2017 jyly júrgizilgen dúnıejúzilik órt statıstıkasynyń málimetterine sensek, Qazaqstanda byltyr myń adamǵa shaqqanda órtten 26,7 adam (bir jylda 386 adam) qaıtys bolypty. Sondaı-aq respýblıkamyz 172 memlekettiń ishinde órt qaýpi joǵary memleketter arasynda 68-orynǵa jaıǵasypty. Aıta ketý kerek, elimiz órt qaýpi eń joǵary ekinshi topqa kirgen.
IIM TJ komıteti ókilderiniń aıtýynsha, byltyr Qazaqstanda 27 myń obekt tekserilip, 469 mln teńgege aıyppul salynǵan. Sondaı-aq tótenshe jaǵdaılar departamenti Astanadaǵy 3 saýda oıyn-saýyq ortalyǵynan qaýipsizdik erejesi buzylǵan 32 jaǵdaıdy anyqtady. Departamenttiń habarlaýynsha, elordada 117 saýda obektisi qaýpi joǵary deńgeı boıynsha esepte tur. Onyń ishinde 83 saýda úıi, 9 saýda oıyn-saýyq kesheni, 25 bazar bar. Al byltyr tótenshe jaǵdaı departamentiniń qyzmetkerleri 46 tekseris júrgizip, 9 saýda oıyn-saýyq kesheniniń altaýyn teksergen. Onyń úsheýinen 32 ereje buzý jaǵdaıy anyqtalyp, úsh adamǵa aıyppul salynǵan. Bıyl Astanada 50 ortalyqta órt qaýipsizdigi erejeleri tekserilmek. Almaty ákimi Baýyrjan Baıbek te Almatydaǵy saýda oıyn-saýyq ortalyqtaryn tekserýdi tapsyrdy. Bul qalada 128 saýda oıyn-saýyq ortalyǵy, 46 bazar, 170 qonaq úı, hostelder men 2 myńnan astam qoǵamdyq tamaqtaný oryndary, 300-den astam densaýlyq saqtaý nysany, 700-den astam balabaqsha, 200-ge jýyq orta mektep bar. Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaev ta elimizdegi barlyq saýda oıyn-saýyq ortalyqtaryn tekserýdi tapsyrǵan bolatyn.
Tekserý tek josparly bolýy kerek
Májilis Tóraǵasynyń orynbasary Vladımır Bojkonyń aıtýynsha, halyq kóp baratyn barlyq nysandar órtke qarsy qaýipsizdik qadaǵalanatyn nysandardyń birinshi kategorııasyna jatady. Ondaı nysandar jyl saıyn tekseriledi. Bul tártip jeti jyl buryn engizilgen. Kemerovodaǵy oqıǵadan keıin de halyq kóp júretin saýda oıyn-saýyq keshenderindegi órt qaýipsizdigin tekserý týraly tapsyrma berilip jatyr. Biraq onyń oryndalýyna qatysty bir másele bar ekenin de aıta ketken jón.
TJ komıteti tóraǵasynyń orynbasary Sábıt Bıtanovtyń aıtýynsha, zań boıynsha saýda oıyn-saýyq ortalyqtarynda tekseris jylyna bir ret júrgiziledi. Sondaı-aq «negizsiz jáne jospardan tys» tekserýler júrgizilmeıdi. Al bul tártip oǵan aldyn-ala daıyndalýǵa múmkindik berip otyr. Sebebi kezekti tekserý ýaqyty týraly kásipker aldyn-ala bilip otyrady. «Jarty jyldyq tekserý kestesi Bas prokýratýranyń saıtynda jarııalanady. Al tekserý bolmaı turyp 30 kúnnen buryn sýbektige aldaǵy josparly tekseris týraly mindetti túrde eskertiledi», deıdi IIM TJK ókilderi. Olardyń aıtýynsha, tekserýge barǵan ınspektor tekserý paraǵyn kórsetedi jáne sol paraqqa engen talaptar ǵana tekseriledi.
IIM TJ komıtetiniń resmı ókili Rýslan Imanqulovtyń aıtýynsha, komıtet qyzmetkerleri saýda oıyn-saýyq ortalyqtaryn jylyna bir ret qana teksere alady. «Mańyzy az obektiler jylyna 3-4 ret tekseriledi nemese moratorıı boıynsha múldem tekseris bolmaýy múmkin», dedi ol. Resmı málimetterge súıensek, saýda oıyn-saýyq keshenderindegi sońǵy josparly tekserister byltyr júrgizilgen.
