııalyq jaǵy ony pármendi etýmen birge, balanyń teris isine tosqaýyl bolyp, jaǵymdy ádetterge bastaýǵa ıgi yqpal jasaıdy. Sondyqtan da madaqtaý men jazalaý sharalaryn oryndy paıdalana bilgen jón.
Sábıdi retsiz jazalaý qashanda iske nuqsan keltiredi, ata-analardyń bedelin túsiredi. Balalar óz tártibin baǵalaýǵa kelgende sezingish bolady. Jasy úlken adamdar tabysyn atap kórsetip, maquldap jatsa, olar qýanyp shattyqqa bólenedi. Balany madaqtaý arqyly biz onyń tártipti bolýyna ıgi áser etemiz. Mysal keltireıik, birde 6 jasar Svetaǵa sheshesi gúlderdi sýaryp, aram shóbin julýǵa tapsyrma berdi. Sábı bul jumysty berile oryndady. Anasy qarap shyqty da «óte jaqsy, aram shópti taza otapsyń» dep qyzyn maqtady. Sveta buǵan masattanyp qulshyna tústi. Balalardyń kez kelgen ynta-yqylasyn qoshemettep otyrý qajet. Olar kóp nársege qumar keledi: sýret salyp, túrli modelder jasaıdy, jan-janýarlardy mápeleıdi. Ata-analar sábıleriniń ózi qalaǵan isin damyta túsýine jaǵdaı týǵyzǵandary abzal. Árıne madaqtaýdyń da shegi bolýy tıis. Ony oryndy-orynsyz paıdalana berý tárbıelik mánine keri áser etedi.
Balany jıi maqtaı berseńiz, ol soǵan daǵdylanyp ketedi de, boıyn úıretip alǵan soń nemquraıdy qaraıtyn bolady. Mundaı jaǵdaıda madaqtaý óziniń tártiptilikke tárbıeleý, izgilikke baýlý sııaqty qasıetterin joıyp alady. Balalarǵa syılyqtardy erekshe bir jaǵdaılarda, sonyń ózinde jan-jaqty oılastyryp bergen jón. Oqýdaǵy tabysy, úlgisi, tártibi úshin aqshalaı nemese zattaı syılyq berýden aýlaq júrgen durys. Sebebi jaqsy oqyp, tártipti bolý ár oqýshynyń mindeti ǵoı.
Al jazalaý jaǵy qalaı bolmaq? Jazalaý arqyly balaǵa óz qatesin túsinýge, tártibin túzetýin de baýlyǵan jón. Munyń ózinde onyń ar-namysynyń jábirlenýine jol berýge bolmaıdy.
Ashý ústinde qoldanylǵan jazanyń kóp retterde ádil bolmaıtyndyǵy baıqalyp júr. Jekelegen otbasylarda kináli bolǵan balaǵa jumys istetip qoıý oqıǵalary kezdesedi. Olardy as úıdi tazalaýǵa, kóń-qoqysty jınaýǵa, eden súrtýge kúshteıdi. Mundaı sátterde sábı boıynda eńbekti jek kórý sezimi paıda bolyp, «kináli bolmasań jumys jasamaýǵa bolady eken ǵoı» degen pikir qalyptasýy múmkin. Keıbir otbasynda balany jazalaýdyń túri osy eken dep tamaq bermeı qoıady. Bulaı isteý de durys emes. Sebebi mundaı jaza balany otbasyna qarsy qoıady. Ata-analar talap qoıǵanda aqylǵa salyp oılanyp, balasynyń da ynta-yqylasymen sanasyp otyrýy kerek. Sondaı-aq jazanyń ne úshin beriletinin aıtyp túsindirgen jón. Qaı jastaǵy bolmasyn, óziniń durys jazalanyp otyrǵanyn aıqyn sezinip, aldaǵy ýaqytta mundaı qylyqty qaıtalamaýǵa ishteı ázirlense ǵana tárbıeniń nátıjesi bolǵany.
Balany uryp-soǵyp tárbıeleýge bolmaıtynyn aıryqsha aıtqymyz keledi. Bul adamnyń ar-namysyn taptaýmen birdeı áser etedi, balany moraldyq kúızeliske túsiredi. Ol bara-bara qatygez bolady, ata-anasyn syılamaıdy. Úıden ketip qalýshylyq ta osyndaıdan shyǵady, bala ata-ana shýaǵyn sezinýden qalady, bos ýaqytyn kóshede sendelýmen ótkizedi. Munyń bári tárbıeniń áserin álsiretedi.
Ne bolsa soǵan balany jazalaı berýge de bolmaıdy. Buǵan keıbir otbasylar mán bermeıdi. Ákesi bolsyn, sheshesi bolsyn, ulynyń nemese qyzynyń sál qylyǵyn, tipti baıqaýsyz qylyǵyn keshirmeıdi. Mundaı tárbıe eshqashanda jaqsy nátıje berip kórgen emes. Jazyqsyz jazǵyra berý balaǵa keıde teris áser etedi. Ol qatesin túzetýdiń ornyna ony ýshyqtyra túsedi. Aıtqandy tyńdamaıdy, qaıta bárin de kerisinshe jasaýǵa umtylady. Keıbir jekelegen ata-analar balasyna aqyryp-jekirip otyrady. «Shyq», «ket», «anany ákel», «mynany ákel», «bolmaıdy» dep buıyra sóıleıdi. Al jasóspirimder ondaıdy tez kóńiline alady. Sondyqtan da ne isteý kerektigin aqyryp emes, jyly lebiz arqyly jaılap túsindirý kerek. Balaǵa áser etý quraldaryn oılastyrǵan kezde qateligi neden bolady, kemshiligin ózi moıyndaı ala ma? Jasy neshede degen sııaqty kóptegen jaılarmen sanasýǵa týra keledi. Iаǵnı bala tárbıesi – óte kúrdeli másele. Oǵan at-ústi qaramaı, únemi izdený ústinde júrý kerek.
Aıjan SARQULOVA,
ardager ustaz
Aqtóbe oblysy, Muǵaljar aýdany,
Embi qalasy
