Qazaqstannyń sý dıplomatııasynyń negizgi aspektileri
Qazaqstannyń sý dıplomatııasy 2026 jyly transshekaralyq sý qaýipsizdigin qamtamasyz etýge, sý tapshylyǵyn basqarýǵa (resýrstardyń 40%-dan astamy kórshilerge baılanysty) jáne kelisimderdi ratıfıkasııalaýǵa nazar aýdarady. Negizgi aspektiler Ertis, Esil, Tobyl jáne Jaıyq ózenderi boıynsha Reseımen yntymaqtastyqty, sondaı-aq Aýǵanstandaǵy kanal qurylysy aıasynda О́zbekstanmen sý bólý boıynsha kúrdeli dıalogty qamtıdy.
О́tken jyldyń qarasha aıynyń ortasynda Qazaqstan men О́zbekstan ókilderi transshekaralyq sý nysandaryn birlesip paıdalaný týraly úkimetaralyq kelisimge qol qoıdy. Endi ony eki memlekettiń parlamentteri ratıfıkasııalaýy tıis.
Transshekaralyq táýekelder: Qoljetimdi sý qorynyń 40%-dan astamy qazirdiń ózinde paıdalanylyp jatyr, bul ornyqtylyq normalarynan asyp túsedi.
О́ńirlik yntymaqtastyq: Kórshiles eldermen sý bólý týraly kelisimderdi qaıta qaraý qajettiligi bar.
Ekonomıkalyq saldary: Sý tapshylyǵy aýyl sharýashylyǵy men energetıkaǵa tikeleı áser etedi.
Sý dıplomatııasynyń negizgi maqsaty − ekologııalyq jáne áleýmettik daǵdarystardyń aldyn alý úshin transshekaralyq sý resýrstaryna ádil jáne ornyqty qol jetkizýdi qamtamasyz etý.
Buǵan deıin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2026 jylǵy 22-24 sáýirde Astanada О́ńirlik ekologııalyq sammıttiń ótkiziletinin habarlaı otyryp, sý resýrstaryn basqarýǵa fragmenttik emes, júıeli tásil qajet ekenin málimdegen bolatyn.
Sý tapshylyǵy elder men halyqaralyq ınstıtýttar deńgeıinde úılestirýdi talap etetin negizgi jahandyq syn-qaterlerdiń biri retinde belgilendi.
Qazaqstan men Qytaı sý salasynyń mamandaryn daıarlaıtyn kolledj qurady
MediaNet jáne Qazaqstannyń basqa da saraptamalyq alańdary sý dıplomatııasyn joǵary sý kúızelisi jaǵdaıynda ulttyq qaýipsizdiktiń synı quraly retinde qabyldaıdy.
О́tken aptada MediaNet halyqaralyq jýrnalıstıka ortalyǵy uıymdastyrǵan onlaın-pikirtalas Qazaqstannyń sý tapshylyǵy men azyq-túlik qaýipsizdigi arasyndaǵy tikeleı baılanysqa arnaldy. Talqylaý sý resýrstarynyń naqty jaı-kúıin tirkeý áreketinen bastaldy. Belgili bolǵandaı, sý tapshylyǵynyń kúsheıýi − bul gıpotetıkalyq táýekelder emes, agrarlyq óndiriske áser etetin prosester.
Qazirgi jaǵdaı ondaǵan jyldar boıy qalyptasty. Sýarmaly eginshilikti keńeıtý ınfraqurylym jańartylǵannan jyldam júrdi, al sýdy paıdalaný júıesiniń ózi naqty sý teńgerimine emes, óndiristiń ósý logıkasyna negizdeldi. Nátıjesinde resýrsta júkteme tipti resmı derekter boıynsha sýmen qamtamasyz etilgen dep eseptelgen jyldary da jınaqtalǵan.
