Rejısser S.Táýekeldiń "Jeruıyq" fılminen kórinis
Bir kezde aspan da, jer de kórinbeıtin ýildegen appaq álemde ulyǵan boran men qasqyrdyń daýysy qosarlana shyǵady. Sońynan ergen eki-úsh qasqyrdy baıqaǵan bala aldynan shyǵa kelgen maıa shóptiń arasyna oılanbastan kúmp beredi de ketedi. Qasqyrdyń azýyna ilinbeýdiń amalyn jasamaq bolǵan bala jańaǵy maıa shóptiń ishine qaraı tereńirek baryp tyǵylady. Sóıtip maıa shóptiń mańaıyn torýyldaǵan qasqyrdyń, ishindegi jan-jaǵyn qaýmalap, ústi-basyn jybyrlatyp, «oınaq salǵan» aq tyshqannyń qorshaýynda jańa jyldy qarsy alyp, túni boıy sol jerde otyrady. Osylaısha qıyn kezde esh sasqalaqtamaı, tyǵyryqtan shyǵa bilgen jasóspirim – búginderi qazaq óneri men mádenıetiniń beldi ókilderiniń birine aınalǵan belgili kınorejısser, prodıýser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Slambek Táýekel edi.
Jalpy, adam bolmysyn, tulǵalyq qasıetin tanýda balalyq shaǵyna nazar aýdarý óte mańyzdy ǵoı. «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń 2009 jylǵy qańtar aıynda jarııalanǵan «V kompanıı volkov» atty estelik maqalada baıandalǵan jańaǵy oqıǵa búkil sanaly ǵumyry qazaq kınosymen bite qaınasyp ketken Slambek Táýekeldiń tulǵalyq qasıetiniń eń bir mańyzdy kilti ispetti.
Uzaq jyldar kıno salasynda basshylyq qyzmetterde bolǵan Slambek Tileýǵabylulynyń boıynda ári uıymdastyrýshylyq, ári rejısserlik, prodıýserlik qasıetterdiń birdeı toǵysýy da kezdeısoq emes.
Izdenimpazdyq pen eńbekqorlyq keıipkerimiz úshin, shynynda da, bala kezinen-aq jat bolmapty.
Pavlodar oblysynyń Mıhaılov aýdany Jańabet aýylynda dúnıege kelgen Slambek ákesinen erte aıyrylady. Aǵasy Esken ekeýi kezinde Qaýgól dep atalǵan Jelezınka aýdanynyń soltústik-shyǵys óńiriniń bolysy bolǵan, sheshendigimen, ádilet súıgishtigimen elge keńinen tanylǵan naǵashy atasy Muqametjan Edigeuly jáne ájesi Yrysaldynyń qolynda tárbıelenedi. Anasy Maǵypıra syrmaq syryp, alasha, keste toqý, kıim tigý sııaqty on saýsaǵynan óner tamǵan qolónershi bolǵan eken. Anasynyń osy qasıeti daryǵan bolýy kerek, mektepte oqyp júrgende sýret salýǵa degen qumarlyq paıda bolady. Oǵan qosa, aýdandyq gazetke tilshi retinde maqalalar jazyp turady. Máskeýdegi Búkilodaqtyq memlekettik kınematografııa ınstıtýtynyń ekonomıka fakýltetin bitirip kelgen alǵashqy jyldary-aq «Kúnaına» mýltfılminiń ssenarııin jazýy (1975, rej. Ámen Qaıdarov), 1990 jyldardyń basynda kórkemsýretti jáne derekti fılmderdi túsirýge bet burýynyń ózi kezdeısoq emes ekeni osydan-aq belgili bolsa kerek.
23 jastaǵy jas jigitke ınstıtýt bitirip kele salysymen «Qazaqfılm» kınostýdııasyndaǵy mýltıplıkasııalyq birlestiktiń dırektory degen jaýapty qyzmet júkteledi (1971). Bul – qazaq mýltıplıkasııalyq kınosynyń ómirge kelgenine úsh-tórt-aq jyl ǵana bolǵan kez edi. Dúnıege jańa kelgen ónerdiń aıaqqa nyq turýy jolynda atqarylar jumystyń shash etekten bolary belgili. Osynaý qıyn da kúrdeli ári qyzyqty iske úlken qulshynyspen bilek sybana kirisip ketken jas maman á degennen óziniń uıymdastyrýshylyq-shyǵarmashylyq áleýetin dáleldep úlgeredi.