Ishki ister vıse-mınıstri Iýrıı Ilın elimizdegi saýda oıyn-saýyq ortalyqtarynda qaıǵyly oqıǵalardy boldyrmas úshin aldyn-ala josparly túrde tekseris júrgiziletinin aıta kele, mundaı tártippen keıbir keleńsizdikter rettelip qoıýy múmkin ekenin jasyrmady. Bizde moratorıı halyq kóp baratyn nysandarǵa qatysty emes. Sol sebepti josparly tekserister turaqty túrde júrgiziledi. Ereje buzǵandar anyqtalǵan jaǵdaıda olardy jaýapkershilikke tartý úshin sot organdaryna beremiz. Bul jerde bıznestiń jaýapkershiliginiń mańyzy zor. Biz bıznesti tekseris bolatyny týraly aldyn-ala qulaqtandyrýǵa mindettimiz. Olar bolsa tekserýshiler kelgenge deıin keıbir kemshilikterdi joıýǵa tyrysady. Tekserýshi ketkennen keıin kúzet fırmalarynyń qyzmetkerlerin azaıtý arqyly qarjy únemdeý úshin evakýasııalyq esikterdi jaýyp qoıatyndar bar, dedi Iý.Ilın.
Tekserýler barysynda órt qaýipsizdigi boıynsha ereje buzýshylyq anyqtalsa, málimetter sotqa jiberiledi. Qajetti talaptardyń oryndalmaǵany úshin basshylyq qylmystyq nemese ákimshilik jaýapkershilikke tartylady. Qaıta tekserý barysynda ereje buzýshylyq anyqtalsa 50 AEK, ıaǵnı 120-250 myń teńge kóleminde aıyppul salynady.
Halyq ózi «tekseris» júrgize bastady
Internet qoldanýshylar halyq kóp jınalatyn jerlerdegi órt qaýipsizdigin ózdiginen tekserýdi bastap ketti. Bir aı buryn Almatydaǵy Mega ortalyǵynyń birinde esikterdiń tars jabýly ekenin jazǵan advokat Djohar Ýtebekov áleýmettik jelilerdiń birinde Astanadaǵy Mega Silk Way ortalyǵynda da sondaı jaǵdaıdyń bar ekenin aıtty. Bul synnan keıin Astana men Almatydaǵy Mega ortalyǵynyń dırektory Nurlan Smaǵulov Almatydaǵy ortalyqtardyń birinde órt qaýipsizdigi boıynsha oqý-jattyǵý jumystaryn ótkizdi. Jýrnalısterdiń aıtýynsha, jattyǵý kezinde balalar oınaıtyn alańdaǵy mýzykanyń qatty qosylyp turǵanynan ǵımaratty bosatý týraly habarlandyrý estilmegen. Sondaı-aq ǵımarattaǵy órt sóndirý júıesi tolyǵymen avtomattandyrylǵan. О́rt shyqsa, birden esik ashylyp, dabyl qosylyp, órtti sóndirý bastalady eken.
Nurlan Smaǵulovtyń aıtýynsha, bir ǵana Mega ortalyǵyna kúnine 20-25 myń, demalys kúnderi 50 myń adam barady. Barlyq Mega ortalyǵyna jylyna kelýshiler shamamen 36 mln-dy quraıdy eken. Sol sebepti ol Almaty TJD-men jospardan tys tekserý júrgizý týraly memorandýmǵa qol qoıýǵa daıyn ekenin aıtty.
Mınıstrlik jazbasha ótinish pen faktilerge dálel bolsa, halyqtyń órt qaýipsizdiginiń saqtalmaǵany týraly málimetterine qulaq asýǵa daıyn ekenin aıtyp otyr. Degenmen, IIM qyzmetkerleri jospardan tys tekseriske tyıym salynǵanyn alǵa tartty. Iаǵnı, saýda oıyn-saýyq ortalyqtaryndaǵy keleńsizdikter týraly halyqtyń shaǵymdaryna jyldam jaýap berý qıynǵa soǵady eken. Sebebi mundaı tekseris úshin resmı saýal joldanyp, Bas prokýratýra arqyly júzege asyrylýy kerek.
Bas prokýratýra eldegi barlyq saýda nysandaryn tekserýdi tapsyrdy
О́tken aptada Bas prokýratýra órtke qarsy qyzmet organdaryna respýblıka boıynsha barlyq saýda nysandaryn 2 sáýirden bastap jospardan tys tekserýdi tapsyrdy. Úsh aıǵa sozylatyn tekserý barysynda aýmaǵy 1,5 myń sharshy metr jáne odan úlken 1151 nysan qamtylmaq. Bas prokýratýranyń talaby boıynsha saýda nysandarynan basqa mektepke deıingi tárbıe men oqýdy júzege asyratyn jeke mekemeler, sondaı-aq jalpy bilim beretin oqý oryndary tekseriledi.
