«Kórkem eńbek» páninde túıtkilder bar

Balany, ásirese mek­­tep jasyndaǵy oqýshylardy beıneleý ónerine baýlý qashanda kezek kúttirmeıtin mindet ekeni aı­dan anyq. Abaı atamyz óziniń otyz úshinshi qara sózinde óner týraly bylaısha tujyrym ja­saıdy: «Eger mal kerek bolsa,­ qolóner úırenbek kerek. Mal jutaıdy, óner jutamaıdy. Aldaý qospaı, adal ónerin satqan qolónerli – qazaqtyń áýlıesi sol». Bul qara sózinde uly oıshyl ónerdi, jalpy óner adamyn qazaqtyń qasterli adamy dep áýlıege teńeıdi. Mysaly, óner­li adamdardyń qolymen ja­salǵan ádemi zattardy kıeli dep qasterlep, tórge qoıyp, ony óziniń sońynan ergen balalaryna, nemerelerine mura qylyp qaldyryp otyratyny belgili. Bul dástúr elimizde ǵasyrdan ǵa­syrǵa jalǵasyp keledi. Soń­ǵy ýaqytta Elbasymyzdyń qol­daýymen halqymyzdyń mádenı qundylyqtaryna erekshe kóńil bólinip, qomaqty jumystar júr­gizilip jatqanyn da ónerge degen oń kózqarastyń bir aıǵaǵy dep sanaýǵa bolady. Egemen eli­mizdiń keregesi bekip, damyǵan otyz mem­lekettiń qataryna enýdi me­je­legende ónerdi de qalys qal­dy­rýǵa áste bolmaıdy.

Qazirgi tańda jalpy bilim be­retin mektepterde «Beıneleý óneri» men «Tehnologııa» pánderi biriktirilip, ol «Kórkem eńbek» pá­ni retinde 1,2,5,7-synyptarda 2017 oqý jylynan bastap júrgizilip keledi. Osy oraıda bir másele týyn­daıdy. Birinshiden, eshbir jo­ǵary oqý ornynda «Kórkem eń­bek» mamandaryn daıyndamaıdy áli mamandyq klassıfıkatory da daıyndalǵan joq. Ekinshiden, qazirgi kezde mektepterde kórkem eńbek páninen qaı mamandyq ıesi sabaq berip keledi? «Beıneleý óneri jáne syzý» muǵalimi me? Álde «Tehnologııa» páni muǵalimi sabaq bere me? Úshinshiden, nege «Kórkem eńbek» pánin oqý úde­risine engizý barysynda osy pándi oqytatyn mamandar daıyndap alý qajettigi qarastyrylmaǵan? Tór­tinshiden, «Kórkem eńbek» pá­ninde berilgen málimetterde ózi­mizge belgili beıneleý óneri salalary – grafıka, sándik qol óneri, zergerlik óner, keskindeme, dızaın, músin t.b. jaıyndaǵy málimetterde Qazaqstan beıne­leý óneri máselelerin zertte­gen ǵalymdar, ataqty qazaq sý­retshileriniń shyǵarmalary ja­ıyn­da óte az maǵlumat berilgen. 

Mysaly, 2017 jyly oqý úde­risinde 5-synyptyń «Kórkem eńbek» páni oqýlyǵymen tanys­qanda my­nandaı oıǵa keldik. Álemde «Beı­neleý óneri», «Kórkem bi­lim» degen ataýmen mektepte, kol­ledjde, JOO-da mamandyq bo­ıynsha dáris berip, mamandar da­ıyndap keledi. Kezinde ǵulama ǵalym, akademık Á.Marǵulan qazaq óneriniń oı-órisin saralap, tylsym dúnıesine tereń ǵy­lymı taldaý jasap berdi. «Ár ha­lyqtyń ádemilikke, sulýlyqqa, ónerge degen kózqarasyn buzýǵa eshkimniń qaqysy joq. Qazaq halqynyń salt-dástúri kóshpeli bol­ǵanymen, óneri kóshpeli bol­ǵan emes. О́nerde ózindik qol­tańbasy joq halyq óledi», degen bolatyn Álekeń. Biz beıneleý ónerin ýaqyt ótken sa­ıyn mensinbeı, óshiretin bol­saq, halyqtyń ónerdegi qol­tańbasynyń ósheri anyq. Bul – aka­demıktiń aıtqany aqıqatqa aınalady degen sóz. Demek beıneleý óne­rin júıeli oqytý, ba­­lany jas­taıynan baýlý isi bar­shamyzdyń aldymyzǵa baıypty min­detter qoıady.

