Tyń jańalyqtar jahan jyldamdyǵyn odan ári kúsheıtip, asa kúrdeli quraldar men jabdyqtar damyp keledi, áleýmettik-saıası júıe ózgerýde. Osy ózgerister men jańalyqtardyń barlyǵy eńbek naryǵyna áser etip, oǵan jaǵdaı jasaıdy. Demek mundaı ózgeristerden keıin jumysqa qoıylatyn jáne adam faktoryna qatysty talaptar da ózgeredi. Álemniń áldi memleketterimen ıyq tiresýimiz kerek-aq, alaıda oǵan bizdiń áleýetimiz ben ádepki daıyndyǵymyz qandaı?
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev jýyrda ǵana «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy» atty halyqqa Úndeýin jarııa etti. Ondaǵy bes bastamanyń bireýi joǵary bilim alýdyń qoljetimdiligi men sapasyn arttyryp, stýdent jastardyń jataqhanadaǵy jaǵdaıyn jaqsartý bolatyn. Úndeýde aıtylǵandaı, qazir elimizdiń joǵary oqý oryndarynda 530 myńnan astam jas oqyp jatyr. Olardyń 30 prosentke jýyǵy memleket bólgen grantpen bilim alýda. Elbasy atalǵan Úndeýde joǵary bilim alýdyń qoljetimdiligi men sapasyn arttyrý úshin birneshe shara usyndy. Memleket basshysy atap kórsetkendeı, qazir jyl saıyn bólinetin 54 myń grantqa qosymsha 2018-2019 oqý jylynda taǵy 20 myń grant bólý kerek. «Onyń 11 myńy tehnıkalyq mamandyqtar boıynsha bakalavrlyq bilim berýge tıesili bolady», dedi Elbasy.
Osy 11 myń bilim granty qandaı mamandyqtarǵa jol ashpaq? Negizinen biz qandaı mamandyqtarǵa zárýmiz? Bul tájirıbede álemdik úrdis neni ozyq, neni tozyq dep tanıdy?
Jalpy, eńbek naryǵy únemi ózgerip otyratyny belgili. Ár 5 jyl saıyn búgingi jańamyz erteń jaǵaǵa shyǵyp, qaırańdap jatady. Búgin suranysqa ıe mamandyqtar erteń qajetsiz jáne aqysyz bolyp qalýy ábden múmkin. Jáne ondaı ózgeristerdi boljaý ońaı emes. Mysaly, 2005 jyly álemdik taldaýshy sarapshylar 2015 jylǵa qaraı nanotehnologııalar, marketologter, ǵarysh qyzmetkerleri men baǵdarlamashylar salasynyń ózi eń úzdik 10 mamandyq boıynsha quldyraıtynyn boljaǵan. Al tipti 2020 jylǵa qaraı tehnologııalardyń damýyna baılanysty álemde 5 mıllıon jumys orny qysqarmaq. 2030 jylǵa qaraı robottar 800 mıllıon jumys ornyn aýystyra alady. Buryn jańa mamandyq 20-30 jylda paıda bolsa, aıtyp ótkenimizdeı, búginde ár 3-5 jylda paıda bolady.
Biraq oǵan qaramastan mamandyq eski bolǵanmen, mańyzy kúshin joımaıtyn salalardyń bar ekeni belgili. Máselen, Kanadanyń «Canadian Business Magazine» jýrnalynyń derekteri boıynsha, osy elde áli kúnge deıin munaı jáne gaz óndirý salasyndaǵy menedjerlerge suranys óse túsken. Onyń birden-bir sebebi, munaı óndirisinde tájirıbe mańyzdy bolyp esepteledi. Sondaı-aq geologter men okeanograftar Kanadanyń paıdaly qazbalaryn qorshaǵan ortaǵa eleýli zııan keltirmesten paıdalaný joldaryn tabýda mańyzdy ról atqaratyn mamandyqtar retinde qundy. Olardyń búgingi tańda kómir ónerkásibinde de suranysynyń ósýi jalǵasýda eken. Bul úrdis bizdiń elde de biraz ýaqyt bedelin saqtap, bıigin alasartpas deımiz. Alaıda burynǵy «kassır» degen mamandyqty bankomattar almastyrǵandaı, kelmeske ketken keıbir mamandyqtar jaıy jalpy jurtshylyqty alańdatpaı qoımasy anyq.
Elbasynyń bıylǵy Joldaýynda aıtylǵan bul tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy jańa ekonomıkada zor suranysqa ıe bolatyn san myń jańa maman, soǵan sáıkes jańa mamandyqtar ashylatyny belgili. Mundaı kezeńde kóptegen jumysshylar barlyq tehnologııalyq ózgeristerdiń aldynda ózderin birden qaýqarsyz sezinedi. Degenmen qosalqy eńbek jaǵdaıyna beıimdelýdi qajet etetin jańa býynnyń eńbek naryǵyna shyǵýymen baılanysty úderisterdiń bar ekenin este ustaý qajet. Sonymen qatar orta býynǵa burynǵy «búkil ómirime bir kásip jetedi» degen qasań qaǵıdadan arylyp, bul jahandyq tórtinshi revolıýsııalyq jańǵyrýyna psıhologııalyq turǵydan daıyn bolýdy da eskergen jón. Mobıldilik kezeńinde birneshe mamandyqty ıgere otyryp, óz ortańda básekege qabiletti bolýyń kerektigi sózsiz moıyndaıtyn shyndyq.