Memleket tarapynan jaǵdaıdy Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń sý saıasaty departamenti dırektorynyń orynbasary Marat Imanalıev baıandady. Onyń aıtýynsha, aǵynnyń azaıýy kóptegen basseınderde, onyń ishinde Syrdarııa, Ile, Shý jáne Talas basseınderinde baıqalady. Bul rette el ishinde jáne odan tys jerlerde sý tutynýdyń ósýi júıeni álsiz etedi: jaýyn-shashyn nemese sý jiberý rejımi boıynsha azdaǵan aýytqýlar da fermerler tarapynan sezile bastady.
Imanalıev másele sýdyń absolıýttik kólemine ǵana emes, sonymen qatar el boıynsha resýrstardyń tym birkelki bólinbeýine de baılanysty ekenin atap ótti. Qazaqstannyń shyǵysy men ońtústik-shyǵysy edáýir dárejede menshikti sý resýrstarymen qamtamasyz etilgen, al eldiń ońtústigi, batysy jáne ortalyǵy transshekaralyq ózender men sý jiberýge baılanysty. Dál osy ońtústik óńirler sýarmaly eginshilikten neǵurlym sýsymaly bolyp otyr.
«Búginde birqatar óńirdegi ekonomıkalyq qyzmet tabıǵı sý resýrstarynyń kólemine sáıkes kelmeıdi», dep atap ótti Marat Imanalıev.
Imanalıev kóbinese rezerv retinde qarastyrylatyn jerasty sýlary taqyrybyn jeke qozǵady. Onyń aıtýynsha, olardyń aıtarlyqtaı boljamdy áleýetine qaramastan, is júzinde bul resýrs óndirýdiń joǵary qunymen, ornalasý tereńdigimen jáne geografııalyq erekshelikterimen shektelgen. Keıbir óńirlerde jerasty sýlary tipti, ornyqty aýyzsýmen jabdyqtaý úshin jetkiliksiz, bul olarǵa stavkany ámbebap sheshim etpeıdi.
Klımattyq faktorlar taqyrybyn Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń klımattyq saıasat departamentiniń ókili Abjalı Ińkárdyń aıtýynsha, klımattyq ózgerister sý tapshylyǵyn kúsheıtse de, onyń jalǵyz nemese basty sebebi emes. Klımat burynnan bar problemalardy kúsheıtedi, biraq basqarý sheshimderin almastyrmaıdy.
Áńgime, atap aıtqanda, býlanýdyń ósýi týraly boldy. Tipti, sý alýdyń burynǵy kólemi saqtalǵan jaǵdaıda da aýyl sharýashylyǵyna qoljetimdi sýdyń naqty mólsheri qysqarady. Bul ásirese ońtústik óńirlerde baıqalady, onda temperatýra jyldam kóteriledi, al ósý kezeńi uzarady. Mundaı másele basty nazardy tabıǵı bolmaı qoımaıtyndyqtan beıimdelýge aýystyrǵan. Daqyldardy tańdaý, egistikterdiń qurylymy, sýarý ádisteri jáne keńistiktik josparlaýdyń ózi burynǵysynsha aǵymdaǵy nemese boljamdy sýmen qamtamasyz etilýge emes, kóbinese ótkenniń jaǵdaılaryna baǵdarlanǵan.
Pikirtalas aıasyndaǵy klımat sý men aýyl sharýashylyǵynan bólek qarastyrylmaǵany mańyzdy. Kerisinshe, ol jerdi paıdalaný, ınfraqurylym jáne ekonomıkalyq yntalandyrý negizgi ról atqaratyn ózara baılanystardyń neǵurlym keń júıesine engizilgen bolatyn. Infraqurylym tozǵan, al sýdy paıdalaný tıimsiz bolǵan jerlerde klımattyq faktor jyldam jáne qatańyraq kórinedi.
Halyqaralyq sarapshylar Qazaqstannyń sý salasy damýyn oń baǵalady
Máselege praktıkalyq kózqarasty Kúrish óndirýshiler jáne qaıta óńdeýshiler qaýymdastyǵynyń sarapshysy Saǵıdolla Syzdyqov usyndy. Ol kúrish sharýashylyǵynda sý tapshylyǵynyń qalaı sezinetinine egjeı-tegjeıli toqtalyp, onyń maýsymdyq sıpaty men sýarý ınfraqurylymynyń jaı-kúıine tikeleı táýeldiligin atap ótti.
