Taý kótergen tolaǵaı

Kórkem ónerde baqytty pen­deniń ómirin somdaý, keri­sinshe, qıynnyń qıyny, biraq, baqytsyz obrazdyń qalam tartatyn qasıeti, sıpaty kóp. Demek, birdeı baqyty bar shańyraqtyń beınesin jasaý, myń san túrli qaıǵy-qasirettiń ala-qula kelbetin keıipteýden áldeqaıda aýyr.

О́mirdegi ońaı nárse kóńil­degi shyǵarmada ońaıǵa soq­paıdy. Alaıda, jan sho­shy­ǵan aqyretten asqan, kisi qoryqqan qııametten ótken, talany taýsylǵan taǵdyr talaıyna qarsy tura alǵan qaırat týraly jazý – bárinen de bıik, bárinen de ústem jasampaz rýh ıesiniń qolynan ǵana keledi eken.

Birinshi bólim.
Dekarttyq pálsapa

Qalamger Nemat Kelim­betov­tiń úmit týraly kitaby, adam­ǵa bitken aqyl-oı men qa­jyr-qaırattyń sheksizdigin rastaıtyn formýla tárizdi. Bir adamnyń boıyna qonǵan osynshama zor qabilet-daryn, qajymas qaırat qaıdan tamyr tartqan dep oılaısyz. Jaraıdy, jelimdeı ja­bysqan dert bes jyl boıy er kóńilge qaıǵy baılap azaptasyn, tipti, nardaı azamat tabany kúrekteı on jyl beınet kór­sin, biraq otyz bes jylǵa tarta ýaqyt adam balasyn kereýetke tańǵan syrqat kúshine eshkim shydamaıtyndaı kórinedi. Bas­qa túsken beınet sheksiz bolsa, sol beınetti kótere alatyn adamnyń qaırat-jigeri de, kúsh-qýaty da, ynta-nıeti de taý­sylmaıdy eken. Er-azamat basyna kún týǵanda, kóldeneń kelgen naýqastan ezgen saıyn ezilip, jatyp almaı, erkine senip, qaharyna minip, aqyl-oıyna súıe­nip, qıyndyqqa moıymaı, qar­sy kóterilgenin kútedi eken el. Kúreske daıarlyǵy, batyl um­tylysy halyqty da rýhtandyrady. Mehnattyń janǵa batqany ómir­diń qaıtpastyǵymen, azap­­tyń salmaǵy qaıǵynyń uzaqty­ǵy­men ólshenedi.

Zańǵar oıshyl Merab Mamar­dashvılı qalyptasqan uǵym-túsinikterdi qoldaný men oılaý úderisin shatastyryp almaý jó­ninde pikir qozǵap edi. Oı de­genimizdiń bári oılaý emes. Oı­laý bir nárseniń qasıetterin jik­teýden bastalady, sosyn, salys­tyra otyryp basqa bir nárseden aıyr­masyn tabýdan turady. Demek, oı bir sáttik qubylys emes, birinen soń biri tógilip jatatyn júırik oılardyń tasqyny.

Nemat – pálsapashy. Ol shy­ǵar­masynda beınelenip otyr­ǵan kez kelgen máseleni oı arnasyna túsirip, sodan qýalaı oty­ryp, jan-jaqty tal­­qy­laı­dy, zertteıdi, salystyrady. Uqsastyǵyn kó­redi. Aıyr­mashylyǵyn tanıdy. Bóten­digin ańǵarady nemese týys­tyǵyn baı­qaıdy. Sherýi, álde she­ginisi. Ol – Dekart. Ýaqyt pen keńistik koordınattarynda ómir súrgen qa­rym-qatynastardyń toǵysy. Ke­she men búginniń ózara ser­ýeni. Qalamger ýaqyttar keńis­tikterinde qy­dyryp júredi.

Shyǵarmanyń taqyryby – Ga­lıleo Galıleı men Rene Dekart ashqan teorııalar negizinde qalyp­tasqan, ataqty Nıýton zań­da­rynyń adam ómirindegi mańyzy týraly. Qozǵalys, qozǵa­lys jáne qoz­ǵalys.