Al endi jańa mamandyqtar jaıyna keler bolsaq, sarapshylardyń aıtýynsha, 2030 jylǵa qaraı elimizde 57 mamandyq túbegeıli joıylyp, onyń ornyn 180 mamandyq baspaq. Oǵan baılanysty ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Erjan Ámirbekuly jýrnalısterge bergen suhbatynda «Qazirde Qazaqstanda biliktiliktiń ulttyq sheńberi bekitilgen. Ol eýropalyq standarttardyń negizinde jasalǵan. Budan bylaı Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń usynysy boıynsha, mamandyq degen ataýdan ótip, onyń ornyn baǵdarlama degen sózben aýystyrýǵa kóship jatyrmyz. Mysaly, kez kelgen mamandyqty alatyn bolsaq, aıtalyq, basqarý mamandyǵy delik, ol qaı basqarý mamandyǵy? Medısınany basqarý ma, joq álde óndiristi basqarý ma? Joǵarydaǵy aıtylǵan 180 mamandyq dep otyrǵanymyz, mamandyq emes, bilim berý baǵdarlamalary degen durys. Tipti bir mamandyq sheńberinde nemese bir baǵyt sheńberinde 40-50 baǵdarlama bola berýi múmkin», deıdi.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimetterine súıensek, 2009 jyldan bastap Qazaqstanda 89 mamandyq jańadan ashylǵan. Onyń ishinde bakalavrıatta – 15, magıstratýrada – 13, rezıdentýrada – 50, doktorantýrada 11 mamandyq paıda bolǵan. «Jalpy, 2017 jyly alǵash ret sońǵy 5 jyl ishinde joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilimi bar kadrlardy daıarlaýǵa arnalǵan memlekettik bilim berý tapsyrysynyń kólemi 10 myńǵa deıin ósken. Bakalavrıat boıynsha 28 902 granttan 35 023 grantqa deıin, magıstratýrada 7429-dan 10 046-ǵa deıin, doktorantýrada 628-den 1 279-ǵa deıin ósý baıqalady», deıdi mınıstrlik ókilderi.
Sondaı-aq 2017 jyly jergilikti atqarýshy organdardyń granttardy bólýi boıynsha normasy zańdyq turǵyda bekitilgen. Alǵash ret áleýmettik-ekonomıkalyq damýy men kadrlardyń óńirlerdegi óndiris oryndarynda odan ári jumysqa turý qajettiligi esebimen joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilimi bar kadrlardy daıarlaýǵa jergilikti bıýdjet qarajaty esebinen 600-ge jýyq bilim berý granty bólingen.
Al Memleket basshysynyń joǵaryda aıtqan tapsyrmasyna sáıkes, aǵymdaǵy jyldan bastap bilim berý granttarynyń sany 20 myńǵa ósken bolsa, onyń ishinde 11 myń grant – tehnıkalyq mamandyqtarǵa, 5 myń grant – eńbek naryǵyna qajet basqa mamandyqtarǵa, 3 myń grant – magıstrlerdi daıarlaýǵa jáne 1 myń grant PhD doktorlaryn daıarlaýǵa baǵyttalmaq. Bul rette tehnıkalyq jáne aýylsharýashylyq mamandyqtary boıynsha joǵary bilimi bar bir mamandy daıarlaý úshin shyǵys 346,6 myńnan 635,8 myń teńgege deıin óspek.
Erjan Ámirbekuly bólinetin granttarǵa, aıtalyq ekonomıka salasyna qatysty kóptegen joǵary oqý oryndary bıyldan bastap qarjy, býhgalterlik esep, ekonomıka, menedjment boıynsha eki-úsh traektorııa usynǵanyn. Onda óndiristik salanyń ekonomıkasy jáne qyzmet kórsetý salasynyń ekonomıkasy, sondaı-aq jańadan qurylys ekonomıkasy degen baǵytqa qosymsha stýdentterdi tartý josparlanyp jatqanyn aıtady.
Taǵy bir aıta keterlik jaıt, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń jasaǵan strategııalyq jospary men saraptamasyna sáıkes, óńirlerdegi kóptegen joǵary oqý oryndarynda bir-biriniń mamandyqtaryn qaıtalaý kóp ekeni baıqalady. Qazirgi kezde mınıstrlik usynyp otyrǵan talaptarǵa sáıkes, árbir joǵary oqý orny bilim baǵytyn ózi ornalasqan óńirdiń ereksheligine sáıkes ıkemdeýi kerek. Máselen, batys oblystardaǵy ýnıversıtetter munaı, gaz salasyna ıkemdeletin bolsa, ońtústik óńirler týrızm, aýyl sharýashylyǵyna saı baǵytty basym ustanǵan durys.
Jalpy, qazirgi úrdiske qarasaq, maman bolý, ol tipti besinshi, altynshy oryndaǵy dúnıe. Onyń aldynda ortaǵa beıimdelý, álemde bolyp jatqan ózgeristerdi saýatty saraptap, oǵan boljaldy baǵa berý sııaqty daǵdylarǵa kóńil bólgen abzal. Osy baspaldaqtar arqyly ǵana durys maman qalyptassa kerek. Joǵaryda aıtylǵan jaıttardyń barlyǵy jańa maman daıarlaýda erekshe ról atqaratynyn eskergenimiz jón.
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»