5-synyptyń «Kórkem eńbek» páninde oqytý qyzdarǵa jáne ul­darǵa dep bólingen. Negizi beıneleý óneriniń túrleri men janrlaryn oqytý jynys tal­ǵamaıdy. Osynyń ózi beıneleý óneri men kórkem eńbek aıyr­mashylyǵyn bildiredi.

Oqýlyq ulttyq beıneleý óneri negizinde qurastyrylýy qajet dep esepteımin. О́ıtkeni Elbasy N.Nazarbaev «Qazaqstan joly – 2050: Bir maqsat, bir múdde, bir bo­lashaq» atty Joldaýynda: «Tolyq órkenıetti el bolý úshin al­d­ymen óz mədenıetimizdi, óz ta­rıhymyzdy boıymyzǵa sińirip, sodan keıin ózge dúnıeni ıgerý­ge umtylǵanymyz jón», dep ba­ǵytymyzdy aıqyndap bergen bolatyn. Mədenıetimizde, ata tarıhymyzda qazaq beıneleý­ ónerindegi shyǵarmashylyq týyn­­dylarda dástúrimizdi, má­denıetimizdi, ulttyq mura­la­rymyzdy dáripteıtin baǵyt­tary kóp emes pe?!

«О́z ultyn súıý – ózge ultty jek kórý emes», dep B.Momyshuly ata­myz aıtqandaı, oqýlyqta qa­zaq sýretshileriniń týyndylary az paıdalanylǵany túsiniksiz. «Kór­kem eńbek» páni oqýlyǵynda T.Shevchenko, V.Borovıkovskıı, A.Matıs, F.Rýbo, V.Krestınkov, Iаn van Kessel, V.Stojarov, L.Leontev, E.Kım, B.Kýstodıev, I.Bogdanov, N.Sverchkov, N.Hlý­dov, K.Kostandı, M.Sarıan, G.Fres­ka, R.Kempbell, N.Ka­razın, I.Shıshkın, G.Kaıbott syn­dy sýretshilerdiń týyndy­lary paıdalanylǵan. Al qa­zaq­­standyq sýretshilerden Á.Qas­­teev, A.Ábjanov, S.Aıt­­­baev, ­G.Ysmaılova, A.Ǵalym­baeva­nyń ǵana eńbekteri kór­setilgen. Sonda biz qaı elde ómir súrip jatyrmyz, ultymyz kim? Qandaı qundylyqtardy urpaq sanasyna sińirip, kim­derdi nasıhattap jatyrmyz?.. (Oqýlyqta 19 ózge ult ókil­deriniń sýretshileri men 5 qazaq sýretshisi bar). Bul boıynda ulttyq namysy bar adamdy beıtarap qaldyrmaıtyn másele dep oılaımyn. Beıneleý óneri bóliminde 8 praktıkalyq jumys qana berilgen. Bul óte az. 10-shy bette berilgen ekinshi tapsyrma óte kúrdeli. «О́z týǵan ólkelerińe arnalǵan peızajdar kórmesin daıyndaý». Oqý jyly endi bastalyp, sýret salýdy en­di meńgerip jatqanda qandaı kór­me daıyndaıdy? Bálkim oqý jy­lynyń aıaǵynda synyptyń baı­qaý kórmesin jasaý kerek shyǵar.

Úshinshi tapsyrmada «Mektep ga­zetine, (mektep saıtyna) arnal­ǵan «Natıýrmort túrleri» atty ma­qala daıyndaý» dep tapsyrma berilgen. Múmkin natıýrmorttyń sýretin salý tapsyrmasyn bergen durys bolar. «Beıneleý óneri» páninde oqýshylar beıneleıdi, syzady, boıaýmen boıaıdy.
Tórtinshi tapsyrmada «Meniń súıikti janýarym ónerdiń ár túrinde» degen sóılem túsiniksiz. Beıneleý óneri salalary bo­ıyn­sha «Meniń súıikti janýa­rym» degen durys bolar múm­kin. Kompıýterlik tanystyry­lym (prezentasııa) daıyndaý tapsyrmasy berilgen. 5-synyp oqýshysy PowerPoint baǵ­darlamasynda jumys isteı ala ma? Aýyldyq mektepterde arna­ıy kompıýterlik synyptar bar ma?

Osy tusta aıta ketetin jaǵdaı, oqý­lyqta ul balalarǵa arnalǵan «prak­tıkalyq jumys», al qyz ba­lalarǵa arnalǵan oqýlyqta «tá­jirıbelik jumys» dep berilgen. Sonda bir synyptyń oqýshylary bir uǵymdy eki túrli ataýda qol­dana ma?

Jetinshi tapsyrmada «Plas­tıkalyq pishinder óne­ri, músin óneri» taraýyn «Plastı­ka­lyq­ pishinder jáne músin óne­ri» dep atasa bolmaı ma? Plas­tıkalyq pishinder óneri degen termındi estimeppin. Paı­da­lanylǵan músinderden de qa­zaqtyń ulttyq bolmysyn kór­setetin birde-bir músinin kóre almadym. Qazaqstanda músin óne­riniń maıtalmandary joq pa? H.Naýryzbaev, T.Dosmaǵanbetov, E.Mer­genov, B.Tólekov, E.Ser­­gebaev, R.Ahmetov, A.Tursynov­tar sııaqty qazaqtyń birtýar músinshileriniń ult tulǵalarynyń beınesi somdalǵan músin týyn­dylary oqýlyqqa engizilse, bo­lashaq urpaqqa rýhanı qazyna bo­lar edi. 

Beıneleý ónerindegi sýret­shiler men músinshilerdi «Kórkem eńbek» oqýlyǵyna engizbeýiniń sal­darynan oqýshy túgili, ere­sekter de sýretshiler men mú­sinshilerdiń kórkem týyndylary bylaı turǵanda ózderin de tanymaı ótedi emes pe? Qazaq beıneleý ónerine degen syı-qurmet qaıda?
Qazaqstannyń jańa damý jo­ly­na túsýine baılanys­ty­ izgilikti, demokratııalyq, qu­­­­­qyqtyq memleketti qurýǵa bel­­ baılaýdyń negizinde el ta­­rı­hyn qaıta jazý qolǵa alyn­ǵanda, qazaqtyń mádenı mu­rasyndaǵy beıneleý óneriniń tá­lim-tárbıelik máni shynaıy ba­ǵalanýy qajet.

Qazaq halqynyń jeri qandaı keń-baıtaq bolsa, mádenı mu­rasy da sondaı sarqylmas she­jire. Qazaq halqynyń conay kó­ne zamandardaǵy saqtardyń, ǵun­dardyń, túrkilerdiń urpaǵy ekenin búgingi Qazaqstan jerinen tabylǵan arheologııalyq aı­ǵaq­­tar, kóne mádenı jazbala­ry, Shyǵystyń danalary­na­­ aınalǵan qazaq jeriniń per­zent­­teri ál-Farabı, Qorqyt ata,­ Júsip Balasaǵun, Qoja Ah­met Iаsaýı, Muhamed Haıdar Dý­latı, Qydyrǵalı Jalaıyrı shyǵarmalary dáleldep otyr. Baıyrǵy saq, ǵun, túrki ónerine tán stıldi, sıýjetti, tipti qa­zaqtyń keıbir epostyq jyrlarynan, tasqa qashalǵan sýretterden, órnekterden, zergerlik buıymdardan anyq baıqaýǵa bolady.

Odan beri kele ulttyq óneri­mizdiń maqtanyshy Á.Qasteevtiń sý­retteri halqymyzdy rýhanı sezimge bóleıdi. Ábilhan Qas­teev – etnograf ári zertteýshi, sý­retshi. Onyń uly tulǵalardy kór­kem shyǵarmada beınelep kórsetýi babalarymyzben tike­leı júzdestirgendeı boldy. My­saly, Kenesary han, jyr dúl­dúli Súıinbaı Aronuly, Amangeldi Imanov, Birjan sal týyndylaryn ataýǵa bolady. Qazaq halqyna syılaǵan tarıhı kórkem shyǵarmalary altyn qazynamyzǵa aınaldy.

Demek mektepte oqýshylarǵa kórkem bilim berý arqyly ulttyq mádenı dástúrimizdi, ulttyq mu­ra­myzdy oqý úderisine keńinen kir­gizip, negizgi pán retinde oqytý qajettigi týyndaıdy. Eger máde­nıet ózgeriske ushyrasa onda bilim berý túsinigi de, mazmuny da ózgeretin bolady. Bilim berý – mádenıettiń bólinbes bóligi, ol tek mádenıetke táýeldi bolyp qana qoımaı oǵan baǵyt berip otyrady. Sol arqyly ár urpaq jasaǵan kórkem týyndylar mádenı mura retinde kelesi urpaqtyń enshisine aýysyp, jańa qoǵamdyq-tarıhı jaǵdaıǵa sáıkes óziniń mazmuny men formasyn jetildirip otyrady. Olaı bolsa mektepte oqýshylarǵa birinshi kezekte kórkem bilimdi meńgertip, sosyn kórkem eńbek jasaýǵa oqytýdy usynǵanymyz jón bolar edi.

Medeýbek TÁŃIRBERGENOV, 
OQMPÝ Kásiptik-shyǵarmashylyq fakýltetiniń dekany, pedagogıka ǵylymynyń doktory, professor 

ShYMKENT