IIM Tótenshe jaǵdaılar komıtetinde órt qaýipsizdigi salasyndaǵy memlekettik baqylaýdy júzege asyrý máseleleri jóninde ótken brıfıng barysynda О́rt qaýipsizdigi salasynda baqylaý jáne profılaktıkalyq qyzmet basqarmasynyń bastyǵy Jasulan Aqtaev IIM Bas prokýratýraǵa hat jazǵanyn aıtty. «Sharýashylyq nysandaryna órt qaýipsizdigi boıynsha baqylaý júrgiziletinin aıta ketkimiz keledi. Reseıdiń Kemerevo qalasynda ótken sońǵy qaıǵyly jaǵdaıǵa baılanysty bizdiń elde de birshama áleýmettik dúmpý bolǵanyn aıta ketý kerek. Osyǵan baılanysty Ishki ister mınıstrligi Bas prokýratýraǵa hat jazyp, nysandardy, atap aıtqanda oıyn-saýyq ortalyqtaryn, saýda úılerin jospardan tys tekserýdi suraǵan edi. Qazirgi tańda tıisti tapsyrma berilip, osy qatardaǵy nysandardy tekserý jumystary júrgizilgeli jatyr», dedi J.Aqtaev. Onyń aıtýynsha, órt qaýipsizdigi boıynsha kelesi sanattaǵy nysandar tekseriletin bolady. Olar: órtke qaýipti óndirisi bar kásiporyndar, tynys-tirshilikti qamtamasyz etý nysandary, munaı bazalary men munaı ónimderiniń qoımalary, elevatorlar, bilim berý nysandary, bir ýaqytta 200-den kóp adam baratyn mádenı-aǵartý, dinı nysandar, sporttyq keshender, áýejaılar, temir jol, avtokólik vokzaldary, avtojanarmaı quıý beketteri jáne gaz qoımalary stansalary jáne sol sekildi ózge de nysandar.
Brıfıngte О́rt qaýipsizdigi salasynda baqylaý jáne profılaktıkalyq qyzmet basqarmasynyń bólim bastyǵy Ramazan Beısenǵazınov IIM TJK elimizdegi oıyn-saýyq ortalyqtarynda kınoteatrlar men balalardy oınatýǵa arnalǵan oryndardy 3-qabattan joǵary ashýǵa tyıym salýdy usynǵanyn atap ótti. «Saýda ortalyqtarynda kınoteatrlardyń, balalardyń demalýyna arnalǵan aýmaqtar týraly talaptardyń bári sáýlet, qurylys jáne qala qurylysy salasyndaǵy memlekettik normatıvtermen retteledi. Demek, saýda ortalyqtaryndaǵy ondaı aýmaqtardyń birinshi nemese ekinshi qabatta ornalasýy jobalaý satysynda sheshiledi. Kásipker tórtinshi qabattaǵy aýmaqty birinshi qabatqa aýystyra almaýy múmkin. Bunyń bári jobalaý satysynda sheshilip qoıady. Biraq, kórshiles eldegi qaıǵyly jaǵdaıdy eskere otyryp, biz sáýlet, qurylys jáne qala qurylysyna jaýapty organǵa memlekettik jáne qoǵamdyq uıymdardy tarta otyryp, jumys tobyn qurý týraly bastama, ıaǵnı usynys bildirip otyrmyz», deıdi R.Beısenǵazınov. Onyń aıtýynsha, dál sol oıyn-saýyq ortalyqtarynda erejelerdi qataıtý baǵyty usynylǵan. Komıtet bul usynysty qurylys normalaryna engizýge tyryspaq. Iаǵnı, komıtet oıyn-saýyq ortalyqtaryndaǵy kınoteatrlar men balalar oınaıtyn aýmaqtardy 3-4-qabattan, 1- qabatqa aýystyrý týraly usynys bildirip jatyr. «Osy jaılardy eskere otyryp biz jaýapty organ retinde osy usynysty bildirip otyrmyz. Atalǵan norma qazirgi kúni bilim berý mekemelerinde, mektepke deıingi mekemeler men mektepterde bar. Mysaly, bastaýysh synyptardy úshinshi qabattan joǵary oqytýǵa tyıym salynǵan. Osy talaptardyń izinshe jańa qyzmettik ǵımarattardy jeke kategorııaǵa bólinetin bolady», deıdi TJK ókili.
Gúlnur QÝANYShBEKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