Arada eki jyl ótkende (1973) Qazaq KSR-iniń kınematografııa jónindegi Memlekettik komıtettiń kınoóndirisi bóliminiń basshysy bolyp taǵaıyndalady. Kıno óndirisi men shyǵarmashylyq jumystardy uıymdastyrýda biraz tájirıbe jınap úlgergen jas maman 1975-1980 jyldary Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdııasy dırektorynyń orynbasary, birinshi orynbasary bolady. 1980-1990 jyldar aralyǵynda Memlekettik kınematografııa komıteti tóraǵasynyń orynbasary – kınostýdııanyń dırektory qyzmetin atqarady. Osy jyldary kıno óneri boıynsha kórkemdik keńestiń tóraǵasy qyzmeti de birge atqarylady.
Qazaq kınosynyń baǵyt-baǵdaryn aıqyndaýda, kúndiz-túni tynbaı eńbek etýde ol jalǵyz bolǵan joq. Abdolla Qarsaqbaev, Sultan Qojyqov, Ámen Qaıdar, Májıt Begalın, Oraz Ábishev, Ázirbaıjan Mámbetov, t.b. sııaqty sýretkerler men О́zbekáli Jánibekov, Mıhaıl Esenálıevteı qoǵam qaıratkerleri, Kamal Smaıylov, Leılá Ǵalymjanova, Oljas Súleımenov sııaqty kınokomıtet tóraǵalary – mınıstrler, Qaltaı Muqametjanov, Ábish Kekilbaev, Ákim Tarazı, Tólen Ábdik, Murat Áýezov syndy qazaq ádebıeti men óneriniń iri qaıratkerlerimen birge atqarylǵan ister kıno óneriniń san qyrly qupııasyn meılinshe jetik meńgerýge, onyń damý baǵyttaryn boljap, júzege asyrýǵa kóp áser etti ári tájirıbe salmaǵy basym bola túsedi.
Jalpy, qazaq kınosy úshin mamandar tapshylyǵy ylǵı da sezilgen eń bir ózekti másele bolǵany belgili. Baýyrjan Nógerbek, Oraz Rymjanov, Serik Raıbaev, Bolat Omarov, Maksım Smaǵulovtarmen birge ınstıtýt bitirip, kınostýdııa jumysyna aralasa bastaǵan 1970 jyldardyń basynda da bul másele kún tártibinen túspegen edi. Sháken Aımanov, Abdolla Qarsaqbaev, Májıt Begalın, Sultan Qojyqovtar birinen keıin biri ómirden ótken jyldary, qazaq kınosy biraz ýaqyt toqyraý kezeńin basynan keshti. Qazaq kınosynyń bolashaǵy úshin óz mamandaryn daıarlaý kerektigi ony mazalaýmen bolady. Osy bir ózekti máseleniń sheshimin tabýdyń bir joly retinde respýblıkanyń sol kezdegi kıno basshylyǵyna Máskeýdegi Búkilodaqtyq memlekettik kınematografııa ınstıtýtyna qazaq jastaryn oqýǵa jiberýge usynys jasaıdy. Kınostýdııa janynan arnaıy kýrstyń ashylyp, oǵan kelgen talapkerler arasynan talantty jastardyń iriktelip, oqýǵa attanýyna yqpal etedi. Kóp ýaqyt ótpeı-aq bul jastardyń fılmderi «jańa tolqyn» degen ataýmen qazaq kınosynyń tarıhyna endi. Osylaısha L.Ǵalymjanova, O.Súleımenov, M.Áýezovtermen birge «jańa tolqyn» kınonyń dúnıege kelýine sebepker boldy.