Biz ádepkideı kóretin, tipti, kóńil aýdarmaıtyn qımyl-qozǵa­lys­tyń asqan qundylyǵyn, qan­shalyqty qasıetti ekendigin anyq­ tanyǵan jazýshy úlken-úl­­ken oılarǵa barady. Mamar­dashvılı Dekarttyń keńpeıildi oı­shyldyǵyna tańǵalady. Nemat Kelim­betovtiń kitaby bir sát tolas tappaı, bir-birine mińgesip, irkes-tirkes kelip jatqan oılar­dyń sheksiz muhıty tárizdi. Mu­hıt­taı tereń, jolbarystaı qaı­ratty oılar – shyǵarmanyń negiz­gi arqaýy, jelisi, tipti, men bul týyndynyń sıýjeti sol tas­qyn oılardyń qaqtyǵysy der edim, qaharmandary – tynymsyz oılardyń ózi. Tasqyndap quıyl­ǵan oılar, sirá, atqylap jat­qan bulaqtaı, arnasynan asyp keń jaıylǵan ózen sýyndaı, kókjıekte shalqyp jatqan kók teńiz­­deı qýatty.

Ekinshi bólim.
Rýhty jyrlaǵan Nısshedeı

Frıdrıh Nısshe qalamsapty qanǵa malyp jazý kerek degen bo­latyn. Sonda jazýdyń rýh eke­nin túsinesiz dep edi.

Bul kitap – Garsıa Lorka aıt­­qandaı, adam­zattyń násil re­tin­de máńgi ómir súre­tindiginiń bel­gisi. О́tken shaq ólmeıdi, degen edi qaısar aqyn, ol bizdiń qa­nymyzda ómir súredi.

Rýh degenimiz sanadaǵy tirshi­lik sáýlesi, júrektegi – jan qaı­raty, kóńildegi  peıil-nıettiń murat­qa adaldyǵy.

Teginde, rýh – janyp jatqan ot, órtenip jatyp ómir súredi, ózge úshin ómir súredi, kisi beı­netin óz qaıǵysyndaı kóredi. Qa­ra basy azap-mehnat shegip otyr, biraq ol jurt qamyn jeıdi.

Ot janyp jatyp ómir súredi. Janyp bitkende ómiri aıaqtalady.

Biraq ot qubylys retinde – máń­gilik. Ot – tamyzyq. Tamǵan jerinen ot janady. Ol tutatyp ketken basqa ottar erteń basqa ot­tardy tutatady. Basqa ottar, óz kezeginde, basqa ottardy jaǵyp jatady. Shamdy – sham, shyraqty shy­raq jaǵyp, ot máńgilik ómir sú­redi.

Rýhtyń beınesi ottan kó­rinedi. Ol – kitap betterin jalap ashqan kitap tarıhyndaǵy ǵa­lamat rýh! Dál mundaı erlik kór­kem ádebıet shejiresinde bol­ǵan emes.

Úshinshi bólim.
Dostoevskııshe

 Avtor – sergek. Keıipkerlerin sıpattaǵanda, ádepki jurt baıqaı qoımaıtyn adamnyń kóńil-kúıindegi ózgeristerdi dál ańǵaryp, jazyp otyrady. Bas dáriger pasıentpen jyly sóılese bastasa – bul erteń operasııa bo­latyndyǵynyń belgisi. Nemese operasııadan keıin qolyńyz týraly aıta bastasa, onda aıaqtaryńyz júrmeı qalady degen sóz. Avtor palatadaǵy árbir naýqastyń er­teń ne kútip turǵanyn qımyl-qoz­ǵalysyna, is-áreketine qarap-aq, dál aıta alady. Boljap emes, naq derek keltirip. Biri operasııa aldyndaǵy kúni kól­deńen nársemen aınalasyp jatsa, dál operasııa bolatyn kúni ekin­shisi hırýrgııa bólmesine shaqyrǵansha, operasııa ústeline túskenshe shahmat oınap otyrady, tipti, shahmat oıynyn operasııadan keıin jalǵastyramyz, eshteńesin de ózgertpeı, dál osy kúıinde saqtap qoıyńyz, kelgen soń ári qaraı oınaımyz, á, dep qarsylasyna tapsyryp ketedi.

Al, shyn máninde, bul – dúnıe tóń­kerilgen kún. Burynǵydaı ómir endi joq. Bárin qaıtadan bastaý kerek.

Dostoevskııdiń ajal aldynda kórgen sezimi, keshken kúıindeı tájirıbe.

Tórtinshi bólim. Lıngvıstıkalyq baılyq, semantıkalyq mánder

«Menińshe, baqyt degenimiz qara bastyń qamy emes. Basqalar­ǵa qyrýar qýanysh, zor shattyq syılaǵan jandar ǵana baqytty. Al men ózgeler úshin ne istedim?»

«Sýymdy sút qylyp otyrǵan sen ǵoı, Gaýhar».