Onyń aıtýynsha, sý kózderinde sý bar bolsa da, onyń edáýir bóligi dalaǵa qaraı joǵalady. Tozǵan kanaldar, beton jamylǵysynyń bolmaýy jáne baqylaýdyń álsizdigi sharýashylyqtardy naqty sýmen jabdyqtaýdyń eseptegishten tómen bolýyna ákeledi.
Salada qazirdiń ózinde sý tutynýdy aıtarlyqtaı qysqartýǵa múmkindik beretin tehnologııalar qoldanylyp jatyr. Áńgime, atap aıtqanda, jer betin dál tegisteý arqyly sýdyń artyq shyǵynyn azaıtatyn lazerlik josparlaý, sondaı-aq tasymaldaý kezindegi shyǵyndy azaıtatyn kanaldardy tazartý jáne jóndeý týraly bolyp otyr.
«Lazerlik josparlaý sýdy 30-40%-ǵa deıin únemdeýge múmkindik beredi», dep túsindirdi Saǵıdolla Syzdyqov.
Biraq mundaı sheshimder eleýli ınvestısııalardy talap etedi jáne barlyq sharýashylyqtarǵa qoljetimdi emes, demek, sala aýqymyndaǵy jaǵdaıdy ózgertpeıdi. Onyń ústine, gektarǵa sý shyǵynynyń tómendeýi egis alqaptarynyń keńeıýine baılanysty jalpy sý tutynýdyń tómendeýine ákelmeıdi.
Tehnologııalar sýdy toltyrmaıdy
Sý resýrstaryn basqarý jáne klımattyń ózgerýi jónindegi Ortalyq Azııa tuǵyrnamasynyń halyqaralyq sarapshysy jáne úılestirýshisi Bolat Esekın sý saıasatynyń qazirgi tásilin qatań jáne júıeli synǵa aldy. Onyń aıtýynsha, tek sýdy únemdeý tehnologııasyna ǵana arqa qoıý strategııalyq qate. Mundaı sheshimder sýdy neǵurlym tıimdi alýǵa múmkindik beredi, biraq «bul sý qaıdan toltyrylýy tıis?» degen túıindi suraqqa jaýap bermeıdi.
Esekın memlekettik saıasattyń basty nazarynda «kók sý» − ózender, arnalar, sý qoımalary turǵanyn egjeı-tegjeıli túsindirdi. Bul rette «jasyl sý» − topyraqta, ósimdikterde jáne ekojúıelerde saqtalatyn ylǵal is júzinde elenbeıdi, ol aýyl sharýashylyǵynyń turaqtylyǵyn qalyptastyrady.
«Biz máseleni tehnologııalarmen sheshemiz dep esepteımiz, biraq tehnologııalar sýdy toltyrmaıdy. Ázirge biz ózender men arnalardy ǵana basqaramyz, sý daǵdarysy tereńdeı túsedi», dep atap ótti Bolat Esekın.
Ol jerdi qurǵatý, arnalardy túzeý, tabıǵı landshafttardy joıý sýdyń aǵýyn jedeldetip, qurǵaqshylyqty kúsheıtetinin atap ótti. Sý ekojúıeden neǵurlym jyldam ketse, sonshalyqty ony ózenderden alyp ketýge týra keledi.
Onyń sóziniń jeke blogy «vırtýaldy sý» eksportyna arnaldy. Kúrish, maqta jáne basqa da sý syıymdy daqyldardyń eksporty is júzinde tapshy resýrstyń eksportyn bildiredi. Bul rette ónimniń sý izi ekonomıkalyq esepteýler men strategııalyq josparlaýda eskerilmeıdi.
Jalpy, Esekınniń pikirinshe, negizgi problema ınstıtýsıonaldyq sıpatta: sýdy basqarý fragmenttelgen kúıinde qalady, al sheshimder jalpy sý sıklin eskermeı qabyldanady.