Slambek Táýekeldiń qazaq kınosyn nasıhattaýdaǵy taǵy bir mańyzdy jobasy – 1996 jyly Táýelsizdigimizdiń bes jyldyǵyna ári kıno óneriniń júz jyldyǵyna oraı «Sınema-100» halyqaralyq kınomarafonyn uıymdastyrdy. Álemniń 23 memleketin aralap ótken kınomarafon, shynynda da, Ortalyq Azııa, TMD, Eýropa elderiniń mádenı ómirinde erekshe oqıǵa retinde oryn alǵany esimizde. Sondaı-aq, 1998 jyly tuńǵysh ret ótken, búginderi Qazaqstannyń ǵana emes, álemdik kıno óneriniń keńistiginde mańyzdy sharalardyń birine aınalǵan «Eýrazııa» halyqaralyq kınofestıvalin uıymdastyrýshylardyń biri boldy.
Jalpy, Slambek Táýekelge sýretker retinde tulǵa jáne halyq, tulǵa jáne qoǵam taqyryptary asa jaqyn. Ýaqyttyń, keıipkerdiń beınesi tutastyqtan jeke-jeke bólshekterge bólinip baryp, sol tutastyqqa qaıta oralady. Máselen, «Sátbaev: ǵasyr adamynyń tolǵaýy» (2000) atty derekti fılmin alaıyq. Slambek Táýekel uly ǵalymnyń beınesin kórsetýde shyǵarmashylyq izdenisterge toly qyzyqty joldy tańdaıdy. Shynynda da bul fılmniń jeke tulǵalardyń ómirine arnalǵan biraz eńbektermen salystyrǵanda ereksheligi kóp. Arhıv materıaldaryn uıymdastyrý, kınematografııalyq formasy jaǵynan óte qyzyqty shyqqan bul fılmde tek keıipkerdiń ǵana emes, ol ómir súrgen ýaqyttyń, halyqtyń beınesi kezektese otyryp, aldyńǵy qatarǵa birinen keıin biri shyǵady. Osylaısha olar bir kezde tutas beınege aınalady. Nátıjesinde ýaqyt, halyq, Sátbaev birtutas beıne bolyp shyǵa keledi.
Slambek Táýekeldiń fılmderinde keıipkerlerine degen ǵajap bir súıispenshilik, syı-qurmet, iltıpat bar. Ol úshin árbir keıipker – qaıtalanbas, aıaýly da názik álem. Kınematografııalyq qalypqa salarda oǵan ózi úshin baǵa jetpes asa bir qundy álemdeı nazar aýdarady. Ásirese belgili teatr jáne kıno ártisteri Tamara Qosybaeva, Saǵı Áshimov, Kenenbaı Qojabekovterdiń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan «Aktrısa apa» (2008), «Saǵynysh» (2011) jáne «Tózim» (2013) derekti fılmderin osyndaı shyǵarmalarynyń qatarynan ekenin aıtqymyz keledi.
Tulǵa jáne qoǵam, ýaqyt jáne halyq – Slambek Táýekeldiń «Batyr Baıan» (1993), «Mahambet» (2008), «Jeruıyq» (2010) atty kórkemsýretti fılmderine de tán taqyryptar. Belgili kınotanýshy Baýyrjan Nógerbek «Istiń adamy» degen maqalasynda «Slambek Táýekel rejısser retinde halyqtyq kınonyń dástúrlerin jalǵastyryp keledi» dep jazdy («Kınoman» jýrnaly, №4, 2008, 13-bet). Shynynda da Slambek Táýekel – tek derekti shyǵarmalarymen ǵana emes, kórkemsýretti fılmderimen de halyqtyq kıno túsirip kele jatqan rejısser.
«Bulaq kórseń kózin ash» deıdi qazaq. Búginderi Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetinde bolashaq rejısserler men prodıýserlerdi tárbıelep júrgen Slambek Táýekel jas kınematografısterdiń shyǵarmashylyǵyn únemi qoldaýdan, aqyl-keńesin berýden jalyqqan emes. Olar túsirgen bir jaqsy fılmdi kóre qalsa, shynaıy qýanǵan sátterine talaı kýá boldyq. «Ustazy jaqsynyń – ustanymy myqty» deıdi. Erteń qazaq kınosyna dál ózindeı adal qyzmet etetin jalyndy, daryndy jastardyń kelip qosylatynyna, árıne, bek senimdimiz.
Názıra RAHMANQYZY,
kınotanýshy, ónertaný kandıdaty