«Onyń derti de quddy meniki sııaqty, ıaǵnı omyrtqanyń ishine, julyn mıǵa ósip shyqqan isik eken. Medısına tilinde mundaı naýqasty epındımoma dep ataıdy».

«Sizdiń omyrtqańyzdyń ishine kishkene isik – et ósip shyqqan. Sol isik álgi talshyq – nervtiń birin basyp, onyń óz qyzmetin at­qa­rýyna bóget bop tur».

«Úı sharýasynyń bárin tap-tuınaqtaı etip, áıeli kelgenshe tyndyryp qoıatyn da sol múgedek aǵamyz edi. О́zi tomardan jonyp jasap alǵan bir alasa oryndyq tárizdi birdemesi bo­latyn-dy. Qaıda barsa da sonysyn súıreıtin de júretin. Sonyń ústine jaıǵasa otyryp alyp keli de túıedi, tandyrǵa ot jaǵyp, nan da jabady, sıyr da saýady. Qarataı aǵama eń aýyr soǵatyn, jan tózgisiz azap is – sıyr saýý edi. Aldymen ol sút saýatyn she­legin jýyp-shaıyp daıyndap alady. Sosyn álgi otyrǵyshyn sıyrdyń qasyna aparyp qoıady. Myqshyńdap ústine shyǵa almaı, abyrjyp júrgende álgi anturǵan qyzyl sıyr typyrshyp júrip, qazyqty aınalshyqtap ketedi. Taýany tarylyp, bulqan-talqany shyqqan aǵamyz otyrǵan alasa «otyrǵyshynan» áreń túsip, álgi jumystyń bárin basynan qaıta bastaýǵa májbúr bolady.

Biraq alqymyna ashý tyǵyl­ǵanda ol ekilene sóılep, tiri jan­dy bet baqtyrmaı, ózine qar­sy shyqqan kisini aımandaı qylatyn. Sondyqtan eshkim betine kelmeıtin. Aýylda onyń aıtqany ótip, atqany jetip turdy».

Eki aıaǵynan da aıyrylǵan aǵamyz maıdan gospıtalinde jatyp, áıeline mynadaı hat jazypty: «Meni kútpeı-aq qoı. Saǵan qolbaılaý bolǵym kelmeıdi. О́z áreketińdi óziń jasaı ber. Basqan iz, kórgen qyzyq artta qaldy. Qazir eki aıaǵym da joq, birinshi toptaǵy múgedekpin.Seniń basqan izińe de turmaımyn. Sonsha jyl kútkeńine óle-ólgenshe rızamyn. Meni masyl qyp qaıtesiń ?! Saǵan ruqsat. Baqytty bol».

Osy hatty alǵan kúni jeńg­e­miz jolǵa shyǵypty.

Besinshi bólim.
Myń bir mahabbat

 Kitaptyń, negizinde, kótergen taqyryby – yqylas, kamqorlyq, janashyrlyq. Pende asyl qa­sıet­ke ıe me, joq pa, qabiletti me,­ álde qur alaqan ba?

Adam sheksiz eken. Shet-qıyry joq dúnıe sııaqty. Qaza ber­seń – tabyla beredi. Tek qana altyn-kúmis emes. Tek qana injý-mar­jan emes. Arasynda – qospa da, tas-topyraq ta bar.

Biraq avtordaı ómir úshin kúres­kender – kisiliktiń, tulǵal­yq­tyń, izgiliktiń qorǵany. Selın­djerdiń jar túbinde oınap júrgen balalardy qulap bara jatqanda qaǵyp alyp turǵan keıipkeri tárizdi.

Olar – kisilikti qutqarýshylar.

Azap pen beınetten júregi qatqandardy jibitýshiler.

Iаǵnı izgilikti jaqtaýshylar.

Bar beınetti kótere alatyn bir-aq kúsh bar. Ol – mahabbat kúshi.

Demek, mahabbat – dúnıe tiregi.

Erjan – Gaýhar.

Nemat aǵa – Qýanysh ana.

Sosyn, urpaqtary – Muhıt, Qaırat jáne úzilmegen úmitter – nemereler, shóbereler, nemeneler... ańyzdar, ertegiler, shejireler.

Myń da bir mahabbat ústemdik qurǵan Jer beti, adamgershilik aldynda tize búkken adamzat álemi.

Kisilik týy jyǵylmasyn.

Kisilik týy jyǵylmasyn.

О́mirdiń kepili. О́limniń tiz­gini.

Dıdar AMANTAI