«Baqsaq baqa eken» demekshi, buǵan deıin únemi bastaryn qaýip-qaterge tigip, ot pen sýdyń ortasynda júretin qutqarýshy qaýymynyń túıtkilderine jetkilikti deńgeıde kóńil bólinbegeni bilindi. Bir baıqaǵanymyz, tehnıka, ózge de qural-jabdyqtardyń jetispeýshiligi tek Shyǵys Qazaqstannyń basyndaǵy kep emes. Muny óńirimizge eki kúndik jumys saparymen kelgen Ishki ister mınıstriniń orynbasary Iýrıı Ilın jýrnalısterge arnap ótkizgen brıfıngte aıtty. «Respýblıka boıynsha 140 órt sóndirý bólimi qajet, tehnıkalardyń jetispeýshiligi 45 paıyzdy quraıdy. Al eger motopompa men ózge de qural-jabdyqtarǵa kelsek, onyń jabdyqtalýy 35 pen 70 paıyz aralyǵyn qamtıdy. Qazir osy másele boıynsha elimizdiń Premer-Mınıstriniń tapsyrmasymen Úkimetke hat ázirlep jatyrmyz», dedi vıse-mınıstr.
30 jyldan astam ýaqyt paıdalanylyp júrgen kólikter de bar
Elimizdegi jaǵdaı osyndaı. Al endi shyǵystaǵy tótenshe jaǵdaı qyzmetkerleriniń shekesi shylqyp júrmegenin 27 naýryzda Astanada ótken Úkimet otyrysynda oblys ákimi Danıal Ahmetov Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaevqa jaıyp salǵany belgili. Aımaq basshysy óńirdegi tótenshe jaǵdaılar departamentiniń tehnıkalyq jabdyqtalýynyń óte tómendigin tilge tıek etip, departamentte normatıv boıynsha bolýǵa tıis 249 kóshpeli motopompanyń tek 55-i, 69 qaıyqtyń 14-i, 1 myń gıdrokombınezonnyń 86-sy ǵana bar ekenin, 55 jol talǵamaıtyn kóliktiń birde bireýi joqtyǵyn alǵa tartqan edi.
Máseleniń anyq-qanyǵyn bileıik dep Shyǵys Qazaqstan oblystyq tótenshe jaǵdaılar departamentine arnaıy baryp, mekeme dırektory Nurlan Madııarovpen sóılestik. Sonymen oblystyń tótenshe jaǵdaı salasy qyzmetkerlerine ne jetispeıdi? Qandaı túıtkilder bar? Búginde atalǵan departamentte 63 bólim bar bolsa, tasqyn kezinde asa qajet kóshpeli motopompa ár bólimde keminde úsh-tórtten bolýy kerek eken. Iаǵnı qazirdiń ózinde 194 kóshpeli motopompa kerek. Al tirkemeli motopompanyń sany normatıv boıynsha 112 bolýy tıis, qazirgi bary – 2. Demek 110 tirkemeli motopompa qajet. Tótenshe jaǵdaılar kezinde paıdalanylatyn arnaıy kólikterdiń sany normatıv boıynsha 232 bolýy shart bolsa, bizdiń óńirdegi sany, bar bolǵany – 35. Apatty jaǵdaı oryn alǵanda motopompa men qaıyqty tıep aparatyn «ÝAZık» kólikteriniń sany 489 bolýy kerek bolsa, qazir 131-i ǵana bar. Onyń jartysynan kóbi eskirgen eken.
Tótenshe jaǵdaılar departamenti kóktemgi tasqynmen ǵana emes, órt sóndirýmen de shuǵyldanatyny belgili. Qazirgi ýaqytta garnızonnyń órt sóndirý tehnıkalarymen qamtamasyz etilýi nebary 37 paıyzy quraıdy. Al bul tehnıkalardyń 79 paıyzy eskirgen kórinedi. Tipti 30 jyldan astam ýaqyt toqtaýsyz jumys istep kele jatqan tehnıkalar da bar. Onyń sany – 332. Máselen, 283 tehnıka – 20, 49 tehnıka – 13, 46 tehnıka – 8, 38 tehnıka 3 jyldan astam ýaqyttan beri paıdalanylyp kele jatsa, tek 2 tehnıkanyń jumys istegenine 3 jylǵa jetpepti. Oblystaǵy órt sóndirý mashınalarynyń sany normatıv boıynsha 418 bolý kerek eken. Qazir bary – 232. Protıvogaz 2359 dana bolý kerek bolsa, búginde bary – 7. Alaıda jaqynda oblystyq ákimdikten bólinetin qarjyǵa 1 myń dana protıvogaz satyp alynatyn bolypty.