Bolat Esekın taǵy da eki áńgimeniń arasyndaǵy baılanystyrýshy býynǵa aınaldy. Sarapshy óz sózinde Qazaqstannyń problemalaryn jalpy álemdik úderistermen tikeleı baılanystyrdy. Onyń aıtýynsha, kóptegen elderde sý tapshylyǵy sý az bolǵandyqtan emes, resýrstardy basqarý sektorlar, vedomstvolar jáne halyqaralyq ınstıtýttar arasynda bólshektengen kúıinde qalatyndyqtan kúsheıedi.
Ol búginde sý máselesi klımattyq, energetıkalyq, agrarlyq jáne ekologııalyq kún tártibinde «erigenine» nazar aýdardy. Nátıjesinde sý ulttyq ta, halyqaralyq deńgeıde de azyq-túlik, ekonomıka men qaýipsizdik tikeleı táýeldi bolatyn derbes strategııalyq faktor retinde qarastyrylmaıdy.
Global Commission on the Economics of Water jáne Dúnıejúzilik banktiń qorytyndylaryna sáıkes, jahandyq sý daǵdarysy eń aldymen tabıǵı apattarǵa emes, ınstıtýsıonaldyq jáne ekonomıkalyq sheshimderge baılanysty. Sýdy basqarý ondaǵan halyqaralyq qurylymdar arasynda bólindi, bul rette biryńǵaı úılestirý tetigi joq. Tipti BUU júıesinde de ekojúıeler men basseınderden bastap azyq-túlik tizbekteri men transshekaralyq qaqtyǵystarǵa deıin sýdy tutastaı qaraıtyn organ joq.
Jańa sý paradıgmasy
«Qazaqstan ekoforýmy» qaýymdastyǵynyń dırektory Svetlana Mogılıýk Eýropanyń ormandy jáne taýly óńirleri úshin ázirlengen sheshimderdi dala jáne jartylaı shóleıt Qazaqstanǵa tikeleı kóshirýge bolmaıtynyn atap ótti. Ol tabıǵı jaǵdaılar men jerdi paıdalaný qurylymyn eskermeı, ekojúıelik tásilderdi ámbebaptandyrý táýekelderine nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, mundaı úlgilerdi mehanıkalyq kóshirý problemany sheshýge emes, jańa aýytqýlarǵa ákelýi múmkin.
Mámilelik pozısııany EcoMind ekojúıelik sheshimder ortalyǵynyń basshysy Arman О́tepov belgiledi. Ol ekojúıelik sheshimder shyn máninde aǵash otyrǵyzýmen shektelmeı, naqty landshaftarǵa − jaıylymdarǵa, dalalarǵa, shóleıtterge beıimdelýi tıis ekenin atap ótti.
«Ekojúıelik sheshimder − barlyq jerde orman týraly emes, tabıǵı jaǵdaılarǵa sáıkes keletin jerde ylǵal ustaýdy qalpyna keltirý týraly», dep atap ótti Arman О́tepov.
Onyń pikirinshe, ekojúıelik tásil Qazaqstan jaǵdaıynda da jumys isteı alady, biraq ámbebap reseptilerden bas tartqan kezde jáne basseındik jáne aýmaqtyq basqarýǵa baılanǵan kezde ǵana.
Memlekettiń ustanymy
Osylaısha, ázirshe Halyqaralyq sý uıymyn qurý jónindegi bastama erte, konsýltasııalyq satyda tur.
SIM ókili úılestirýdiń múmkin formaty talqylanyp jatqanyn, ol ártúrli sý mandattaryn − klımattyq, ekologııalyq, azyq-túlik jáne transshekaralyq mandattardy biriktirýge múmkindik beretinin atap ótti.
Maqsat − bıýrokratııany keńeıtý emes, burynnan bar tetikter arasynda baılanys ornatý. Astanadaǵy óńirlik ekologııalyq sammıt negizgi alań retinde belgilendi, onda bul ıdeıalar Ortalyq Azııa elderiniń jáne basqa da óńirlerdiń qatysýymen halyqaralyq konsýltasııalar deńgeıine shyǵarylýy múmkin.