D.Ahmetov Úkimet otyrysynda Premer-Mınıstrge tótenshe jaǵdaılar departamentin tıisti qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etý úshin jyl basynda 300 mıllıon teńge qarjy bólingenin málimdegen edi. Departament dırektory N.Madııarovtyń aıtýynsha, bul qarjyǵa órt sóndirý kezinde qoldanylatyn 2 avtobaspaldaq, 4 apattyq-qutqarý qurylǵylary men jeke qorǵanys quraldary satyp alynbaq. «Jalpy alǵanda, departamentti qural-jabdyqtarmen 100 paıyz qamtamasyz etý úshin 30 mıllıard teńgeden astam qarajat kerek. Árıne mundaı qarjyny birden bólý múmkin emestigin jaqsy túsinemiz. Degenmen de osyndaı alapat tasqyn jaǵdaıynda birinshi kezekte qajet qurylǵylarǵa qarjy der kezinde bólinse deımiz. Osy rette biz oblystyq ákimdikke 50 kóshpeli motopompa, 4 tirkemeli motopompa, quramynda 1 motopompa men 1 qaıyǵy bar 10 apattyq-qutqarý kólikteri, 100 dana sý ótpeıtin kombınezon, 100 dana qutqarý jeletteri, 500 dana rezeńke gıdrokombınezon satyp alý úshin 219 mıllıon teńgege ótinim berdik», deıdi departament dırektory.
Negizinde normatıv boıynsha apattyq-qutqarý kólikteriniń sany 35 (qazir bary – 9), sý ótpeıtin kombınezondar 100 (oblysta múlde joq), qutqarý jeletteri 100 (qazir bary – 43), rezeńke gıdrokombınezon 2000 (qazir bary – 86) bolýy kerek.
Tasqyn sýdy da tabysqa aınaldyrýǵa bolady
Oıdy oı túrtedi. Tasqyn demekshi, kóktemgi tasqyn sýdy kádege jaratý jaıynda keıingi kezde az aıtylyp júrgen joq. Byltyr Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Sý resýrstary komıtetine Astanany jáne ózge de óńirlerdi sý deńgeıiniń kóterilýi men sý tasqynynan qaýipsiz etýge múmkindik beretin jobalardy iske asyrý qajettigin tapsyrǵany esimizde. «Sýdyń kóptigi sý deńgeıiniń kóterilý qaýpin týdyrady. Bir jaǵynan ony utymdy, ásirese aýyl sharýashylyǵynda paıdalanýǵa bolady. Osyǵan oraı ár eldi mekende shaǵyn sý qoımalaryn salýdy qamtamasyz etý qajet», degen edi Elbasy. Prezıdenttiń bul tapsyrmasy barlyq jerde sátimen júzege asyrylyp jatyr deı almaımyz. Qazir ókinishke qaraı, memlekettiń qanshama qarjysy tasqynnyń aldyn alýǵa emes, tasqynmen kúreske, tasqyn zardaptaryn joıýǵa jumsalyp jatqany jasyryn emes. Eger Memleket basshysy aıtqandaı, ár eldi mekende shaǵyn sý qoımalary bolǵanda, tasqyn sýdy kádege jaratýǵa baılanysty keshendi baǵdarlama ázirlengende Aıagózdegi, Glýbokoedaǵy, Shemonaıhadaǵy nemese О́skemendegi jaǵdaı oryn almas pa edi. Qanshama memleket qarjysy jelge ushpas pa edi. Árıne «mundaı qar, mundaı jaýyn-shashyn, mundaı toń oblysta ómiri bolǵan joq, tabıǵatqa qalaı qarsy tura alamyz?» dep jaýapkershilikti ózimizden ysyryp tastap otyra berýge de bolatyn shyǵar. Alaıda jekelegen laýazymdy tulǵalardyń jaýapsyzdyǵy, óz jumysyna salǵyrt qaraǵandyǵy da tilsiz jaýmen kúreste dármensizdik tanytýymyzǵa áser etkenin joqqa shyǵarýǵa bolmas. Máselen, jaqynda О́skemen kósheleri kólkigen sýǵa tolǵanda oblys ákimi D.Ahmetov qala ákimdigin qatty synǵa alyp, byltyr kúzde tazalanýǵa tıis aryqtardyń der kezinde tazalanbaǵanyn betterine basqan edi. Sodan keıin ǵana baryp qaladaǵy aryqtar tazalanyp, tehnıkalar sany arta tústi. Sonda ákim aıtpasa, ákim kózge shuqyp kórsetpese aryqtar qar men muzǵa, qoqysqa tolyp tura berýi kerek pe edi? Degenmen Elbasy mindettegen mańyzdy másele – tasqynnyń aldyn alýǵa erte qamdanyp, sý tasqynynan qaýipsiz etýge múmkindik beretin jobalardy iske asyryp jatqan aýdandar da joq emes óńirde. Máselen, Tarbaǵataı aýdany qazir Keńes Odaǵy kezinde qoldanylǵan «lımannoe orashenıe», ıaǵnı jaıyp sýarý tehnologııasyn qaıta jańǵyrtýdy qolǵa alyp jatyr. Kezinde Tarbaǵataı aýdanynda 20 myń gektardan astam shabyndyq jer jaıyp sýarý ádisimen sýarylǵan eken. Aýdanda 220 shaqyrymnan astam kanaldar bolypty. Qazirgi ýaqytta sol kanaldardyń barlyǵy topyraqqa tolyp, bitelip qalǵan. «Biz bıyl tasqyn sýdy aýyldarǵa jetkizbeı, jol-jónekeı shabyndyqtarǵa qaraı buryp jiberdik. Osylaısha 5 myń gektardaı jerdi jaıyp sýardyq. Áli de sýaryp jatyrmyz. Bile-bilsek, tasqyn sýynyń paıdasy mol. Quramynda qanshama mıneraldy zattar bar. Birinshiden, tasqyn sýy topyraqtyń qunarlyǵyn arttyrady. Ekinshiden, jerdi ylǵaldandyrady. Úshinshiden, shabyndyqtyń ónimdiligin eseleıdi. Osydan otyz jyl buryn shabyndyqta 30 túrli shóp bolsa, qazir 15 túri ǵana qalǵan. Iаǵnı topyraqtyń qunarlyǵy jyldan-jylǵa tómendep barady. Memleket qarjysyn jyl saıyn sý tasqynymen kúresýge jumsaǵansha, burynǵy paıdalanylǵan arnalardy qalpyna keltirýge, jaıyp sýarý tehnologııasyn damytýǵa nege jumsamasqa? Bulaı bolǵanda sý tasqynynyń aldyn alyp qana qoımaı, sharýalarǵa da qolaıly jaǵdaı jasaımyz. Sondyqtan bul másele Úkimet deńgeıinde, respýblıka kóleminde qaralyp, keshendi baǵdarlama qabyldansa deımiz. Jaıyp sýarýdy qaıta qolǵa alý boıynsha aýdan halqynyń atynan Sý resýrstary komıtetine óz usynysymyzdy jiberdik», deıdi Tarbaǵataı aýdanynyń ákimi Dildábek Orazbaev.
Kóp jyldar sý sharýashylyǵy salasynda eńbek etken, mamandyǵy agronom aýdan basshysy Prezıdent erekshe atap ótken shaǵyn sý qoımalaryn salý, ásirese qarapaıym aýyl turǵyndaryna paıdaly ekendigin aıtady. «Máselen, kórshi Qytaı memleketi árbir aýylynda sý qoımasyn salyp tastaǵan. Ol jaqtyń ákimderi bir-birimen kezdeskende «qansha sý jınadyń?» dep suraıdy eken. Iаǵnı olar sýdyń baılyq ekenin biledi. Menińshe, sýǵa tosqaýyl qoıamyz dep qanshama mıllıardtaǵan qarjyǵa damby salǵannan góri, 2-5 mıllıon tekshe metrlik shaǵyn sý qoımalaryn turǵyzǵan tıimdi. Buǵan kóp qarjy da jumsalmaıdy. Ár aýylda bir-birden sý qoımasy bolsa, halyqtyń mal ósirip, et óndirýine de qolaıly bolar edi, qanshama adam jumyspen qamtylar edi», deıdi ol.
Túıin
Joǵaryda óńirde tasqynnyń oryn alýyna sebep bolǵan jaǵdaılarǵa az-kem sholý jasaǵandaı boldyq. Qys boıy qardyń bolmaǵanyn, sodan jer astyna qalyń toń qatqanyn, kóktem týa qar men jaýynnyń astynda qalǵanymyzdy aıttyq. Tehnıkalardyń tapshylyǵyn, keıbir laýazymdy tulǵalardyń jaýapsyzdyǵyn sóz qyldyq. Degenmen myna bir jaǵdaıdy da nazardan tys qaldyrmaý kerek sekildi. Kóbine ákimdikti, tótenshe jaǵdaı qyzmetkerlerin synap-mineýge ázir turatyn keıbir turǵyndardyń aýlasyndaǵy qardy der kezinde tazalamaýy, aryqtardy arshymaýy da belgili bir deńgeıde jaǵdaıdy ýshyqtyra túskeni anyq. Tipti qutqarýshylardy aýlasyndaǵy sýdy sorýǵa shaqyryp alyp, sýaǵaryn kórsete almaǵan turǵyndar da bar. Qazir birneshe úıdi sý basyp jatqan Glýbokoe aýdanynyń Progress aýylynda Ulttyq ulannyń sarbazdary qys boıy tazalanbaǵan, qoqysqa toly aryqtardy qoqyr-soqyrdan aryltyp jatyr.
Aıtpaqshy О́skemende jýrnalısterge brıfıng ótkizgen Ishki ister mınıstriniń orynbasary Iýrıı Ilın elimizde ózen jaǵasyna zańsyz salynǵan úılerdiń az emestigin, mundaı úıler Aıagózde de bar ekendigin aıtyp qaldy. «Shyǵys sý qoımalary» kommýnaldyq mekemesiniń dırektory Aleksandr Lýkın óńirdegi gıdrotehnıkalyq nysandardyń kópshiliginiń eskirip turǵanyn da sóz etkeni bar. Endeshe aldaǵy ýaqytta aımaqtaǵy sý jaǵasyndaǵy úıler, gıdrotehnıkalardyń nysandary tolyq tekserýden ótkizilip, qaýipsizdigi nazarǵa alynýy kerek sekildi.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy
